श्रावणमासमाहात्म्यम् on Stotra Samhita

प्रथमोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

प्रथमोऽध्यायः

शौनक उवाच

सूत सूत महाभाग व्यासशिष्य ह्यकल्मष।

त्वदीयवदनाम्भोजान्नानाख्यानानि शृण्वताम्॥१॥

तृप्तिर्न जायते भूयः श्रवणेच्छा प्रवर्धते।

कार्तिकस्य च माहात्म्यं तुलासंस्थे दिवाकरे॥२॥

माघमासस्य माहात्म्यं मकरस्थे विभावसौ।

वैशाखमासमाहात्म्यं तथा मेषगते रवौ॥३॥

तत्र तत्र च ये धर्माः कथिताः सर्वशस्त्वया।

एतेभ्योऽप्यधिकः कश्चिन्मासश्चेत्तव सम्मतः॥४॥

धर्म ईशप्रियो नित्यं तं त्वं कथय साम्प्रतम्।

यच्छ्रुत्वा पुनरन्यत्र श्रोतुमिच्छा न नो भवेत्॥५॥

श्रद्धालोः श्रोतुरग्रे तु वक्ता गोप्यं न कारयेत्॥६॥

सूत उवाच

शृणुध्वं मुनयः सर्वे भवतो वाक्यगौरवात्।

तुष्टोऽहं न च गोप्यं मे भवदग्रे तु किञ्चन॥७॥

अदाम्भिक्यं तथास्तिक्यमशठत्वं सुभक्तिता।

शुश्रूषत्वं विनीतत्वं ब्रह्मण्यत्वं सुशीलता॥८॥

ध्रुवत्वं च शुचित्वं च तपस्वित्वानसूयते।

एते द्वादशसङ्ख्याका गुणाः श्रोतुः प्रकीर्तिताः॥९॥

ते सर्वेऽपि भवत्स्वेव तुष्टस्तत्त्वं ब्रवीम्यतः।

सनत्कुमारो मेधावी धर्मजिज्ञासुरानतः॥१०॥

ईश्वरं परिपप्रच्छ भक्त्या परमया युतः॥११॥

सनत्कुमार उवाच

द्वितीयोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

द्वितीयोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

साधु साधु महाभाग विनीतोऽसि विरिञ्चिज।

श्रोता गुणयुतो यस्माच्छ्रद्धालुर्भक्तिभूषितः॥१॥

श्रावणे मासि विनयाद्यत्पृष्टं भवतानघ।

अपृष्टमपि ते वक्ष्ये प्रेम्णा परमया मुदा॥२॥

प्रियो भवति चाद्वेष्टा नम्रस्त्वं च तथाविधः।

पञ्चमो मस्तकश्छिन्नः प्रोद्धतस्य पितुस्तव॥३॥

त्वं च तं मत्सरं त्यक्त्वा मां यतः शरणं गतः।

अतो वक्ष्यामि ते तात भूत्वा चैकमनाः शृणु॥४॥

कुर्यान्नक्तव्रतं योगिन् श्रावणे नियतो नरः।

रुद्राभिषेकं कुर्वीत मासमात्रं दिने दिने॥५॥

स्वप्रीतिविषयस्थापि कस्यचित्त्यागमाचरेत्।

पुष्पैः फलैश्च धान्यैश्च तुलसीमञ्जरीदलैः॥६॥

बिल्वपत्रैर्लक्षपूजां शङ्करस्य समाचरेत्।

कोटिलिङ्गादि कर्तव्यं ब्राह्मणांश्चैव भोजयेत्॥७॥

धारणापारणे कुर्यादुपोषणमथापि च।

पञ्चामृताभिषेकं च मम प्रीतिकरं परम्॥८॥

अस्मिन्मासे कृतं यद्यत्तदानन्त्याय कल्पते।

भूमिशायी ब्रह्मचारी सत्यवाक्यो भवेन्मुने॥९॥

न नयेन्मासमेनं तु व्रतवन्ध्यं कदाचन।

अनोदनं समश्नीयाद्धविष्यान्नमथापि वा॥१०॥

पत्रे चैव समश्नीयाच्छाकमात्रं त्यजेद् व्रती।

किञ्चिद्व्रती सर्वथा स्याद्भक्तिमान्मुनिसत्तम॥११॥

सदाचारो भूमिशायी प्रातः स्नायी जितेन्द्रियः।

मत्पूजां प्रत्यहं कुर्यादेकाग्रकृतमानसः॥१२॥

पुरश्चरणमप्यत्र मन्त्राणां सिद्धिदं परम्।

शिवषड्वर्णमन्त्रस्य गायत्र्याश्च जपं चरेत्॥१३॥

प्रदक्षिणा नमस्कारान् वेदपारायणं तथा।

जपः पुरुषसूक्तस्य अधिकं फलदो भवेत्॥१४॥

ग्रहयज्ञः कोटिहोमो लक्षहोमोऽयुतस्तथा।

कृतः फलति सद्योऽत्र वाञ्छितार्थफलप्रदः॥१५॥

अस्मिन्मासे चैकदिनं यो वन्ध्यं व्रततो नयेत्।

स याति नरकं घोरं यावदाभूतसम्प्लवम्॥१६॥

यथायं मे प्रियो मासस्तथा किञ्चिन्न मे प्रियम्।

कामिनः फलदश्चायं निष्कामस्य तु मोक्षदः॥१७॥

तत्र व्रतानि ये धर्मास्तान्मत्तः शृणु सत्तम।

रवौ रविव्रतं सोमे मत्पूजा नक्तभोजनम्॥१८॥

प्रथमं सोममारभ्य व्रतं स्याद्रोटकाभिधम्।

सार्धमासत्रयं तत्स्यात्सर्वकामार्थसिद्धिदम्॥१९॥

भौमे मङ्गलगौर्याश्च तदह्नोर्बुधजीवयोः।

शुक्रे जीवन्तिकायाश्च आञ्जनेयनृसिंहयोः॥२०॥

शनौ व्रतं समादिष्टं तिथिष्वथ मुने शृणु।

नभः शुक्लद्वितीयायां व्रतमौदुम्बराभिधम्॥२१॥

गौरीवतं तृतीयायां श्रावणे शुक्लपक्षके।

तथा शुक्लचतुर्थ्यां तु दूर्वागणपतिव्रतम्॥२२॥

विनायकीति तस्याश्च संज्ञा स्यादपरा मुने।

नागानां पूजने शस्ता पञ्चमी शुक्लपक्षके॥२३॥

इमां रौरवकल्यादि जानीहि मुनिसत्तम।

सूपौदनव्रतं षष्ठ्यां सप्तम्यां शीतलाव्रतम्॥२४॥

पवित्रारोपणं देव्या वसौ भूते यथा भवेत्।

शुक्लकृष्णनवम्योस्तु नक्तव्रतविधिः स्मृतः॥२५॥

दशम्यां शुक्लपक्षे तु आशासंज्ञं व्रतं भवेत्।

पक्षद्वये विशेषोऽस्मिन्नेकादश्योस्तु कश्चन॥२६॥

पवित्रारोपणं शुक्लद्वादश्यां तु हरेः स्मृतम्।

द्वादश्यां श्रीधरं पूज्य परां गतिमवाप्नुयात्॥२७॥

उत्सर्जनमुपाकर्म सभादीपस्तथैव च।

उपाकर्म सभायां तु रक्षाबन्धस्ततः परम्॥२८॥

श्रवणाकर्म तत्रैव तथा सर्पबलिः तथा सर्पबलिः स्मृतः।

हयग्रीवस्यावतारः पूर्णिमायां तु सप्तकम्॥२९॥

नभःकृष्णे तु सङ्कष्टचतुर्थीव्रतमुच्यते।

ज्ञेया मानवकल्पादिः श्रावणे कृष्णपञ्चमी॥३०॥

पूर्णावतारः कृष्णस्य कृष्णाष्टम्यां द्विजोत्तम।

अवतारः समभवद् व्रतं तत्र महोत्सवम्॥३१॥

इयं मन्वादिरपि च ज्ञातव्या मुनिपुङ्गव।

अमायां श्रावणे मासि पिठोराव्रतमुच्यते॥३२॥

कुशानां ग्रहणं चैव वृषभाणां च पूजनम्।

शुक्लाद्यतिथिमारभ्य तत्तत्तिथिषु देवताः॥३३॥

वह्निर्देवः प्रतिपदि द्वितीया ब्रह्मदेवता।

तृतीयायास्तथा गौरी चतुर्थ्यां गणनायकः॥३४॥

सर्पाधिपा पञ्चमी स्यात्षष्ठी स्यात्स्कन्ददेवता।

सप्तम्यां भास्करो देवः शिवदेवाष्टमी तिथिः॥३५॥

दुर्गाधिपा तु नवमी दशम्यन्तकदेवता।

एकादश्यधिपाश्चैव विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः॥३६॥

द्वादश्याश्च तु हरिः कामस्त्रयोदश्यधिपो मतः।

चतुर्दश्यां शिवश्चैव पौर्णमास्याः शशी पतिः॥३७॥

अमायाः पितरो देवा एते तिथ्यधिपाः स्मृताः।

स देवस्तत्र पूज्यः स्याद्यस्य देवस्य या तिथिः॥३८॥

अगस्त्यस्योदयो मासे प्रायेणात्रैव जायते।

कथयामि च तं कालं शृणुष्वैकमना मुने॥३९॥

सिंहसङ्क्रान्तिदिवसाद्यदा द्वादश यान्ति च।

चत्वारिंशच्च घटिकास्तदागस्योदयो भवेत्॥४०॥

सप्ताहानि ततः पूर्वमगस्त्यार्घ्यं समाचरेत्।

द्वादशेष्वपि मासेषु आदित्यो भिन्नसंज्ञया॥४१॥

तपते श्रावणे तत्र गभस्तिरितिसंज्ञितः।

तत्पूजनं च कर्तव्यं मासेऽस्मिन्भक्तितत्परैः॥४२॥

चतुर्षु यानि मासेषु वर्ज्यानि शृणु सत्तम।

श्रावणे च त्यजेच्छाकं दधि भाद्रपदे तथा॥४३॥

दुग्धमाश्वयुजे मासि कार्तिके द्विदलं त्यजेत्।

इत्यादीनि समस्तानि तानि कर्तुमशक्नुवन्॥४४॥

एकस्मिन् श्रावणे मासि कुर्वंस्तत्फलभाग्भवेत्।

उद्देशोऽयं मया प्रोक्तः सङ्क्षेपात्तव मानद॥४५॥

अत्रत्यानां व्रतानां तु धर्माणां मुनिसत्तम।

केनापि विस्तरो वक्तुं नालं वर्षशतैरपि॥४६॥

मम प्रीत्यै हरेर्वापि कुर्याद् व्रतमशेषतः।

आवयोर्नहि भेदोऽस्ति परमार्थविचारतः॥४७॥

कल्पयन्त्यत्र ये भेदं ते वै निरयगामिनः।

सनत्कुमार तस्मात्त्वं श्रावणे धर्ममाचर॥४८॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये श्रावणव्रतोद्देशकथनं नाम द्वितीयोऽध्यायः॥२॥

तृतीयोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

तृतीयोऽध्यायः

सनत्कुमार उवाच

भगवन् व्रतसङ्घस्य उद्देशः कथितस्त्वया।

तृप्तिर्न जायते स्वामिन् विस्तराद्वक्तुमर्हसि॥१॥

यच्छ्रुत्वा कृतकृत्योऽहं भविष्यामि सुरेश्वर॥२॥

ईश्वर उवाच

नक्तव्रतेन योगीश श्रावणं यो नयेत्सुधीः।

द्वादशस्वपि मासेषु स नक्तफलभाग्भवेत्॥३॥

दिनावसानपूर्व तु नक्तं स्याद्रात्रिभोजनम्।

तत्राद्यास्त्रिघटीस्त्यक्त्वा कालः स्यान्नक्तभोजने॥४॥

ततः सन्ध्या त्रिघटिका अस्तादुपरि भास्वतः।

चत्वारीमानि कर्माणि सन्ध्यायां परिवर्जयेत्॥५॥

आहारं मैथुनं निद्रां स्वाध्यायं च चतुर्थकम्।

गृहस्थयतिभेदेन तद्व्यवस्थां च मे शृणु॥६॥

आत्मनो द्विगुणी छाया मन्दीभवति भास्करे।

यतेर्नक्तं तु तत्प्रोक्तं न नक्तं निशि भोजनम्॥७॥

नक्षत्रदर्शनान्नक्तं गृहस्थस्य बुधैः स्मृतम्।

यतेर्दिनाष्टमे भागे रात्रौ तस्य निषिध्यते॥८॥

नक्तं निशायां कुर्वीत गृहस्थो विधिसंयुतः।

यतिश्च विधवा चैव विधुरश्च ससूर्यकम्॥९॥

विधुरश्चेत्पुत्रवान् स्यात्स तु रात्रौ समाचरेत्।

अनाश्रमोऽप्याश्रमी स्यादपत्नीकोऽपि पुत्रवान्॥१०॥

एवं यथाधिकारं तु कुर्यान्नक्तव्रतं सुधीः।

अत्र नक्तव्रती मासे परां गतिमवाप्नुयात्॥११॥

प्रातःस्नानं करिष्यामि ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः।

भोक्ष्यामि नक्तं भूशय्यां करिष्ये प्राणिनां दयाम्॥१२॥

प्रारब्धेऽस्मिन्वते देव यद्यपूर्णे म्रिये ह्यहम्।

तदा सम्पूर्णतां यातु प्रसादात्ते जगत्पते॥१३॥

इति सङ्कल्प्य मेधावी मासे नक्तव्रतं चरेत्।

एवं नक्तव्रतं कुर्वन्मम प्रियतमो भवेत्॥१४॥

विप्रद्वारातिरुद्रेण महारुद्रेण वा स्वयम्।

अभिषेकं मासमात्रं रुद्रेण प्रत्यहं चरेत्॥१५॥

तस्य प्रीणाम्यहं वत्स जलधाराप्रियो यतः।

कुर्याद्रुद्रेण वा होमं मम प्रीतिकरं परम्॥१६॥

स्वस्य यद्रोचतेऽत्यन्तं भोज्यं वा भोग्यमेव वा।

सङ्कल्प्य द्विजवर्याय दत्त्वा मासे स्वयं त्यजेत्॥१७॥

अतः परं शृणु मुने लक्षपूजाविधिं परम्।

श्रीकामो बिल्वपत्रैश्च दूर्वाभिः शान्तिकामुकः॥१८॥

आयुष्कामेन कर्तव्यं चम्पकैः पूजनं हरेः।

विद्याकामेन कर्तव्यं मल्लिकाजातिभिस्तथा॥१९॥

शिवविष्ण्वोः प्रसन्नत्वं तुलसीभिः प्रसिध्यति।

पुत्रकामेन कर्तव्यं बार्हतैः पूजनं शुभम्॥२०॥

दुःस्वप्नप्रशमार्थाय शस्तं धान्यप्रपूजनम्।

रङ्गवल्ल्यादिभिर्देवं देवस्याग्रे विनिर्मितैः॥२१॥

पद्मादिभिः स्वस्तिकाद्यैश्चक्राद्यैः पूजयेद्विभुम्।

एवं हि सर्वपुष्यैश्च सर्वकामार्थसिद्धये॥२२॥

लक्षपूजां प्रकुर्याच्चेत्सुप्रसन्नो हरो भवेत्।

उद्यापनं ततः कार्यं मण्डपं चैव साधयेत्॥२३॥

वेदिका च प्रकर्तव्या मण्डपस्य त्रिभागतः।

पुण्याहवाचनं कृत्वा आचार्यं वरयेत्ततः॥२४॥

गीतवादित्रनिर्घोषैर्ब्रह्मघोषेण भूयसा।

प्रविश्य मण्डपे तस्मिन् रात्रौ जागरणं चरेत्॥२५॥

वेदिकायां प्रकर्तव्यं लिङ्गतोभद्रमुत्तमम्।

तन्मध्ये तण्डुलैः कुर्यात्कैलासं च सुशोभनम्॥२६॥

कलशं स्थापयेत्तत्र ताम्र चैव महाप्रभम्।

पञ्चपल्लवसंयुक्तं न्यसेद् वस्त्रं सुसूक्ष्मकम्॥२७॥

सौवर्णी प्रतिमां तत्र स्थापयेत्पार्वतीपतेः।

पूजां तत्र प्रकुर्वीत पञ्चामृतपुरःसरैः॥२८॥

सनैवेद्यैर्गीतवादित्रनृत्यकैः।

वेदशास्त्रपुराणैश्च रात्रौ जागरणं चरेत्॥२९॥

प्रभातसमये सुस्नातः सुशुचिर्भवेत्।

स्थण्डिलं कारयेत्तत्र स्वशाखोक्तविधानतः॥३०॥

होमं च सतिलाज्येन पायसेन च कारयेत्।

मूलमन्त्रेण गायत्र्या शिवनाम्नां सहस्रकैः॥३१॥

येन मन्त्रेण पूजा तु कृता तेनैव होमयेत्।

शर्कराघृतमिश्रेण चरुणा जुहुयात्ततः॥३२॥

ततः स्विष्टकृतं हुत्वा पूर्णाहुतिमनन्तरम्।

आचार्यं पूजयेत्सम्यग्वस्त्रालङ्कारभूषणैः॥३३॥

ब्राह्मणान्पूजयेत्पश्चात्तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम्।

येन येन प्रकुर्याच्च लक्षपूजामुमापतेः॥३४॥

तत्तद्दद्यात्सुवर्णेन कृत्वा शम्भुं प्रपूजयेत्।

यदि दीपः कृतस्तेन तद्दानं चैव कारयेत्॥३५॥

सुवर्णवर्तिकां कृत्वा दीपमात्रं च रौप्यकम्।

गोघृतेन समायुक्तं सर्वकामार्थसिद्धये॥३६॥

क्षमापयेत्ततो देवं ब्राह्मणान्भोजयेच्छतम्।

एवं यः कुरुते पूजां तस्य प्रीणाम्यहं मुने॥३७॥

तत्रापि श्रावणे कुर्यात्तदानन्त्याय कल्पते।

स्वप्रीतिविषयः कश्चित्पदार्थस्त्यज्यते यदि॥३८॥

मदर्पणधिया चात्र मासि तस्य फलं शृणु।

इहामुत्र च तत्प्राप्तिर्भवेल्लक्षगुणाधिका॥३९॥

सकामत्वे तु चैवं स्यान्निष्कामत्वे परा गतिः।

रुद्राभिषेकं कुर्वाणस्तत्रत्याक्षरसङ्ख्यया॥४०॥

प्रत्यक्षरं कोटिवर्ष रुद्रलोके महीयते।

पञ्चामृतस्याभिषेकादमृतत्वं समश्नुते॥४१॥

तस्मिन्मासे भूमिशायी फलं तस्यापि मे शृणु।

प्रवालनिर्मितां श्रेष्ठां गजदन्तभवामपि॥४२॥

पाटीरनिर्मितां चापि खचितां नवरत्नकैः।

निःसीममृदुपक्षीन्द्रविशेषां द्विजसत्तम॥४३॥

वरवस्त्रेण सञ्छन्नां तूलिकां चात्र शोभनाम्।

दशोपबर्हणैर्युक्तां शय्यां स लभते शुभाम्॥४४॥

रम्याङ्गनासमायुक्तां रत्नदीपविभूषिताम्।

ब्रह्मचर्येण चाप्यत्र वीर्यपुष्टिर्भवेद् दृढा॥४५॥

ओजो बलं देहदार्ढ्यं यद्धर्मस्योपकारकम्।

प्रत्यक्षैव भवेत्तस्य ब्रह्मप्राप्तिर्न संशयः॥४६॥

निष्कामस्य सकामस्य स्वर्गं देवाङ्गना शुभा।

अत्र मौनव्रतधरो महान्वक्ता प्रजायते॥४७॥

अहोरात्रं दिने वापि भुक्तिकालेऽथवा पुनः।

घण्टायाः पुस्तकस्यापि व्रतान्ते दानमाचरेत्॥४८॥

सर्वशास्त्रप्रवीणः स्याद्वेदवेदाङ्गपारगः।

वाचस्पतिसमो बुद्धौ मौनमाहात्म्यतो भवेत्॥४९॥

मौनिनः कलहो नास्ति तस्मान्मौनव्रतं परम्॥५०॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये नक्तव्रतलक्षपूजा-भूमिशयनमौनादिव्रतकथनं नाम तृतीयोऽध्यायः॥३॥

चतुर्थोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुर्थोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

सनत्कुमार वक्ष्यामि धारणापारणाव्रतम्।

पुण्याहं वाचयेत्पूर्वमारभ्य प्रतिपद्दिनम्॥१॥

सङ्कल्पयेन्मम प्रीत्यै धारणापारणाव्रतम्।

एकस्मिन्धारणं कुर्यात्पारणं च तथापरे॥२॥

उपवासो धारणे स्यात्पारणे भोजनं भवेत्।

समाप्ते मासि चैवात्र कुर्यादुद्यापनं व्रती॥३॥

समाप्ते श्रावणे मासि पुण्याहं कारयेत्पुरा।

आचार्यं वरयेत्पश्चाद् ब्राह्मणांश्चैव मानद॥४॥

पार्वतीशङ्करस्यापि प्रतिमां स्वर्णनिर्मिताम्।

पूर्णकुम्भे तु संस्थाप्य पूजयेन्निशि भक्तितः॥५॥

रात्रौ जागरणं कुर्यात्पुराणश्रवणादिभिः।

प्रातरग्निं समाधाय होमं कुर्याद्यथाविधि॥६॥

त्र्यम्बकेणेति मन्त्रेण जुहुयाच्च तिलौदनम्।

तथैव शिवगायत्र्या जुहुयाच्च घृतौदनम्॥७॥

षडक्षरेण मन्त्रेण पायसं जुहुयात्ततः।

पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा होमशेषं समापयेत्॥८॥

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चादाचार्यं चैव पूजयेत्।

एवं कृत्वा महाभाग ब्रह्महत्यादिपातकैः॥९॥

मुच्यते नात्र सन्देहस्तस्मात्कुर्यान्महाव्रतम्।

शृणु मासोपवासस्य श्रावणे विधिमादरात्॥१०॥

सङ्कल्पयेत्तु प्रतिपद्दिने प्रातर्वतं मुने।

नारी वा पुरुषो वापि संयतात्मा जितेन्द्रियः॥११॥

ततोऽर्चयेदमायां तु शङ्करं लोकशङ्करम्।

सम्पूजयेत् षोडशभिरुपचारैर्वृषध्वजम्॥१२॥

ब्राह्मणान्पूजयेच्चैव वस्त्रालङ्करणादिभिः।

भोजयेच्च यथाशक्त्या प्रणिपत्य विसर्जयेत्॥१३॥

एवं मासोपवासस्तु मम प्रीतिकरो भवेत्।

रुद्रवर्तिविधानं च सम्मितं लक्षसङ्ख्यया॥१४॥

शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वसिद्धिकरं नृणाम्।

कार्पासतन्तुभिः कार्या एकादशभिरादरात्॥१५॥

वर्तयस्ता रुद्रवर्तिसंज्ञाः प्रीतिकरा मम।

श्रावणस्याद्यदिवसे सङ्कल्प्य विधिपूर्वकम्॥१६॥

देवदेवं महादेवं लक्षवर्तिभिरादरात्।

नीराजयामि गौरीशं श्रावणे मासि भक्तितः॥१७॥

पूजयित्वा प्रतिदिनं वर्तीनां तु सहस्रशः।

नीराजयेदन्त्यदिने सहस्राण्येकसप्ततिः॥१८॥

अथवा प्रत्यहं दद्यात्सहस्त्रत्रयमादृतः।

चरमे तु दिने दद्यात्सहस्त्राणि त्रयोदश॥१९॥

एकस्मिन्वा दिने रुद्रवर्तिलक्षं प्रदीपयेत्।

सुघृतेनापि बहुना स्निग्धास्ता मम वल्लभाः॥२०॥

पूजयित्वा तु विश्वेशं शृणुयाच्च कथां ततः॥२१॥

सनत्कुमार उवाच

पञ्चमोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चमोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

माहात्म्यं कोटिलिङ्गानां पुण्यं वक्तुं न शक्यते।

एकैकस्यापि लिङ्गस्य किं पुनः कोटिसङ्ख्यया॥१॥

अशक्तौ लक्षकं कुर्यात्सहस्त्रमथवा शतम्।

एकस्यापि हि लिङ्गस्य कारणान्मम सन्निधिः॥२॥

षडक्षरेण मन्त्रेण पूजा कार्या स्मरद्विषः।

उपचारैः षोडशभिर्भक्तियुक्तेन चेतसा॥३॥

उद्यापनं च कर्तव्यं ग्रहयज्ञपुरःसरम्।

सम्पादनीयो होमश्च ब्राह्मणांश्चैव भोजयेत्॥४॥

नाकालमरणं तस्य वन्ध्यत्वहरणं परम्।

सर्वापत्तिक्षयकरं सर्वसम्पत्प्रवर्धनम्॥५॥

प्रेत्य कैलासवासश्च आकल्पं मम सन्निधौ।

पञ्चामृताभिषेकं च यः कुर्याच्छ्रावणे नरः॥६॥

स पञ्चामृतभोजी स्यात्सम्पन्नो गोधनेन च।

अत्यन्तं मधुरालापो प्रियश्च त्रिपुरद्विषः॥७॥

अनोदनव्रती चैव हविष्याशी च यो नरः।

व्रीह्यादिसर्वधान्यानामक्षय्योऽसौ निधिर्भवेत्॥८॥

पत्रावल्यां तु भुञ्जानः स्वर्णभाजनभोजनः।

शाकवर्जनतः स्याद्वै शाककर्ता नरोत्तमः॥९॥

केवलं भूमिशायी तु कैलासे वा समाप्नुयात्।

प्रातः स्नानान्नभोमासि अब्दं तत्फलभाङ्मतः॥१०॥

जितेन्द्रियत्वान्मासेऽस्मिन्बलमैन्द्रियकं भवेत्।

स्फाटिकेऽश्ममये वापि मार्ने मारकतेऽपि वा॥११॥

स्वयम्भौ वास्वयम्भौ वा पैष्टे धातुमयेऽपि वा।

चन्दने नावनीते वा अन्यस्मिन्वापि लिङ्गके॥१२॥

सकृत्पूजां प्रकुर्वाणो ब्रह्महत्याशतं दहेत्।

सूर्यचन्द्रोपरागेषु सिद्धिः क्षेत्रेऽपि वा क्वचित्॥१३॥

सिद्धिर्या लक्षजाप्येन सकृत्स्याज्जपतोऽत्र सा।

अन्यकाले कृता ये स्युर्नमस्काराः प्रदक्षिणाः॥१४॥

सहस्रेण फलं यत्स्यान्मासेऽस्मिन्नेकवारतः।

मत्प्रिये श्रावणे मासि वेदपारायणे कृते॥१५॥

सर्वेषां वेदमन्त्राणां सिद्धिः सम्यक्प्रजायते।

मासेऽस्मिन्पौरुषं सूक्तं जपते श्रद्धयान्वितः॥१६॥

कृत्वा सङ्ख्यासहस्त्रं तु कलौ स्यात्तु चतुर्गुणम्।

वर्णानां सङ्ख्यया वापि शतं कुर्यादतन्द्रितः॥१७॥

अशक्तः सङ्ख्यया कर्तुं शतमानेन वा जपेत्।

बह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः॥१८॥

गुरुतल्पे कृते पापे प्रायश्चित्तमिदं परम्।

नास्त्येतत्सदृशं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम्॥१९॥

विना पौरुषजाप्येन न नयेदेकमप्यहः।

अर्थवादमिमं ब्रूयात्स नरो निरयी भवेत्॥२०॥

ग्रहयज्ञः प्रकर्तव्यः समिच्चरुतिलाज्यकैः।

धूपगन्धप्रसूनादिनैवेद्यादिप्रभेदतः॥२१॥

तद्रूपाणां च ध्यानादि सम्पाद्य च यथायथम्।

कोटिहोमो लक्षहोमो ऽयुतहोमस्तु शक्तितः॥२२॥

तिलैर्व्याहतिभिः कार्यों ग्रहयज्ञाभिधोऽप्यसौ।

अथ वक्ष्यामि वाराणां व्रतानि शृणु साम्प्रतम्॥२३॥

तत्रादौ रविवारस्य व्रतं वक्ष्यामि तेऽनघ।

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्॥२४॥

प्रतिष्ठानपुरे रम्ये सुकर्मा नाम वै द्विजः।

आसीद्दरिद्रः कृपणो भैक्ष्यचर्यापरायणः॥२५॥

एकदा स गतो धान्यं याचितुं पर्यटन्पुरम्।

स्त्रियो ददर्श सदने कस्यचिद् गृहमेधिनः॥२६॥

चरन्त्यो रविवारस्य मिलिता व्रतमुत्तमम्।

तदोचुस्ताश्च तं दृष्ट्वा आच्छादयत सत्वरम्॥२७॥

पूजाविधिं ततो विप्रः प्रार्थयामास ताः स्त्रियः।

छाद्यते किं नु भो साध्व्यो भवतीभिरिदं व्रतम्॥२८॥

कथयध्वं कृपां कृत्वा ममोपरि दयालवः।

परोपकारसदृशो धर्मो नास्ति जगत्त्रये॥२९॥

साधूनां समचित्तानां परार्थः स्वार्थ एव हि।

दरिद्रः पीडितश्चाहं श्रुत्वेदं व्रतमुत्तमम्॥३०॥

चरिष्यामि विधिं ब्रूत फलं चास्य व्रतस्य हि॥३१॥

स्त्रिय ऊचुः

षष्ठोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षष्ठोऽध्यायः

सनत्कुमार उवाच

रविवारस्य माहात्म्यं श्रुतं मे हर्षकारकम्।

सोमवारस्य माहात्म्यं श्रावणे मासि मे वद॥१॥

ईश्वर उवाच

रविर्मे नयनं तस्य माहात्म्यमिदमुत्तमम्।

उमासहितमन्नाम्नस्तस्य सोमस्य किं पुनः॥२॥

माहात्म्यं वर्णनीयं मे यत्किञ्चिदपि ते ब्रुवे।

सोमश्चन्द्रो विप्रराजः सोमः स्याद्यज्ञसाधनम्॥३॥

निमित्तानि च तन्नाम्नः शृणु मत्तः समाहितः।

मत्स्वरूपो यतो वारस्ततः सोम इति स्मृतः॥४॥

प्रदाता सर्वराज्यस्य श्रेष्ठश्चैव ततो हि सः।

समस्तराज्यफलदो व्रतकर्तुर्यतो हि सः॥५॥

तस्य शृणु विधिं विप्र विस्तरात्कथयामि ते।

द्वादशेष्वपि मासेषु सोमवारः प्रशस्यते॥६॥

तावत्कर्तुमशक्तश्चेछ्रावणे मासि कारयेत्।

अस्मिन्मासे व्रतं कृत्वा अब्दव्रतफलं लभेत्॥७॥

श्रावणे शुक्लपक्षे तु प्रथमे सोमवासरे।

सङ्कल्पयेद् व्रतं सम्यक् शिवो मे प्रीयतामिति॥८॥

एवं चतुर्षु वारेषु भवेयुः पञ्च वा यदि।

प्रातः सङ्कल्पयेत्तत्र नक्तं च शिवपूजनम्॥९॥

उपचारैः षोडशभिः सायं च पूजयेच्छिवम्।

शृणुयाच्च कथां दिव्यामेकाग्रकृतमानसः॥१०॥

सोमवारव्रतस्यास्य कथ्यमानं निबोध मे।

श्रावणे प्रथमे सोमे गृह्णीयाद् व्रतमुत्तमम्॥११॥

सुस्नातश्च शुचिर्भूत्वा शुक्लाम्बरधरो नरः।

कामक्रोधाद्यहङ्कारद्वेषपैशून्यवर्जितः॥१२॥

आहरेच्छ्रेतपुष्पाणि मालतीमल्लिकादिकाः।

अन्यैश्च विविधैः पुष्पैरभीष्टैरुपचारकैः॥१३॥

पूजयेन्मूलमन्त्रेण त्र्यम्बकेण ततः परम्॥१४॥

शर्वाय भवनाशाय महादेवाय धीमहि।

उग्राय चोग्रनाथाय भवाय शशिमौलिने॥१५॥

रुद्राय नीलकण्ठाय शिवाय भवहारिणे।

एवं सम्पूज्य देवेशमुपचारैर्मनोहरैः॥१६॥

यथाविभवसारेण तस्य पुण्यफलं शृणु।
सोमवारे यजन्ते ये पार्वत्या सहितं शिवम्।
ते लभन्त्यक्षयांल्लोकान्पुनरावृत्तिदुर्लभान्॥१७॥

अत्र नक्तेन यत्पुण्यं कथयामि समासतः।

सप्तजन्मार्जितं पापमभेद्यं देवदानवैः॥१८॥

प्रणश्येन्नक्तभुक्तेन नात्र कार्या विचारणा।

उपवासेन वा कुर्याद् व्रतमेतदनुत्तमम्॥१९॥

पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धनार्थी लभते धनम्।

यं यं चिन्तयते कामं तं तं प्राप्नोति मानवः॥२०॥

इह लोके चिरं स्थित्वा भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान्।

विमानवरमारुह्य रुद्रलोके महीयते॥२१॥

चलं चित्तं चलं वित्तं चलं जीवितमेव च।

एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन व्रतस्योद्यापनं चरेत्॥२२॥

उमामहेश्वरौ हैमौ राजते वृषभे स्थितौ।

यथाशक्त्या प्रकर्तव्यौ वित्तशाठ्यं न कारयेत्॥२३॥

मण्डलं लिङ्गतोभद्रं दिव्यं वै कारयेच्छुभम्।

तत्र संस्थापयेत्कुम्भं श्वेतवस्त्रयुगान्वितम्॥२४॥

ताम्रपात्रं वैणवं वा कुम्भस्योपरि विन्यसेत्।

तस्योपरि न्यसेद्देवमुमया सहितं शिवम्॥२५॥

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तैर्मन्त्रैः सम्पूजयेच्छिवम्।

पुष्पमण्डपिका कार्या वितानं चैव शोभनम्॥२६॥

रात्रौ जागरणं कार्यं गीतवादित्रनिःस्वनैः।

स्वगृह्येोक्तविधानेन ततोऽग्निं स्थापयेद् बुधः॥२७॥

ततो होमं च शर्वाद्यैरेकादशसुनामभिः।

पालाशाभिः समिद्भिश्च हुनेदष्टाधिकं शतम्॥२८॥

यवव्रीहितिलाद्यैश्च आप्यायस्वेति मन्त्रतः।

बिल्वपत्रैस्त्र्यम्बकेण षड्वर्णेनापि वा पुनः॥२९॥

पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा कृत्वा स्विष्टकृतादिकम्।

आचार्यं पूजयेत्पश्चाद् गां च तस्मै प्रदापयेत्॥३०॥

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चादेकादश सुशोभनान्।

एकादश घटास्तेभ्यो वंशपात्रसमन्विताः॥३१॥

सम्पूजितं ततो देवं देवोपकरणानि च।

आचार्याय ततो दद्यात्प्रार्थयेत्तदनन्तरम्॥३२॥

परिपूर्ण व्रतं मे स्याच्छिवो मे प्रीयतामिति।

बन्धुभिः सह भुञ्जीत ततो हर्षपुरःसरम्॥३३॥

अनेनैव विधानेन य इदं व्रतमाचरेत्।

यं यं चिन्तयते कामं तं तं प्राप्नोति मानवः॥३४॥

शिवलोके ततो गत्वा तस्मिँल्लोके महीयते।

कृष्णेनाचरितं पूर्वं सोमवारव्रतं शुभम्॥३५॥

नृपैः श्रेष्ठैस्तथा चीर्णमास्तिकैर्धर्मतत्परैः।

इदं यः शृणुयान्नित्यं सोऽपि तत्फलमाप्नुयात्॥३६॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये सोमवारव्रतकथनं नाम षष्ठोऽध्यायः॥६॥

सप्तमोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तमोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

सनत्कुमार वक्ष्यामि भौमव्रतमनुत्तमम्।

यस्यानुष्ठानमात्रेण अवैधव्यं प्रजायते॥१॥

विवाहानन्तरं पञ्चवर्षाणि व्रतमाचरेत्।

नामास्य मङ्गलागौरीव्रतं पापप्रणाशनम्॥२॥

विवाहानन्तरं चाद्ये श्रावणे शुक्लपक्षके।

प्रथमं भौमवारस्य व्रतमेतत्तु कारयेत्॥३॥

पुष्पमण्डपका कार्यां कदलीस्तम्भमण्डिता।

नानाविधैः फलैश्चैव पट्टकूलैश्च भूषयेत्॥४॥

तत्र संस्थापयेद्देव्याः प्रतिमां स्वर्णनिर्मिताम्।

अन्यधातुमयीं वापि स्वशक्त्या तत्र पूजयेत्॥५॥

उपचारैः षोडशभिर्मङ्गलागौरिसंज्ञिताम्।

दूर्वादलैः षोडशभिरपामार्गदलैस्तथा॥६॥

तावत्सङ्ख्यैस्तण्डुलैश्च चणानां शकलैस्तथा।

षोडशोन्मितवर्तीभिस्तावद्दीपांश्च दीपयेत्॥७॥

दध्योदनं च नैवेद्यं तत्र भक्त्या प्रकल्पयेत्।

समीपं स्थापयेद्देव्या दृषदं चोपलं तथा॥८॥

एवं कृत्वा तु पञ्चाब्दं तत उद्यापनं चरेत्।

मात्रे दद्याद्वायनं तु प्रकारं शृणु तस्य च॥९॥

प्रतिमां मङ्गलागौर्याः सुवर्णपलनिर्मिताम्।

तदर्थेन तदर्धेन शक्त्या वाप्यथ कारयेत्॥१०॥

तण्डुलैः पूरिते भाण्डे शक्त्या स्वर्णादिनिर्मिते।

संस्थाप्य परिधानीयं रमणीयां च कञ्चुकीम्॥११॥

तयोरुपरि देव्यास्तु प्रतिमां स्थापयेत्ततः।

समीपभागे संस्थाप्य दृषदं चोपलं तथा॥१२॥

रौप्येण निर्मितं मात्रे एवं दद्यात्तु वायनम्।

षोडशापि सुवासिन्यो भोजनीयाः प्रयत्नतः॥१३॥

एवं कृते व्रते व सौभाग्यं सप्तजन्मसु।

पुत्रपौत्रादिभिश्चैव रमते सम्पदा युता॥१४॥

सनत्कुमार उवाच

अष्टमोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अष्टमोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

बुधगुर्वोरथो वक्ष्ये व्रतं पापप्रणाशनम्।

यत्कृत्वा श्रद्धया मर्त्यः परां सिद्धिमवाप्नुयात्॥१॥

प्रजापतिः शीतरश्मिं द्विजराज्येऽभ्यषेचयत्।

स कदाचिद् गुरोर्भार्यां तारानाम्नीं ददर्श ह॥२॥

रूपयौवनसम्पन्नां लावण्यमदगर्विताम्।

मोहितो रूपसम्पत्या कामबाणवशं गतः॥३॥

स्वगृहे स्थापयित्वा तु बलात्स बुभुजे च ताम्।

एवं बहुतिथे काले गते पुत्रो बभूव ह॥४॥

बुधो बुधो रूपशाली सर्वलक्षणसंयुतः।

अन्वेषयन्नगुरुः पत्नीं ज्ञातवाञ्छशिसद्यनि॥५॥

ययाचे देहि मे भार्यां त्वं कथं गुरुतल्पगः।

गुरुतल्पकृतात्पापान्निष्कृतिस्ते कथं भवेत्॥६॥

महापातकसंयोगे कथं ते बुद्धिरादृता।

गुप्तमेव प्रयच्छेमां गुरुभार्यां मम प्रियाम्॥७॥

रहसि प्रायश्चित्तं च कृत्वा निष्कल्मषो भव।

नोचेदिन्द्रसमीपे ते आगः सङ्कथयाम्यहम्॥८॥

इत्येवं बहुधोक्तोऽपि न ददौ तां कलङ्कितः।

तदा देवसभां गत्वा कथयामास गीष्पतिः॥९॥

चन्द्रेण मे ह्यपहृता भार्या तां न ददाति सः।

देवराजोऽसि शक्र त्वं दापनीया त्वयाज्ञया॥१०॥

नोचेत्ते तत्कृतं पापं सङ्क्रमिष्यत्यसंशयम्।

राजा राष्ट्रकृतं पापं भुङ्गे शास्त्रविनिर्णयात्॥११॥

दुर्बलस्य बलं राजा पुराणे त्विति भण्यते।

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं चन्द्रमाहूय वासवः॥१२॥

आज्ञापयामास रुषा देहि भार्यां गुरोर्विधो।

अन्यदाराभिगमनं केवलं पापसंज्ञितम्॥१३॥

गुरुदाराभिगमनं महापातकसंज्ञितम्।

तस्माच्चन्द्र गुरोर्भार्यां देहि त्वमविचारयन्॥१४॥

देवेन्द्रवचनं श्रुत्वा निशापतिरथाब्रवीत्।

दास्ये त्वदाज्ञया भार्यां पुत्रं नैव ददाम्यहम्॥१५॥

मत्सकाशात्सुतो जातो वैभवयुग्यतः।

गीष्पतिस्त्वाह मत्तोऽभूत्ततः संशयिताः सुराः॥१६॥

ततस्ते निर्णयं चक्रुर्माता जानाति चाङ्गजम्।

पप्रच्छुस्ते तदा तारां केनायं गर्भ आहितः॥१७॥

सत्यं वदस्व कल्याणि न मिथ्या वक्तुमर्हसि।

तदा लज्जान्विता तारा औरसोऽयं विधोः सुतः॥१८॥

गीष्यतेः क्षेत्रजश्चातो योग्यः स्यात्तस्य दीयताम्।

शास्त्रतस्ते विचार्याथ ददुश्चन्द्राय तं बुधम्॥१९॥

तदा खिन्नं गुरुं दृष्ट्वा ददुर्देवा वरं तयोः।

गच्छस्व त्वं चन्द्र गृहं तवाप्यस्ति सुतो ह्ययम्॥२०॥

चन्द्रस्य गीष्पतेश्चायं ग्रहत्वं यात्वसौ सुतः।

अन्यच्चापि सुराचार्य गृहाणेमं वरं शुभम्॥२१॥

यः करिष्यति मेधावी मिलित्वा युवयोर्व्रतम्।

तस्य स्यात्सकला सिद्धिः सत्यं सत्यं न संशयः॥२२॥

श्रावणे मासि सम्प्राप्ते शङ्करस्य महाप्रिये।

बुधगुर्वोर्वासरयोर्ये करिष्यन्ति पूजनम्॥२३॥

नैवेद्यं दधिभक्तेन साधने मूलकं भवेत्।

युवयोर्मूर्तिमालिख्य स्थानभेदात्फलं लभेत्॥२४॥

बालान्दोलोपरिस्थाने लिखित्वा पूजयेद्यदि।

स पुत्रं लभते दीर्घायुषं सर्वगुणान्वितम्॥२५॥

कोशागारे लिखित्वा तु पूजयेद्यदि मानवः।

तस्य कोशा विवर्धन्ते क्षीयन्ते न कदाचन॥२६॥

पाकागारे पाकवृद्धिर्देवागारे तु तत्कृपा।

शय्यागारे पूजने तु स्त्रीवियोगो न कर्हिचित्॥२७॥

धान्यागारे धान्यवृद्धिरेवं तत्तत्फलं लभेत्।

सप्तवर्षाणि कृत्वैवं तत उद्यापनं चरेत्॥२८॥

अधिवास्याह्नि पूर्वस्मिन् रात्रौ जागरणं चरेत्।

सुवर्णप्रतिमां कृत्वा पूजयित्वा यथाविधि॥२९॥

उपचारैः षोडशभिस्ततो होमं समाचरेत्।

तिलैराज्येन चरुणा तथैव च समिद्धजैः॥३०॥

अपामार्गाश्वत्थमयैस्ततः पूर्णाहुतिं चरेत्।

स्वस्त्रीयमातुलौ चैव भोजनीयौ प्रयत्नतः॥३१॥

ब्राह्मणान्भोजयेदन्यान्भुञ्जीत स्वयमेव च।

एवं कृते सप्तवर्षं सर्वान्कामानवाप्नुयात्॥३२॥

विद्याकामनया कुर्याद्वेदशास्त्रार्थविद्भवेत्।

बुधस्तु बुधतां दद्याद् गुरुस्तु गुरुतां तथा॥३३॥

सनत्कुमार उवाच

नवमोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

नवमोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

अतः परं प्रवक्ष्यामि शुक्रवारकथानकम्।

यच्छ्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वसङ्कटात्॥१॥

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।

सुशीलो नाम राजासीत्पाण्ड्यवंशसमुद्भवः॥२॥

बहुप्रयत्नशीलोऽपि अपत्यं नैव चाप्तवान्।

तस्य भार्या सुकेशीति नाम्ना सर्वगुणान्विता॥३॥

अपत्यं न यदा लेभे महाचिन्तामवाप सा।

स्त्रीस्वभावात्तदा वस्त्रखण्डानि प्रतिमासिके॥४॥

बध्वोदरं महच्चक्रे महासाहसमानसा।

अन्वेषयद्गर्भिणीं सा स्वप्रसूत्यनुसारिणीम्॥५॥

भाविना दैवयोगेन गृहिणी तत्पुरोधसः।

गर्भिण्यासीत्तदा राज्ञः पत्नी कपटकारिणी॥६॥

प्रसूतिकारिणी काञ्चित्तत्कार्ये सा न्ययोजयत्।

दत्त्वा बहुधनं तस्यै सूतिकायै रहो गता॥७॥

राजा चक्रे पुंसवनं तथैवानवलोभनम्।

सीमन्तोन्नयने काले महाहर्षसमन्वितः॥८॥

तस्याः प्रसूतिसमयं श्रुत्वा सापि तथाकरोत्।

आद्यगर्भवती यस्मात्सा पुरोधः कुटुम्बिनी॥९॥

अज्ञा प्रसूतिकाकृत्ये सूतिकावचने स्थिता।

तां सूतिका वञ्चयन्ती चक्रे तन्नेत्रबन्धनम्॥१०॥

प्रेषयामास तं पुत्रं सा राजमहिषीं प्रति।

कस्यचिद्धस्ततः शीघ्रमज्ञातमपि केनचित्॥११॥

राज्ञी गृहीत्वा तं पुत्रं प्रसूतास्मीत्यघोषयत्।

पुरोधः स्त्रीनेत्रबन्धं मोक्षयामास सूतिका॥१२॥

सहानीतं मांसपिण्डं तस्यै प्रादर्शयच्च सा।

विस्मयं चैव खेदं च स्वयं चक्रे तदग्रतः॥१३॥

किमरिष्टमिदं जातं पत्या कार्य च शान्तिकम्।

सन्ततिर्नास्ति चेन्मास्तु स्वदिष्ट्या जीवितासि भोः॥१४॥

परं संशयिता सासीत्प्रसवस्पर्शचिन्तनात्॥१५॥

ईश्वर उवाच

दशमोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

दशमोऽध्यायः

अतः ईश्वर उवाच परं प्रवक्ष्यामि मन्दवारविधिं तव।

सनत्कुमार यत्कृत्वा मन्दत्वं नैव जायते॥१॥

श्रावणे मासि देवानां त्रयाणां पूजनं शनौ।

नृसिंहस्य शनेश्चैव अञ्जनीनन्दनस्य च॥२॥

कुड्ये स्तम्भेऽथवालिख्य नृसिंहप्रतिमां शुभाम्।

हरिद्रायुक्चन्दनेन लक्ष्म्या सह जगत्पतिम्॥३॥

सम्पूज्य नीलपुष्पैश्च रक्तैः पीतैश्च शोभनैः।

नैवेद्यं खिच्चडीसंज्ञं शाकं कुञ्जरसंज्ञितम्॥४॥

स्वयं चैव तदश्नीयाद् ब्राह्मणांश्चैव भोजयेत्।

तिलतैलं घृतस्नानं नृसिंहस्य प्रियं भवेत्॥५॥

शनैश्चरदिने तैलं प्रशस्तं सर्वकर्मसु।

अभ्यज्या ब्राह्मणास्तद्वत्सुवासिन्यस्तु तैलतः॥६॥

स्वयमभ्यज्य च स्नायात्कुटुम्बसहितः शनौ।

माषान्नं च प्रकर्तव्यं प्रीणाति नरकेसरी॥७॥

एवं चतुर्षु वारेषु श्रावणे मासि तद् व्रतम्।

कुर्वीत तस्य सदने लक्ष्मीः स्थिरतरा भवेत्॥८॥

धनधान्यसमृद्धिश्च अपुत्रः पुत्रवान्भवेत्।

इह लोके सुखं भुक्त्वा अन्ते वैकुण्ठमाप्नुयात्॥९॥

दिग्व्यापिनी च सत्कीर्तिर्नृसिंहस्य प्रसादतः।

एतत्ते कथितं सौम्य नृसिंहव्रतमुत्तमम्॥१०॥

एवं शनिप्रीणना कर्तव्यं तच्छृणुष्व भोः।

खञ्जं ब्राह्मणमेकं तु तदभावे तु कञ्चन॥११॥

तिलतैलेन स्नापयेदुष्णवारिणा।

नृसिंहोक्तेन चान्नेन भोजयेच्छ्रद्धयान्वितः॥१२॥

तैलं लोहं तिलान्माषान्दद्यात्कम्बलमेव च।

शनैश्चरप्रीणनाय शनिर्मे प्रीयतामिति॥१३॥

अभ्यज्य शनैश्चरस्याभिषेकं तिलतैलेन कारयेत्।

प्रशस्ता अक्षतास्तस्य पूजने तिलमाषयोः॥१४॥

ध्यानं तस्य च वक्ष्यामि शृणुष्वावहितो मुने।

शनैश्चरः कृष्णवर्णो मन्दः काश्यपगोत्रजः॥१५॥

सौराष्ट्रदेशसम्भूतः सूर्यपुत्रो वरप्रदः।

दण्डाकृतिर्मण्डले स्यादिन्द्रनीलसमद्युतिः॥१६॥

बाणबाणासनधरः शूलधृग्गृध्रवाहनः।

यमाधिदैवतश्चैव ब्रह्मप्रत्यधिदैवतः॥१७॥

कस्तूर्यगुरुगन्धः स्यात्तथा गुग्गुलुधूपकः।

कृसरान्नप्रियश्चैवं विधिरस्य प्रकीर्तितः॥१८॥

प्रतिमा पूजने चास्य कार्या लोहमयी शुभा।

अस्योद्देशेन पूजायां दानं कृष्णं द्विजोत्तम॥१९॥

कृष्णवस्त्रयुगं दद्याद्दद्याद् गां कृष्णवत्सकाम्।

एवं सम्पूज्य विधिवत्प्रार्थयेच्च स्तुवीत च॥२०॥

यः पुनर्नष्टराज्याय नीलाय शनिं नीलाञ्जनप्रख्यं परितोषितः।

ददौ निजं महाराज्यं स मे सौरिः प्रसीदतु॥२१॥

मन्दचेष्टाप्रसारिणम्।

छायामार्तण्डसम्भूतं तन्नमामि शनैश्चरम्॥२२॥

नमस्ते कोणसंस्थाय पिङ्गलाय नमोऽस्तु ते।

प्रसादं कुरु देवेश दीनस्य प्रणतस्य च॥२३॥

एवं स्तुत्या प्रार्थयित्वा प्रणमेच्च पुनः पुनः।

पूजने वैदिको मन्त्रः शन्नोदेवीरिति स्मृतः॥२४॥

त्रैवर्णानां च शूद्राणां नाममन्त्रः प्रकीर्तितः।

य एवं विधिना मन्दं पूजयेत्सुसमाहितः॥२५॥

तदीयं तु भयं तस्य स्वजेऽपि न भविष्यति।

एवमेतद् व्रतं विप्र ये करिष्यन्ति मानवाः॥२६॥

वासरे वासरे प्राप्ते श्रावणे मासि भक्तितः।

तेषां शनैश्चरकृतः पीडालेशोऽपि नो भवेत्॥२७॥

प्रथमो वा द्वितीयो वा चतुर्थः पञ्चमोऽपि वा।

सप्तमश्चाष्टमो वापि नवमो द्वादशोऽपि वा॥२८॥

जन्मराशेः स्थितो मन्दः पीडां च कुरुते सदा।

शमग्निरिति मन्त्रस्य तत्प्रसादे जपो मतः॥२९॥

इन्द्रनीलमणेर्दानं प्रदद्यात्तस्य तुष्टये।

अतः परं प्रवक्ष्यामि हनुमत्तुष्टये विधिम्॥३०॥

शनिवारे श्रावणे च च अभिषेकं समाचरेत्।

रुद्रमन्त्रेण तैलेन हनुमत्प्रीणनाय च॥३१॥

तैलमिश्रितसिन्दूरलेपं तस्य समर्पयेत्।

जपाकुसुममालाभिरर्कमालाभिरेव च॥३२॥

मालाभिर्मान्दराभिश्च वटकानां तथैव च।

पूजयेदञ्जनीपुत्रं तथान्यैरुपचारकैः॥३३॥

यथाविधि यथावित्तं श्रद्धाभक्तिसमन्वितः।

जपेद् द्वादश नामानि हनुमत्प्रीतये बुधः॥३४॥

हनुमानञ्जनीसूनुर्वायुपुत्रो महाबलः।

रामेष्टः फाल्गुनसखः पिङ्गाक्षोऽमितविक्रमः॥३५॥

उदधिक्रमणश्चैव सीताशोकविनाशकः।

लक्ष्मणप्राणदाता च दशग्रीवस्य दर्पहा॥३६॥

द्वादशैतानि नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत्।

नाशुभं जायते तस्य सर्वसम्पत्प्रजायते॥३७॥

श्रावणे मन्दवारे तु एवमाराध्य वायुजम्।

वज्रतुल्यशरीरः स्यादरोगो बलवान्नरः॥३८॥

वेगवान्कार्यकरणे बुद्धिवैभवभूषितः।

शत्रुः सङ्क्षयमाप्नोति मित्रवृद्धिः प्रजायते॥३९॥

वीर्यवान्कीर्तिमांश्चैव प्रसादादञ्जनीजनेः।

आञ्जनेयालये लक्षं हनुमत्कवचं पठेत्॥४०॥

अणिमाद्यष्टसिद्धीनां साधकः स्वामितामियात्।

यक्षराक्षसवेताला दर्शनात्तस्य वेगतः॥४१॥

पलायन्ते दशदिशः कम्पिता भयविह्वलाः।

अश्वत्थालिङ्गनं चैव ह्यश्वत्थस्य च पूजनम्॥४२॥

मन्दभिन्ने न कर्तव्यः स्पर्शोऽश्वत्थस्य सत्तम।
शनावालिङ्गनं तस्य सर्वसम्पत्समृद्धिदम्।
पूजनं सप्तवारेषु तत्रापि श्रावणेऽधिकम्॥४३॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये शनैश्चरनृसिंहहनुमत्पूजनादि-शनैश्चरकृत्यकथनं नाम दशमोऽध्यायः॥१०॥

एकादशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकादशोऽध्यायः

सनत्कुमार उवाच

वारव्रतानि सर्वाणि त्वत्तो देव श्रुतानि मे।

तव वागमृतं पीत्वा तृप्तिर्मे नैव जायते॥१॥

श्रावणेन समो मासो नास्त्यन्यः प्रतिभाति मे।

अथातस्तिथिमाहात्म्यं कथयस्व जगत्प्रभो॥२॥

ईश्वर उवाच

मासानां कार्तिकः श्रेष्ठस्तस्मान्माघः परो मतः।

ततोऽपि माधवः श्रेष्ठः सहश्चापि हरिप्रियः॥३॥

विश्वरूपेण चत्वारो मासाश्चैते मम प्रियाः।

द्वादशस्वपि मासेषु श्रावणः शिवरूपकः॥४॥

तिथयः श्रावणे मासि सर्वाश्च व्रतसंयुताः।

प्राधान्यतस्तथापि त्वां वच्मि काश्चित्सुशोभनाः॥५॥

तिथिवारविमिश्रं तु व्रतमाद्यं वदामि ते।

प्रतिपच्छ्रावणे मासि यदा सोमयुता भवेत्॥६॥

सोमवारास्तदा पञ्च पतन्त्यत्र हि मासिके।

रोटकाख्यं व्रतं तत्र कर्तव्यं श्रावणे नरैः॥७॥

सार्धमासत्रयं वापि रोटकाख्यं व्रतं भवेत्।

लक्ष्मीवृद्धिकरं प्रोक्तं सर्वकामार्थसिद्धिदम्॥८॥

विधानं तस्य वक्ष्यामि शृणुष्वावहितो मुने।

श्रावणस्य सिते पक्षे प्रतिपत्सोमवासरे॥९॥

प्रातः सङ्कल्पयेद् विद्वान् करिष्ये रोटकव्रतम्।

अद्यारभ्य सुरश्रेष्ठ कृपां कुरु जगद्गुरो॥१०॥

दिने दिने प्रकर्तव्या पूजा देवस्य शूलिनः।

बिल्वपत्रैरखण्डैश्च तुलसीपत्रकैस्तथा॥११॥

नीलोत्पलैश्च कमलैः कहारैः कुसुमैस्तथा।

चम्पकैर्मालतीपुष्पैः कुविन्दैरकपुष्पकैः॥१२॥

अन्यैर्नानाविधैः पुष्पैर्ऋतुकालोद्भवैः शुभैः।

धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैः फलैर्नानाविधैरपि॥१३॥

नैवेद्यमर्पयेन्मुख्यं रोटकानां विशेषतः।

कर्तव्या रोटकाः पञ्च पुरुषाहारमानतः॥१४॥

द्वौ तु विप्राय दातव्यौ द्वाभ्यां च भोजनं मतम्।

एको देवाय दातव्यो नैवेद्यार्थं सदा बुधैः॥१५॥

शेषपूजां विधायाथ अर्घ्यं दद्याद्विचक्षणः।

रम्भाफलं नारिकेलं जम्बीरं बीजपूरकम्॥१६॥

खर्जूरी कर्कटी द्राक्षा नारङ्गं मातुलिङ्गकम्।

अक्षोटकं च दाडिम्बं यच्चान्यदृतुसम्भवम्॥१७॥

प्रशस्तमर्घ्यदाने पुण्यफलं शृणु।

सप्तसागरसंयुक्तां भूमिं दत्त्वा तु यत्फलम्॥१८॥

तत्फलं समवाप्नोति व्रतं कृत्वा विधानतः।

पञ्चवर्षं प्रकर्तव्यमतुलं धनमीप्सुभिः॥१९॥

पश्चादुद्यापनं कुर्याद्रोटकाख्यव्रतस्य तु।

| उद्यापने तु कर्तव्यौ हेमरूप्यौ च रोटकौ॥२०॥

पूर्वेद्युरधिवास्याथ प्रातर्होमं समाचरेत्।

सर्पिषा शिवमन्त्रेण बिल्वपत्रैश्च शोभनैः॥२१॥

एवं कृते व्रते तात सर्वान्कामानवाप्नुयात्।

सनत्कुमार वक्ष्यामि द्वितीयायां व्रतं शुभम्॥२२॥

यत्कृत्वा श्रद्धया मर्त्यो लक्ष्मीवान्पुत्रवान्भवेत्।

औदुम्बराभिधं चैव तद्वतं पापनाशनम्॥२३॥

श्रावणे मासि सम्प्राप्ते द्वितीयायां शुभे तिथौ।

प्रातः सङ्कल्प्य विधिवद् व्रतं कुर्याद्विचक्षणः॥२४॥

नारी वाथ नरो वापि पात्रं स्यात्सर्वसम्पदाम्।

साक्षादुदुम्बरः पूज्यस्तदभावे तु कुड्यके॥२५॥

लिखित्वा पूजयेत्तत्र चतुर्भिर्नाममन्त्रकैः।

उदुम्बर नमस्तुभ्यं नमस्ते हेमपुष्पक॥२६॥

नमो रक्ताण्डशालिने।

तत्राधिदेवते पूज्ये शिवः शुक्रस्तथैव च॥२७॥

सजन्तुफलयुक्ताय त्रयस्त्रिंशत्फलान्यस्य गृहीत्वा भागमाचरेत्।

एकादश ब्राह्मणाय दद्यात्तावन्ति दैवते॥२८॥

तावन्ति स्वयमश्नीयान्नान्नाहारस्तु तद्दिने।

शिवं शुक्रं च सम्पूज्य रात्रौ जागरणं चरेत्॥२९॥

एवं कृत्वा व्रतं तात वर्षाण्येकादशैव तु।

पश्चादुद्यापनं कुर्याद् व्रतसम्पूर्णहेतवे॥३०॥

उदुम्बरः सुवर्णेन फलपुष्पदलान्वितः।

तत्र सम्पूजयेद्विद्वान्प्रतिमे शिवशुक्रयोः॥३१॥

प्रातर्होमं चरेच्चैव ह्युदुम्बरफलैः शुभैः।

कोमलैरल्पमात्रैश्च सङ्ख्ययाऽष्टोत्तरं शतम्॥३२॥

उदुम्बरसमिद्भिश्च तिलैराज्यैश्च होमयेत्।

एवं समाप्य होमं तु आचार्यं पूजयेत्ततः॥३३॥

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाच्छतं शक्तौ दशाथ वा।

एवं व्रते कृते वत्स फलं यत्स्याच्छृणुष्व तत्॥३४॥

बहुजन्तुफलो वृक्षो यथायं साधकस्तथा।

भवेदनेकसुतवान्वंशवृद्धिस्तथा भवेत्॥३५॥

हेमपुष्यैर्यथा वृक्षस्तथा लक्ष्मीप्रदो भवेत्।

अद्यावधि न कस्यापि व्रतमेतत्प्रकाशितम्॥३६॥

गोप्याद् गोप्यतरं चैव तवाग्रे कथितं मया।

नैवात्र संशयः कार्यो भक्त्या चैतद् व्रतं चरेत्॥३७॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये प्रतिपोटकव्रतद्वितीयोदुम्बरव्रतकथनं नामैकादशोऽध्यायः॥११॥

द्वादशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

द्वादशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

परं प्रवक्ष्यामि स्वर्णगौरीव्रतं शुभम्।

श्रावणे शुक्लपक्षे तु तृतीयायां विधातृज॥१॥

प्रातः स्नात्वा नित्यकर्म कृत्वा सङ्कल्पमाचरेत्।

पार्वतीशङ्करौ पूज्यौ षोडशैरुपचारकैः॥२॥

देवदेव समागच्छ प्रार्थयेऽहं जगत्पते।

इमां मया कृतां पूजां गृहाण सुरसत्तम॥३॥

वायनानि प्रदेयानि दम्पतीभ्यस्तु षोडश।

भवान्याश्च महादेव्या व्रतसम्पूर्णहेतवे॥४॥

प्रीतये द्विजवर्याय वायनं प्रददाम्यहम्।

धानाषोडशपक्वान्नैर्वेणुपात्राणि षोडश॥५॥

कुर्याद्वस्त्रादिभिर्युक्तान्याहूय द्विजदम्पतीन्।

व्रतसम्पूर्णतार्थं तु ब्राह्मणेभ्यो ददाम्यहम्॥६॥

स्वलङ्कृताः सुवासिन्यः पातिव्रत्येन भूषिताः।

मम कार्यसमृद्ध्यर्थं प्रतिगृह्णन्तु शोभनाः॥७॥

एवं षोडशवर्षाणि ह्यष्टौ चत्वारि वा पुनः।

एकवर्षं तु सद्यो वा कृत्वा चोद्यापनं चरेत्॥८॥

पूजान्ते च कथां श्रुत्वा वाचकं सम्प्रपूजयेत्॥९॥

सनत्कुमार उवाच

केन चीर्णं व्रतमिदं माहात्म्यं चास्य कीदृशम्।

उद्यापनं कथं कार्यं तत्सर्वं वद मे प्रभो॥१०॥

ईश्वर उवच

त्रयोदशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

त्रयोदशोऽध्यायः

सनत्कुमार उवाच

केन व्रतेन भगवन्सौभाग्यमतुलं भवेत्।
पुत्रपौत्रधनैश्वर्यं मनुजः सुखमेधते।
तन्मे वद महादेव व्रतानामुत्तमं व्रतम्॥१॥

ईश्वर उवाच

अस्ति दूर्वा गणपतेर्व्रतं त्रैलोक्यविश्रुतम्।

भगवत्या पुरा चीर्णं पार्वत्या श्रद्धया सह॥२॥

सरस्वत्या महेन्द्रेण विष्णुना धनदेन च।
अन्यैश्च देवैर्मुनिभिर्गन्धर्वैः किन्नरैस्तथा।
चीर्णमेतद् व्रतं सर्वैः पुराभून्मुनिसत्तम॥३॥

चतुर्थी या भवेच्छुद्धा नभोमासि सुपुण्यदा।

तस्यां व्रतमिदं कुर्यात्सर्वपापौघनाशनम्॥४॥

गजाननं चतुर्थ्यां तु एकदन्तविपाटितम्।

विधाय हेम्ना विघ्नेशं हेमपीठासने स्थितम्॥५॥

तदा हेममयी दूर्वा तदाधारे व्यवस्थितम्।

संस्थाप्य विघ्नहर्तारं कलशे ताम्रभाजने॥६॥

वेष्टिते रक्तवस्त्रेण सर्वतोभद्रमण्डले।

पूजयेद्रक्तकुसुमैः पत्रिकाभिश्च पञ्चभिः॥७॥

अपामार्गशमीदूर्वातुलसीबिल्वपत्रकैः।

अन्यैः सुगन्धैः कुसुमैर्यथालब्धैः सुगन्धिभिः॥८॥

फलैश्च मोदकैः पश्चादुपहारं प्रकल्पयेत्।

यथावदुपचारैश्च पूजयेद् गिरिजासुतम्॥९॥

प्रतिमायां स्वर्णमय्यां निर्मितायां यथाविधि।

आवाहयामि विघ्नेशमागच्छतु कृपानिधिः॥१०॥

रत्नबद्धमिदं हैमं सिंहासनमनुत्तमम्।

आसनार्थमिदं दत्तं प्रतिगृह्णातु विश्वराट्॥११॥

उमासुत नमस्तुभ्यं विश्वव्यापिन्सनातन।

विघ्नौघं छिन्धि सकलं मम पाद्यं ददामि ते॥१२॥

गणेश्वराय देवाय उमापुत्राय वेधसे।

अर्घ्यमेतत्प्रयच्छामि गृहाण भगवन्मम॥१३॥

विनायकाय शूराय वरदाय नमो नमः।

इदमाचमनीयं ते ददामि प्रतिगृह्यताम्॥१४॥

गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्यो मया प्रार्थनयाहृतम्।

स्नानार्थं ते मया दत्तं गृहाण सुरपुङ्गव॥१५॥

सिन्दूरेण यथा लक्ष्म कुङ्कुमै रञ्जितं मया।

वस्त्रयुग्ममिदं दत्तं गृहाण च नमोऽस्तु ते॥१६॥

लम्बोदराय देवाय सर्वविघ्नापहारिणे।

उमाङ्गमलसम्भूत चन्दनं प्रतिगृह्यताम्॥१७॥

अक्षताश्च सुरश्रेष्ठ रक्तचन्दनचर्चिताः।

मया निवेदिता भक्त्या गृहाण सुरसत्तम॥१८॥

चम्पकैः केतकीपत्रैर्जपाकुसुमसङ्घकैः।

गौरीपुत्रं पूजयामि प्रसीद तु ममोपरि॥१९॥

अनुग्रहाय लोकानां दानवानां वधाय च।

अवतीर्णः स्कन्दगुरुर्धूपं गृह्णातु वै मुदा॥२०॥

परं ज्योतिः सर्वसिद्धिप्रदाय च।

दीपं तुभ्यं प्रदास्यामि महादेवात्मने नमः॥२१॥

गणानां त्वेति नैवेद्यमर्पयेन्मोदकादिकम्।

अन्नं चतुर्विधं चैव पायसं लड्डुकादिकम्॥२२॥

कर्पूरैलादिसंयुक्तं नागवल्लीदलान्वितम्।

ताम्बूलं ते प्रदास्यामि मुखवासार्थमादरात्॥२३॥

हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः।

दक्षिणां ते प्रदास्यामि ह्यतः शान्तिं प्रयच्छ मे॥२४॥

गणेश्वर गणाध्यक्ष गौरीपुत्र गजानन।

व्रतं सम्पूर्णतां यातु त्वत्प्रसादादिभानन॥२५॥

एवं सम्पूज्य विघ्नेशं यथाविभवविस्तरैः।

सोपस्करं गणाध्यक्षमाचार्याय निवेदयेत्॥२६॥

गृहाण भगवन्ब्रह्मन्गणराजं सदक्षिणम्।

एतत्त्वद्वचनादद्य पूर्णतां यातु मे व्रतम्॥२७॥

एवं यः पञ्चवर्षाणि कृत्वोद्यापनमाचरेत्।

ईप्सितांल्लभते कामान्देहान्ते शाङ्करं पदम्॥२८॥

यद्वा वर्षत्रयं कुर्यात्सर्वसिद्धिमवाप्नुयात्।

उद्यापनं विना यस्तु करोति व्रतमुत्तमम्॥२९॥

सर्वं निष्फलतां याति यथाविध्यपि यत्कृतम्।

उद्यापनदिने प्रातस्तिलैः स्नानं समाचरेत्॥३०॥

हेम्नः पलात्तदर्धार्धात्कृत्वा गणपतिं बुधः।

पञ्चगव्यैस्तु संस्नाप्य दूर्वाभिस्तु प्रपूजयेत्॥३१॥

मन्त्रैस्तु दशभिर्भक्त्या श्रद्धया सहितो नरः।

गणाधीश नमस्तुभ्यमुमापुत्राघनाशन॥३२॥

विनायकेशपुत्रेति सर्वसिद्धिप्रदायक।

एकदन्तेभवक्त्रेति तथा मूषकवाहन॥३३॥

कुमारगुरवे तुभ्यमितिनामपदैः पृथक्।

पूर्वेद्युरधिवास्यैव प्रातर्होमं समाचरेत्॥३४॥

दूर्वाभिर्मोदकैश्चैव ग्रहहोमपुरःसरम्।

पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा आचार्यादीन्प्रपूजयेत्॥३५॥

गां सवत्सां घटोध्नीं च दद्याद्वित्तानुसारतः।

एवं कृते व्रते वत्स सर्वान्कामानवाप्नुयात्॥३६॥

मदीयप्रियपुत्रस्य व्रतेनाहं च तोषितः।

भुवि दत्त्वा सर्वभोगं ददाम्यन्ते च सद्गतिम्॥३७॥

यथा शाखाप्रशाखाभिर्दूर्वा वृद्धिं गता भवेत्।

तथैव पुत्रपौत्रादिसन्ततिर्वृद्धिगामिनी॥३८॥

इत्येतत्कथितं गुह्यं दूर्वागणपतिव्रतम्।

श्रेष्ठाच्छ्रेष्ठतरं चैव कर्तव्यं सुखमीप्सुभिः॥३९॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये दूर्वागणपतिव्रतकथनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः॥१३॥

चतुर्दशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुर्दशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

अतः परं प्रवक्ष्यामि श्रावणे शुक्लपक्षके।

पञ्चम्यां यच्च कर्तव्यं तच्छृणुष्व महामुने॥१॥

चतुर्थ्यामेकभुक्तं तु नक्तं स्यात्पञ्चमीदिने।

कृत्वा स्वर्णमयं नागमथवा रौप्यसम्भवम्॥२॥

कृत्वा दारुमयं वापि अथवा मृण्मयं शुभम्।

पञ्चम्यामर्चयेद्भक्त्या नागं पञ्चफणान्वितम्॥३॥

द्वारस्योभयतो लेख्या गोमयेन विषोल्बणाः।

पूजयेद् विधिवच्चैव दधिदूर्वाङ्करैः शुभैः॥४॥

करवीरैर्मालतीभिर्जातिपुष्पैश्च चम्पकैः।

तथा गन्धैरक्षतैश्च धूपैर्दीपैर्मनोहरैः॥५॥

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद् घृतमोदकपायसैः।

अनन्तं वासुकिं शेषं पद्मनाभं च कम्बलम्॥६॥

तथा कर्कोटकं नाम नागमश्वं तथाष्टमम्।

धृतराष्ट्रं शङ्खपालं कालीयं तक्षकं तथा॥७॥

हरिद्रया चन्दनेन कुड्ये नागकुलाधिपान्।

नवकडूंश्च संलिख्य पूजयेत्कुसुमादिभिः॥८॥

वल्मीके पूजयेन्नागान्दुग्धं चैव तु पाययेत्।

घृतयुक्तं शर्कराढ्यं यथेष्टं चार्पयेद् बुधः॥९॥

लोहपात्रे पोलिकादि न कुर्यात्तद्दिने नरः।

गोधूमपायसं कुर्यान्नैवेद्यार्थं तु भक्तितः॥१०॥

भर्जिताश्चणकाश्चैव व्रीहयो यावनालिकाः।

अर्पणीयाश्च सर्पेभ्यः स्वयं चैव तु भक्षयेत्॥११॥

बालकेभ्योऽर्पणीयाश्च दृढा दन्ता भवन्ति हि।

वल्मीकस्य समीपे च गायनं वाद्यमेव च॥१२॥

स्त्रीभिः कार्यं भूषिताभिः कार्यश्चैवोत्सवो महान्।

एवं कृते कदाचिच्च सर्पतो न भयं भवेत्॥१३॥

अन्यच्च शृणुयाद्विप्र लोकानां हितकाम्यया।

कथयिष्यामि किञ्चित्ते तच्छृणुष्व महामुने॥१४॥

नागदष्टो नरो वत्स प्राप्य मृत्युं व्रजत्यधः।

अधो गत्वा भवेत्सर्पस्तामसो नात्र संशयः॥१५॥

पूर्वोक्तविधिना सर्वमेकभुक्तादि कारयेत्।

नागनिर्माणपूजादि विप्रैः सह तथादरात्॥१६॥

एवं द्वादशमासेषु मासि मासि व्रतं चरेत्।

पञ्चम्यां शुक्लपक्षस्य पूर्णे संवत्सरे पुनः॥१७॥

ब्राह्मणांश्च यतींश्चैव नागानुद्दिश्य भोजयेत्।

इतिहासविदे नागं काञ्चनं रत्नचित्रितम्॥१८॥

गां च दद्यात्सवत्सां वै सर्वोपस्करसंयुताम्।

दानकाले पठेदेतत्स्मरन्नारायणं विभुम्॥१९॥

सर्वगं सर्वदातारमनन्तमपराजितम्।

ये केचिन्मे कुले सर्पदष्टाः प्राप्ता ह्यधोगतिम्॥२०॥

व्रतदानेन गोविन्द मुक्तिभाजो भवन्तु ते।

इत्युच्चार्याक्षतैर्युक्तं सितचन्दनमिश्रितम्॥२१॥

वासुदेवाग्रतो भक्त्या तोये तोयं विनिक्षिपेत्।

अनेन विधिना सर्वे ये मरिष्यन्ति वा मृताः॥२२॥

सर्पतस्तेऽभियास्यन्ति स्वर्गतिं मुनिसत्तम।

एवं सर्वान्समुद्धृत्य कुलजान्कुलनन्दन॥२३॥

प्रयाति शिवसान्निध्यं सेव्यमानोऽप्सरोगणैः।

वित्तशाठ्यविहीनो यः सर्वमेतत्फलं लभेत्॥२४॥

नक्तेन भक्तिसहिताः सितपञ्चमीषु ये हि भवन्ति पूजयन्ति सुभगान्कुसुमोपहारैः।

तेषां गृहेष्वभयदा हि भवन्ति सर्पा हर्षान्विता मणिमयूखविभासिताङ्गाः॥२५॥

प्रतिग्रहं ये च कुर्युर्गृहदानस्य वाडवाः।

प्रयान्ति सर्पतां तेऽपि घोरां भुक्त्वा तु यातनाम्॥२६॥

अन्तकाले च ये केचिन्नागहत्यावशादिह।

मृतापत्या अपुत्रा वा भवन्ति मुनिसत्तम॥२७॥

कार्पण्यवशतः स्त्रीणां सर्पतां यान्ति केचन।

निक्षेपानृतवादाच्च केचित्सर्पा भवन्ति हि॥२८॥

अन्यैश्चापि निमित्तैर्ये सर्पतां यान्ति मानवाः।

उपायोऽयं विनिर्दिष्टः सर्वेषां निष्कृतौ परः॥२९॥

वित्तशाठ्यविहीनेन कृता चेन्नागपञ्चमी।

तद्धितार्थं हरिं शेषः सर्वनागाधिपो विभुम्॥३०॥

बद्धाञ्जलिः प्रार्थयते वासुकिश्च सदाशिवम्।

शेषवासुकिविज्ञप्त्या शिवविष्णू प्रसादितौ॥३१॥

मनोरथांस्तस्य सर्वान्कुरुतः परमेश्वरौ।

नागलोके तु तान्भोगान्भुक्त्वा तु विविधान्बहून्॥३२॥

ततो वैकुण्ठमासाद्य कैलासं वापि शोभनम्।

शिवविष्णुगणो भूत्वा लभते परमं सुखम्॥३३॥

एतत्ते कथितं वत्स नागानां पञ्चमीव्रतम्।

अतः परं किमन्यत्त्वं श्रोतुमिच्छसि तद्वद॥३४॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये नागपञ्चमीव्रतकथनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः॥१४॥

पञ्चदशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चदशोऽध्यायः

सनत्कुमार उवाच

श्रुतमाश्चर्यजनकं नागानां पञ्चमीव्रतम्।

षष्ठ्यां कथय देवेश किं व्रतं कीदृशो विधिः॥१॥

ईश्वर उवाच

शुक्लपक्षे श्रावणे तु षष्ठ्यां कार्यं व्रतं शुभम्।

सूपौदनाख्यं विप्रेन्द्र महामृत्युविनाशनम्॥२॥

शिवालये गृहे वापि शिवं सम्पूज्य यत्नतः।

सूपौदनस्य नैवेद्यमर्पयेद्विधिसंयुतः॥३॥

आम्रस्य लवणं शाकं साधने परिकल्पयेत्।

नैवेद्यस्य पदार्थैस्तु वायनं ब्राह्मणस्य च॥४॥

य एतद्विधिना कुर्यात्तस्य पुण्यमनन्तकम्।

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्॥५॥

राजासीद्रोहितो नाम बहुकालमपुत्रवान्।

पुत्रार्थी स तपश्चक्रे महत्परमदारुष्णम्॥६॥

प्रारब्धे नास्ति ते पुत्रो बोधितोऽपि स वेधसा।

निर्बन्धान्न निवृत्तोऽभूत्तपसः सोऽतिलालसः॥७॥

ततः सङ्कटमापन्नो वेधाः प्रादुरभूत्पुनः।

पुत्रो दत्तस्तव मया अल्पायुः स भविष्यति॥८॥

पत्नी राजा मन्त्रयेतां वन्ध्यात्वं तु गमिष्यति।

अपुत्रत्वापवादश्च अलमित्येव जायताम्॥९॥

ततो ब्रह्मवरात्पुत्रो हर्षशोकपरोऽभवत्।

जातकर्मादिसंस्कारांश्चक्रे राजा यथाविधि॥१०॥

राज्ञी सा दक्षिणा नाम राजा चैव स रोहितः।

शिवदत्त इति प्रेम्णा चक्रतुर्नाम तस्य तौ॥११॥

उपनीतश्च तनयो राज्ञा तु भयचेतसा।

विवाहं न चकारास्य भूमिपालो मृतेर्भयात्॥१२॥

तदा षोडशवर्षेऽसौ मरणं प्राप पुत्रकः।

चिन्तामाप परां राजा ब्रह्मचारिमृतिं स्मरन्॥१३॥

येषां कुले ब्रह्मचारी निधनं प्राप्नुयाद्यदि।

तत्कुलं क्षयमायाति सोऽपि दुर्गतिमापतेत्॥१४॥

सनत्कुमार उवाच

षोडशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षोडशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

अतः परं प्रवक्ष्यामि शीतलासप्तमीव्रतम्।

श्रावणे शुक्लपक्षे तु सप्तम्यामाचरेद् व्रतम्॥१॥

कुड्ये लिखित्वा वापीं तु तथा सलिलदेवताः।

सप्तसङ्ख्या दिव्यरूपा अशरीरिणसंज्ञकाः॥२॥

बालद्वययुता नारी पुरुषत्रयसंज्ञिता।

अश्वश्च वृषभश्चैव शिबिका नरवाहना॥३॥

पूजा वार्देवतानां स्यात्षोडशैरुपचारकैः।

दध्योदनस्य नैवेद्यं साधने कर्कटीफलम्॥४॥

द्विजाय वायनं दद्यान्नैवेद्यस्य पदार्थकैः।

सप्तवर्षाणि कृत्वैवं सुवासिन्यश्च सप्त वै॥५॥

प्रत्यब्दं भोजनीयाः स्युः पश्चादुद्यापनं चरेत्।

वार्देवतानां प्रतिमा एकस्मिन् स्वर्णपात्रके॥६॥

बालेन सहिताः पूज्याः सायं पूर्वेऽह्नि भक्तितः।

प्रातर्होमं च चरुणा ग्रहहोमपुरःसरम्॥७॥

व्रतमेतत्पुरा चीर्णं फलितं च तथा तथा शृणु।

सौराष्ट्रदेशे नगरमासीच्छोभनसंज्ञितम्॥८॥

तत्रासीद्धनिकः कश्चित्सर्वधर्मपरायणः।

स वापीं खानयामास निर्जले विजने वने॥९॥

पादमार्गां शुभां रम्यां बहुद्रव्यव्ययेन सः।

पशूनां जलपानाय अपि योग्यां दृढाश्मभिः॥१०॥

बद्धां चिरस्थायिनीं च बहिः प्रान्ते द्रुमैर्युतम्।

आरामं कारयामास श्रान्तपान्थसुखाय च॥११॥

परं शुष्कं जलं तत्र न लब्धं बिन्दुमात्रकम्।

प्रयासो मे वृथा जातो द्रव्यं च व्ययितं वृथा॥१२॥

इति चिन्तापरश्चासीद्धनिको धनदाभिधः।

रात्रौ तत्रैव सुष्वाप स्वप्ने तं जलदेवताः॥१३॥

आगत्य कथयामासुः शृणूपायं जलागमे।

दास्यसे यदि ते पौत्रं बलिमस्माकमादृतः॥१४॥

तदैव वापिकेयं ते जलपूर्णा भविष्यति।

दृष्ट्वैवं गृहमागत्य पुत्रायाकथयद्धनी॥१५॥

द्रविणो नाम तत्पुत्रः सोऽपि धर्मपरायणः।

शृणुष्व मम वत्सस्य भवान्मज्जनको यतः॥१६॥

तत्राप्येतद्धर्मकार्यं किं विचार्यमिह त्वया।

स्थावरश्चास्ति धर्मोऽयं नश्वरं च सुतादिकम्॥१७॥

अल्पमौल्यं महावस्तु लाभोऽयं दुर्लभः क्रयः।

शीतांशुश्चैव चण्डांशुर्वर्तेते तनयौ मम॥१८॥

शीतांशुर्नाम ज्येष्ठोऽयं बलिर्देयोऽविचारतः।

मन्त्रोऽयं सर्वथा स्त्रीभिर्ज्ञातव्यो नैव भोः पितः॥१९॥

उपायस्तत्र मत्पत्नी गर्भिणी वर्ततेऽधुना।

आसन्नप्रसवा चैव गन्त्र्यसौ स्वपितुर्गृहे॥२०॥

प्रसूत्यर्थं कनिष्ठोऽसौ तया सह गमिष्यति।

तदा कार्यमिदं तात निर्विघ्नेन भविष्यति॥२१॥

इति श्रुत्वा पुत्रवाक्यं पिता तं स तुतोष ह।

धन्योऽसि पुत्र धन्योऽहं त्वया पुत्रेण पुत्रवान्॥२२॥

एतस्मिन्नन्तरे तस्याः सुशीलायाः पितुर्गृहात्।

आकारणं समगमत्तदा सा च जगाम ह॥२३॥

ज्येष्ठोऽस्माकं समीपेऽस्तु कनिष्ठो नीयतां त्वया।

सा तथैव सती चक्रे भर्तृश्वशुरवाक्यतः॥२४॥

तदा तौ पुत्रपितरौ तैलेनाभ्यज्य बालकम्।

स्नापयित्वा सुवस्त्रैश्च भूषणैः समलङ्कृतम्॥२५॥

पूर्वाषाढावारुणर्क्षे स्थापयामासतुर्मुदा।

वाप्या वार्देवतास्तुष्टा भवन्त्विति समूचतुः॥२६॥

तदैव वापी पूर्णाभूत्सुधातुल्येन वारिणा।

उभौ गृहं जग्मतुस्तौ हर्षशोकसमन्वितौ॥२७॥

सा सुशीला पितुर्गेहेऽसूत पुत्रं तृतीयकम्।

मासत्रयोत्तरं गेहं निजं गन्तुं च निर्गता॥२८॥

वापीसमीपं प्राप्तासौ वापीं पूर्णां ददर्श च।

विस्मयं परमं प्राप तत्र स्नानं चकार ह॥२९॥

श्वशुरस्य प्रयासो मे सार्थकश्च धनव्ययः।

तद्दिने सप्तमी चासीच्छ्रावणे शुक्लपक्षके॥३०॥

सुशीलाया व्रतं चासीच्छीतलासंज्ञितं शुभम्।

सा तत्र पाकमकरोदोदनं चानयद् दधि॥३१॥

वार्देवताश्च सम्पूज्य दध्यन्नं कर्कटीफलम्।

नैवेद्यं कल्पयामास दत्त्वा विप्राय वायनम्॥३२॥

स्वयं तदेव बुभुजे सहिता सहवासिभिः।

ततो योजनमात्रं तु तस्या ग्रामो बभूव ह॥३३॥

ततः सा निर्गता चासीदारुह्य शिबिकां शुभाम्।

बालकद्वयसंयुक्ता ततस्ता जलदेवताः॥३४॥

ऊचुः परस्परं चास्याः पुत्रो देयो यतोऽनया।

अस्माकं व्रतमाचीर्णं प्रज्ञा च विहिता परा॥३५॥

एतद्व्रतप्रभावेण नूतनो दीयते सुतः।

पूर्वजातो यदि ग्राह्यो ह्यस्मत्तोषस्य किं फलम्॥३६॥

विसर्जयामासुरिति चोक्त्वान्योन्यं दयालवः।

मातरं दर्शयामासुर्वाप्या निष्कास्य बाह्यतः॥३७॥

अधावत्पृष्ठतो मातुर्मातरित्याह्वयञ्छिशुः।

संश्रुत्य पुत्रशब्दं सा परावृत्यावलोकयत्॥३८॥

दृष्ट्वा सा नन्दनं स्वीयं चकिता साभवद्धृदि।

स्थाप्याङ्के मूर्ध्न्यवघ्राय किञ्चित्पप्रच्छ नो सुतम्॥३९॥

बिभेष्यतीति बुद्ध्या सा हृदये त्वन्वचिन्तयत्।

तस्करैर्यदि वा नीतस्तर्ह्यलङ्कारवान्कथम्॥४०॥

पिशाचैर्यदि वा नीतो मोक्षितश्च पुनः कथम्।

चिन्तासमुद्रे मग्नाः स्युर्गृहसम्बन्धिनो जनाः॥४१॥

इत्येवं चिन्तयन्ती सा नगरद्वारमाप सा।

जनाः सङ्कथयामासुः सुशीला सुसमागता॥४२॥

श्रुत्वा तु पितृपुत्रौ तौ परां चिन्तामवापतुः।

किं वदिष्यति चास्माकमस्माभिर्वा किमुच्यताम्॥४३॥

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ता पुत्रत्रयसमन्विता।

ज्येष्ठं दृष्ट्वा तु तं बालं श्वशुरश्च पतिश्च सः॥४४॥

आश्चर्यं परमं प्राप परां मुदमवाप च।

त्वया किं पुण्यमाचीर्णं व्रतं वापि शुचिस्मिते॥४५॥

पतिव्रतासि धन्यासि पुण्यवत्यसि भामिनि।

मासद्वयं तु सञ्जातमकस्मान्नास्त्यभूच्छिशुः॥४६॥

स च त्वया पुनर्लब्धो वापी पूर्णापि चाभवत्।

एकपुत्रा गतासीस्त्वमागतासि त्रयान्विता॥४७॥

त्वयोद्धृतं कुलं सुभ्रु किं त्वां स्तौमि शुभानने।

श्वशुरेण स्तुतैवं सा पत्या प्रेम्णा च वीक्षिता॥४८॥

श्वश्र्वा चानन्दितोवाच पुण्यं मार्गस्य सर्वशः।

प्रापुः सर्वेऽपि चानन्दं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान्॥४९॥

इत्येतत्कथितं वत्स शीतलासप्तमीव्रतम्।

दध्योदनं शीतलं च शीतलं कर्कटीफलम्॥५०॥

वापीजलं शीतलं तु शीतलाश्चापि देवताः।

तापत्रयस्य सन्तापाच्छीतलाव्रतिनस्ततः॥५१॥

अतो हेतोः सप्तमीयं शीतलेति यथार्थिका॥५२॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये शीतलासप्तमीव्रतकथनं नाम षोडशोऽध्यायः॥१६॥

सप्तदशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तदशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

अथ वक्ष्यामि देवेश पवित्रारोपणं शुभम्।

सप्तम्यामधिवास्याथ ह्यष्टम्यामर्पयेत्तु तत्॥१॥

पवित्रं कारयेद्यस्तु तस्य पुण्यफलं शृणु।

सर्वयज्ञव्रतं दानं सर्वतीर्थाभिषेचनम्॥२॥

प्राप्नुयान्नात्र सन्देहो यस्मात्सर्वगता शिवा।

नाधनो न च दुःखानि न पीडा व्याधयोऽपि च॥३॥

न भयं शत्रुजं तस्य न ग्रहैः पीड्यते क्वचित्।

सिध्यन्ति सर्वकार्याणि ह्यल्पानि च महान्ति च॥४॥

नातः परतरं वत्स ह्यन्यत्पुण्यविवृद्धये।

नराणां च नृपाणां च स्त्रीणां चैव विशेषतः॥५॥

सौभाग्यजननं तात तव स्नेहात्प्रकाशितम्।

श्रावणे शुक्लसप्तम्यामधिवास्य विधातृज॥६॥

सर्वोपस्करसंयुक्तो देव्यां सद्भक्तिमांश्च सः।

सर्वाणि पूजाद्रव्याणि गन्धपुष्पफलानि च॥७॥

नैवेद्यान् विविधांश्चैव वस्त्राद्याभरणानि च।

सम्पाद्य शोधयेदेतान्प्राशयेत्पञ्चगव्यकम्॥८॥

चरुणा दिग्बलिं दद्यात्कार्यं चैवाधिवासनम्।

छादयेत्सदृशैर्वस्त्रैः पत्रैश्चैतत्पवित्रकम्॥९॥

देव्यास्तन्मूलमन्त्रेण शतवाराभिमन्त्रितम्।

स्थापयेत्पुरतो देव्याः सर्वशोभासमन्वितम्॥१०॥

देव्यास्तु मण्डपं कृत्वा रात्रौ जागरणं चरेत्।

नटनर्तकवेश्यानां कुशलान्विविधान्गणान्॥११॥

स्थायेद्वाद्यगीतादी नृत्यविद्याविशारदान्।

प्रत्यूषे विधिवत् स्नात्वा दिग्भ्यो दद्यात्पुनर्बलीन्॥१२॥

देवीं सम्पूज्य विधिवत् स्त्रियो भोज्यास्तथा द्विजाः।

पवित्रमर्पयेद्देव्या आदावन्ते च दक्षिणाम्॥१३॥

यथाशक्त्या भवेद्वत्स नियमः कार्यसाधकः।

स्त्रियोऽक्षा मृगया मांसं राज्ञा वर्ज्य प्रयत्नतः॥१४॥

स्वाध्यायश्च द्विजाचार्यैर्न कार्यं कर्षणं कृषेः।

वणिग्भिर्न च वाणिज्यं सप्तपञ्चदिनानि वा॥१५॥

अथवा त्रीणि चैकं वा दिनं तस्यार्धमेव वा।

देव्या व्यापार आसक्तिः कर्तव्या सततं हृदि॥१६॥

न करोति विधानेन पवित्रारोपणं बुधः।

तस्य सांवत्सरी पूजा निष्फला मुनिसत्तम॥१७॥

तस्माद्भक्तिसमायुक्तैर्नरैर्देवीपरायणैः।

वर्षे वर्षे प्रकर्तव्यं पवित्रारोपणं शुभम्॥१८॥

कर्काटकगते सूर्ये तथा सिंहगतेऽपि वा।

अष्टम्यां शुक्लपक्षस्य दद्याद्देव्याः पवित्रकम्॥१९॥

एतस्याकरणे दोषो नित्यमेतत्प्रकीर्तितम्॥२०॥

सनत्कुमार उवाच

अष्टादशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अष्टादशोऽध्यायः

सनत्कुमार उवाच

भगवन्पार्वतीनाथ भक्तानुग्रहकारक।

कथयस्व दयासिन्धो माहात्म्यं दशमीतिथेः॥१॥

ईश्वर उवाच

श्रावणे शुक्लपक्षे तु दशम्यां प्रारभेद् व्रतम्।

प्रतिमासे दशम्यां तु शुक्लायां व्रतमाचरेत्॥२॥

एवं द्वादशमासेषु कृत्वा व्रतमनुत्तमम्।

नभःशुक्लदशम्यां तु तत उद्यापनं चरेत्॥३॥

राज्याशयो राजपुत्रः कृष्यर्थं च कृषीबलः।

वाणिज्यार्थं वणिक्पुत्रः पुत्रार्थं गुर्विणी तथा॥४॥

धर्मार्थकामसिद्ध्यर्थं लोकः कन्या वरार्थिनी।

यष्टुकामो द्विजवरो रोग्यारोग्यार्थमेव च॥५॥

चिरप्रवसिते कान्ते पत्नी तस्यागमाय च।

एतेष्वन्येषु कर्तव्यमाशाव्रतमिदं तदा॥६॥

यस्माद्यस्य भवेदार्तिः कार्यं तेन तदा व्रतम्।

नभःशुक्लदशम्यां तु स्नात्वा सम्पूज्य देवताम्॥७॥

नक्तमाशासु पूज्या वै पुष्पपल्लवचन्दनैः।

गृहाङ्गणे लेखयित्वा यवपिष्टातकेन वा॥८॥

स्त्रीरूपाश्चाधिदेवस्य शस्त्रवाहनचिह्निताः।

दत्त्वा घृताक्तं नैवेद्यं पृथग्दीपांश्च दापयेत्॥९॥

फलानि कालजातानि ततः कार्यं निवेदयेत्।

आशाः स्वाशाः सदा सन्तु सिध्यन्तु मे मनोरथाः॥१०॥

भवतीनां प्रसादेन सदा कल्याणमस्त्विति।

एवं सम्पूज्य विधिवद् दद्याद्विप्राय दक्षिणाम्॥११॥

अनेन क्रमयोगेन मासि मासि सदाचरेत्।

वर्षमेकं मुनिश्रेष्ठ तत उद्यापनं चरेत्॥१२॥

सौवर्णीः कारयेदाशा रौप्याः पिष्टातकेन वा।

ज्ञातिबन्धुजनैः सार्धं स्नातः सम्यगलङ्कृतः॥१३॥

पूजयेद्भक्तियुक्तेन चेतसा दश देवताः।

स्थापयेत्क्रमयोगेन मन्त्रैरेभिर्गृहाङ्गणे॥१४॥

त्वयि सन्निहितः शक्रः सुरासुरनमस्कृतः।

स्वामी च भुवनस्यास्य ऐन्द्रीदिग्देवते नमः॥१५॥

अग्नेः परिग्रहादाशे त्वमाग्नेयीति पठ्यसे।

तेजोरूपा पराशक्तिरतस्त्वं वरदा भव॥१६॥

धर्मराजः समाश्रित्य लोकान्संयमयत्यसौ।

तेन संयमिनी चासि याम्ये सत्कामदा भव॥१७॥

खड्गहस्तातिविक्रान्ता निरृतिस्थानमाश्रिता।

तेन निर्ऋतिरूपासि त्वमाशां पूरयस्व मे॥१८॥

त्वय्यास्ते भुवनाधारो वरुणो यादसां पतिः।

कार्यार्थं मम धर्मार्थं वारुणि प्रवणा भव॥१९॥

अधिष्ठितासि यस्मात्त्वं वायुना जगदादिना।

वायव्ये त्वमतः शान्तिं नित्यं यच्छ ममालये॥२०॥

धनाधिपाधिष्ठितासि प्रख्याता त्वमिहोत्तरा।

निरुत्तरा भवास्मासु दत्त्वा सद्यो मनोरथम्॥२१॥

ऐशानि जगदीशेन शम्भुना त्वमलङ्कृता।

पूरयस्व शुभे देवि वाञ्छितानि नमो नमः॥२२॥

सर्वलोकोपरिगता सर्वदा त्वं शिवप्रदा।

सनकाद्यैः परिवृता मां त्राहि त्राहि सर्वदा॥२३॥

नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहास्तारागणास्तथा।

नक्षत्रमातरो याश्च भूतप्रेतविनायकाः॥२४॥

पूजितास्तु मया भक्त्या भक्तिप्रवणचेतसा।

सर्वे ममेष्टसिद्ध्यर्थं भवन्तु प्रवणाः सदा॥२५॥

भुजङ्गनकुलेन त्वं सेवितासि यतो ह्यधः।

नागाङ्गनाभिः सहिता तुष्टा भव ममाद्य वै॥२६॥

एभिर्मन्त्रैः समभ्यर्च्य पुष्पधूपादिना ततः।

अलङ्कारांश्च वासांसि फलानि च निवेदयेत्॥२७॥

ततो वाद्यादिनादेन गीतनृत्यादिमङ्गलैः।

नृत्यन्तीभिर्वरस्त्रीभिर्जागरेण निशां नयेत्॥२८॥

कुङ्कुमाक्षतताम्बूलदानमानादिभिः सुखम्।

अतिवाह्य च तां रात्रिं हर्षयुक्तेन चेतसा॥२९॥

प्रभाते प्रतिमा अर्च्य ब्राह्मणाय निवेदयेत्।

अनेन विधिना कृत्वा क्षमाप्य प्रणिपत्य च॥३०॥

भुञ्जीत मित्रैः सहितः सुहृद्बन्धुजनेन च।

एवं यः कुरुते तात दशमीव्रतमादरात्॥३१॥

सर्वान्कामानवाप्नोति मनसोऽभिमतान्नरः।

स्त्रीभिर्विशेषतः कार्यं व्रतमेतत्सनातनम्॥३२॥

प्राणिवर्गे यतो नार्यः श्रद्धाकामपरायणाः।

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वकामफलप्रदम्॥३३॥

कथितं च मुनिश्रेष्ठ मया व्रतमिदं तव।

नानेन सदृशं चान्यद् व्रतमस्ति जगत्त्रये॥३४॥

ये मानवा विधिजपुङ्गव कामकामाः
सम्पूजयन्ति दशमीषु सदा दशाशाः।
तेषामशेषनिहितान्हृदयेऽतिकामानाशाः
फलन्ति किमिहास्ति बहूदितेन॥३५॥

मोक्षप्रदं व्रतं ह्येतन्नात्र कार्या विचारणा।

व्रतं चानेन सदृशं न भूतं न भविष्यति॥३६॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये आशादशमीव्रतकथनं नामाष्टादशोऽध्यायः॥१८॥

एकोनविंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकोनविंशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

अथ वक्ष्ये नभोमासि पक्षयोरुभयोरपि।

एकादश्यां तु यत्कृत्यं तच्छृणुष्व महामुने॥१॥

न कस्यचिन्मयाख्यातं गुह्यमेतदनुत्तमम्।

महापुण्यप्रदं वत्स महापातकनाशनम्॥२॥

वाञ्छितार्थप्रदं नृणां श्रुतं पापापहारकम्।

श्रेष्ठं व्रतानां सर्वेषां शुभमेकादशीव्रतम्॥३॥

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि समाहितमनाः शृणु।

दशम्यामुषसि स्नात्वा कृतसन्ध्यादिकः शुचिः॥४॥

प्राप्याज्ञां वेदविदुषः पुराणज्ञान् जितेन्द्रियान्।

सम्पूज्य देवदेवेशं षोडशैरुपचारकैः॥५॥

एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेऽहनि।

भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत॥६॥

कुर्याच्च नियमं वत्स गुरुदेवाग्निसन्निधौ।

तद्दिने भूमिशायी स्यात्कामक्रोधविवर्जितः॥७॥

ततः प्रभाते विमले केशवार्पितमानसः।

श्रीधरेति तदा वाक्यं क्षुतप्रस्खलनादिषु॥८॥

पाखण्डादिभिरालापं दर्शनं श्रवणं तथा।

त्यजेद्दिनत्रयं वत्स व्रतं कैवल्यकारकम्॥९॥

ततो मध्याह्नसमये नद्यादौ विमले जले।

स्नानं कुर्याज्जितक्रोधः पञ्चगव्यपुरःसरम्॥१०॥

आदित्याय नमस्कृत्य श्रीधरं शरणं व्रजेत्।

स्ववर्णाचारविधिना कृतकृत्यो गृहं व्रजेत्॥११॥

पूजयेच्छ्रीधरं तत्र श्रद्धाभक्तिपुरः सरम्।

पुष्पधूपैस्तथा दीपैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि॥१२॥

गीतवाद्यैः कथाभिश्च जागरं कारयेन्निशि।

कुम्भं संस्थापयित्वा तु रत्नगर्भं सकाञ्चनम्॥१३॥

छादितं वस्त्रयुग्मेन सितचन्दनचर्चितम्।

प्रतिमां देवदेवस्य शङ्खचक्रगदाभृताम्॥१४॥

कृत्वा यथावत्सम्पूज्य प्रभाते विमले सति।

द्वादश्यां कृतकृत्यस्तु श्रीधरेति जपेद् बुधः॥१५॥

पूजयेद्देवदेवेशं शङ्खचक्रगदाधरम्।

विप्राय दद्यात्कलशं हेमदक्षिणयान्वितम्॥१६॥

विशेषान्नवनीतं तु तत्र देयं द्विजातये।

श्रीधरः प्रीयतां मेऽद्य श्रियं पुष्णात्वनुत्तमाम्॥१७॥

इत्युच्चार्य मुनिश्रेष्ठ समभ्यर्च्य जगद्गुरुम्।

सम्भोज्य विप्रमुख्यांश्च दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम्॥१८॥

भृत्यादीन्भोजयित्वा तु यवसं गोषु दापयेत्।

स्वयं भुञ्जीत च ततः सुहृद्बन्धुसमन्वितः॥१९॥

सनत्कुमार कथितस्ते शुक्लैकादशीविधिः।

एवमेव नभोमासि कृष्णायामपि साधयेत्॥२०॥

अनुष्ठानं तुल्यमेव देवनाम्नि परं भिदा।

जनार्दनः प्रीयतां मे वाक्यमेतदुदीरयेत्॥२१॥

शुक्लायां श्रीधरो देवः कृष्णायां तु जनार्दनः।

एतत्ते सम्यगाख्यातमुभयैकादशीव्रतम्॥२२॥

नानेन सदृशं पुण्यं न भूतं न भविष्यति।

इदं त्वया गोपनीयं न देयं दुष्टमानसे॥२३॥

ईश्वर उवाच

विंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

विंशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

त्रयोदशीदिने कृत्यं कथयामि तवाग्रतः।

अत्रानङ्गः पूजनीयः षोडशैरुपचारकैः॥१॥

अशोकैर्मालतीपुष्पैः पद्यैर्देवप्रियैस्तथा।

कौसुम्भैर्बकुलैः पुष्पैस्तथान्यैरपि मादकैः॥२॥

रक्ताक्षतैः पीतगन्धैर्द्रव्यैः सौगन्धिकैः शुभैः।

पुष्टिकाजनकैर्द्रव्यै रेतोवृद्धिकरैः परैः॥३॥

नैवेद्यमर्पयेच्चैव ताम्बूलं मुखरोचकम्।

ताम्बूले योजयेद् द्रव्यं चिक्कणं क्रमुकं शुभम्॥४॥

खादिरं चूर्णकं जातित्वचं जातिफलं तथा।

लवङ्गैलानारिकेलबीजस्य शकलं लघु॥५॥

स्वर्णरूप्याणि पत्राणि कर्पूरं केसरं तथा।

जातानि मगधे देशे नागवल्लीदलानि च॥६॥

श्वेतवर्णानि पक्वानि जीर्णानि च दृढानि च।

रसयुक्तानि देयानि प्रीतये शम्बरद्विषः॥७॥

माक्षीकमलसारेण निर्मिताभिश्च वर्तिभिः।

नीराजयेच्चित्तभवं पुष्पाञ्जलिमथार्पयेत्॥८॥

प्रार्थयेन्नामभिस्तस्य तानि ते कथयाम्यहम्।

सर्वोपमानसौन्दर्यः प्रद्युम्नाख्यो हरेः सुतः॥९॥

मीनकेतनकन्दर्पकानङ्गा मन्मथस्तथा।

मारः कामात्मसम्भूतो झषकेतुर्मनोभवः॥१०॥

रतिपीनघनोत्तुङ्गस्तनयोः पत्रवल्लिका।

यस्य वक्षसि कस्तूर्याः शोभते परिरम्भणात्॥११॥

पुष्पधन्वञ्छम्बरारे कुसुमेषो रतेः पते।

मकरध्वज पञ्चेषो मदन स्मर सुन्दर॥१२॥

देवानां कार्यसिद्धयर्थं शिवक्षिप्तहुताशन।

परोपकारसीमानं ध्वनयंस्तेन कर्मणा॥१३॥

निमित्तमात्रं विजये वसन्तस्य सहायता।

त्वन्मनोरञ्जने शक्रस्तिष्ठत्येव दिवानिशि॥१४॥

स्वपदभ्रंशने यस्मात्तपस्विभ्यो बिभेति सः।

त्वदन्यः शम्भुना कोऽन्यो विरुध्येद् दृढमानसः॥१५॥

परब्रह्मानन्दसमानन्ददस्त्वदृतेऽत्र कः।

महामोहस्य सैन्येषु त्वादृशः कोऽस्ति वीर्यवान्॥१६॥

अनिरुद्धपतिः कृष्णात्मजो कृष्णात्मजो यश्च सुरप्रभुः।

मलयाचलसम्भूतचन्दनागरुवासितः॥१७॥

दक्षिणादिङ्मातरिश्वा सहायस्ते जगज्जये।

शरत्सुधांशुसन्मित्र जगत्सर्जनकारण॥१८॥

नाथ त्वदस्त्रं परमममोघमतिदूरगम्।

मर्मच्छिदामकरुणं रहितं प्रतिकारतः॥१९॥

सुकुमारं श्रुतमपि निःसीमक्षोभकारणम्।

स्वतुल्यस्य पदार्थस्य दर्शनादपि साधकम्॥२०॥

प्रवृत्तिर्मुख्यालङ्कारः सहायेन जगज्जये।

सर्वे श्रेष्ठास्त्वया देवा उपहास्याः कृता विभो॥२१॥

ब्रह्मा कन्यालम्पटोऽभूद् वृन्दासक्तो हरिः स्मृतः।

परदारकलङ्केन अस्पृष्टव्यः शिवो यतः॥२२॥

स्वशक्त्यामेव निरतो बहुकालं व्यवायवान्।

दुष्कर्मनिरतश्चेन्द्रो गौतमस्य वधूं प्रति॥२३॥

द्विजराजो गुरोर्भार्यां बलादेवापहारवान्।

विश्वामित्रस्तपोभ्रष्टः केनाकारि च भूयसा॥२४॥

उक्ताः प्राधान्यतस्त्वेते किं बहूक्तेन मानद।

विरलाः सन्ति लोकेऽस्मिन्ब्राह्मणा वशवर्तिनः॥२५॥

तस्मात्प्रसीद भगवन्कृतया पूजयानया।

पूजितः श्रावणे शुक्लत्रयोदश्यां मनोभवः॥२६॥

प्रवृत्तिलम्पटस्यातिवीर्यं पुष्टिं ददात्यलम्।

निवृत्तिमार्गनियतः स्वविकारं हरत्यपि॥२७॥

सकामस्य स्त्रियो रम्याः पीनोत्तुङ्गपयोधराः।

शरत्पूर्णसुधारश्मिवदनाः कमलेक्षणाः॥२८॥

लम्बातिनीलकुरलस्निग्धकेश्यः सुनासिकाः।

रम्भोरूर्वा गुप्तगुल्फा गतिनिर्जितकुञ्जराः॥२९॥

कामागारा जिताश्वत्थपलाशा अतिशोभनाः।

बृहच्छ्रोण्यः कम्बुकण्ठ्यो बृहज्जघनशोभिताः॥३०॥

बिम्बोष्ठ्यः सिंहकट्यश्च नानालङ्कारभूषिताः।

मनोरमा ददात्येष सन्तुष्टः श्रावणेऽर्चया॥३१॥

शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां ददाति च सुतान्बहून्।

चिरायुषो गुणाढ्यांश्च सुखरूपान्सुसन्ततीन्॥३२॥

कर्तव्यं यत् त्रयोदश्यामेतत्ते कथितं शुभम्।

अतः परं चतुर्दश्यां कर्तव्यं शृणु मानद॥३३॥

अष्टम्यां कथितं देव्याः पवित्रारोपणं तव।

तत्र चेन्न कृतं तर्हि चतुर्दश्यां तु कारयेत्॥३४॥

पवित्रं तु त्रिनेत्रस्य चतुर्दश्यां समर्पयेत्।

पवित्रसाधनं सर्वं देवीविष्णुपवित्रवत्॥३५॥

ऊहः परं प्रकर्तव्यः प्रार्थनादिषु नामसु।

शैवागमे मया प्रोक्तं जाबालादिषु यत्परम्॥३६॥

विकल्पात्कश्चिदस्तीह विशेषस्तं वदामि ते।

एकादशाथ वा सूत्रैस्त्रिंशता चाष्टयुक्तया॥३७॥

पञ्चाशता वा कर्तव्यं तुल्यग्रन्थ्यन्तरालकम्।

द्वादशाङ्गुलमानानि तथा चाष्टाङ्गुलानि वा॥३८॥

लिङ्गविस्तारमानानि चतुरङ्गुलिकानि वा।

अर्पयेच्छिवतुष्ट्यर्थं विधिः पूर्वोक्त एव हि॥३९॥

फलादि पूर्वमेवोक्तमन्ते कैलासमाप्नुयात्।

एतत्ते कथितं वत्स किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥४०॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये त्रयोदशीचतुर्दशीकर्तव्यकथनं नाम विंशोऽध्यायः॥२०॥

एकविंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकविंशोऽध्यायः

सनत्कुमार उवाच

पौर्णमास्या विधिं ब्रूहि कृपां कृत्वा दयानिधे।

माहात्म्यं शृण्वतां स्वामिञ्छ्रवणेच्छा प्रवर्धते॥१॥

ईश्वर उवाच

उत्सर्जनमुपाकर्म अध्यायानां भवेदिह।

पौषपूर्णा माघपूर्णा अथवोत्सर्जने तिथिः॥२॥

पौषस्य प्रतिपद्वापि माघमासस्य वा भवेत्।

ऋक्षं वा रोहिणीसंज्ञमुत्सर्जनकृतौ भवेत्॥३॥

अथवान्येषु कालेषु स्वस्वशाखानुसारतः।

सहप्रयोगो युक्तः स्यादुत्सर्गप्रकृतिद्वये॥४॥

अतो नभःपौर्णमास्यामुत्सर्जनमिहेष्यते।

उपाकर्मणि चैवं स्याच्छ्रवणर्थं तु बवृचाम्॥५॥

चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां प्रतिपद्दिवसेऽपि वा।

यत्र वा श्रवणर्थं स्याद् बह्वृचानां तु तद्दिने॥६॥

यजुषां पौर्णमास्यां स्यात्सामगानां तु हस्तभे।

शुक्रगुर्वीरस्तमये उपाकर्म चरेत्सुखम्॥७॥

आरम्भः प्रथमो न स्यादिति शास्त्रविदां मतम्।

ग्रहसङ्क्रान्तदुष्टे तु काले कालान्तरे भवेत्॥८॥

पञ्चम्यां हस्तयुक्तायां पूर्णायां वा नभस्यके।

स्वस्वगृह्यानुसारेण उत्सर्जनमुपाकृतिः॥९॥

मलमासे तु सम्प्राप्ते शुद्धे मासि तु सा भवेत्।

नित्यं कर्मद्वयं चेदं प्रत्यब्दं नियमाच्चरेत्॥१०॥

उपाकर्मसमाप्तौ तु संस्थितेषु द्विजातिषु।

अर्पणीयः सभादीपो योषिद्भिस्तत्र संसदि॥११॥

आचार्यः प्रतिगृह्णाति दद्याद्वान्यद्विजातये।

सौवर्णे राजते वापि पात्रे ताम्रमयेऽपि वा॥१२॥

प्रस्थमात्रं तु गोधूमा दीपं तत्पिष्टसम्भवम्।

दीपपात्रं संविधाय ज्वालयेत्तत्र दीपकम्॥१३॥

आज्येन वाथ तैलेन वर्तित्रयसमन्वितम्।

सदक्षिणं सताम्बूलं ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥१४॥

दीपं सम्पूज्य विप्रं च मन्त्रमेतमुदीरयेत्।

सदक्षिणः सताम्बूलः सभादीपोऽयमुत्तमः॥१५॥

अर्पितो देवदेवस्य मम सन्तु मनोरथाः।

सभादीपप्रदानेन पुत्रपौत्रादिकं कुलम्॥१६॥

सर्वं ह्युज्ज्वलतां याति वर्धते यशसा सह।

स्वरङ्गनाभिः सदृशं रूपं जन्मान्तरे लभेत्॥१७॥

सौभाग्यं चैव लभते भर्तुः प्रियतरा भवेत्।

एवं कृत्वा पञ्चवर्षं तत उद्यापनं चरेत्॥१८॥

विप्राय दक्षिणां दद्याद्यथाशक्ति च भक्तितः।

सभादीपस्य माहात्म्यमेतत्ते कथितं शुभम्॥१९॥

श्रवणाकर्मसंस्था च तस्यामेव निशि स्मृता।

तदुत्तरं सर्पबलिस्तत्रैव च विधीयते॥२०॥

इदं संस्थाद्वयं कुर्यात्स्वस्वगृह्यमवेक्ष्य च।

हयग्रीवस्यावतारस्तस्यामेव तिथौ मतः॥२१॥

हयग्रीवजयन्त्यास्तु अतोऽत्रैव महोत्सवः।

उपासनावतां तस्य नित्यस्तु परिकीर्तितः॥२२॥

श्रावण्यां श्रवणे पूर्वं जातो हयशिरा हरिः।

जगौ स सामवेदं तु सर्वकिल्बिषनाशनम्॥२३॥

सिन्धूनदीवितस्तायां प्रवृत्तस्तत्र सङ्गमे।

श्रवणर्क्षे ततस्तत्र स्नानं सर्वार्थसिद्धिदम्॥२४॥

तत्र सम्पूजयेद्विष्णुं शार्ङ्गचक्रगदाधरम्।

श्रोतव्यान्यथ सामानि पूज्या विप्राश्च सर्वथा॥२५॥

क्रीडितव्यं च भोक्तव्यं तत्रैव स्वजनैः सह।

जलक्रीडा च कर्तव्या नारीभिर्भर्तृलब्धये॥२६॥

स्वस्वदेशे स्वस्वगृहे अपि कुर्यान्महोत्सवम्।

पूजयेच्च हयग्रीवं जपेन्मन्त्रं च तं शृणु॥२७॥

प्रणवादिर्नमः शब्दस्ततो भगवते इति।

धर्मायाथ चतुर्थ्यन्तं योज्यं चात्मविशोधनम्॥२८॥

पुनरन्ते नमः शब्दो मन्त्रश्चाष्टादशाक्षरः।

सर्वसिद्धिकरश्चायं षट्प्रयोगैकसाधकः॥२९॥

पुरश्चरणमेतस्य अक्षराणां तु सङ्ख्यया।

लक्षं वाथ सहस्रं वा कलौ तु स्याच्चतुर्गुणम्॥३०॥

एवं कृते हयग्रीवस्तुष्टः सत्कामदो भवेत्।

एतस्यामेव पूर्णायां रक्षाबन्धनमिष्यते॥३१॥

सर्वरोगोपशमनं सर्वाशुभविनाशनम्।

शृणु त्वं मुनिशार्दूल इतिहासं पुरातनम्॥३२॥

इन्द्राण्या यत्कृतं पूर्वमिन्द्रस्य जयसिद्धये।

देवासुरमभूद्युद्धं पुरा द्वादशवार्षिकम्॥३३॥

शक्रं दृष्ट्वा तदा श्रान्तं देवी प्राह सुरेश्वरम्।

अद्य भूतदिनं देव प्रातः सर्वं भविष्यति॥३४॥

अहं रक्षां विधास्यामि तेनाजेयो भविष्यसि।

इत्युक्त्वा पौर्णमास्यां सा पौलोमी कृतमङ्गला॥३५॥

बबन्ध दक्षिणे पाणौ रक्षां मोदप्रदां ततः।

बद्धरक्षस्ततः शक्रः कृतस्वस्त्ययनो द्विजैः॥३६॥

दुद्राव दानवानीकं क्षणाजिग्ये प्रतापवान्।

वासवो विजयी भूत्वा पुनरेव जगत्त्रये॥३७॥

एष प्रभावो रक्षायाः कथितस्ते मुनीश्वर।

जयदः सुखदश्चैव पुत्रारोग्यधनप्रदः॥३८॥

सनत्कुमार उवाच

विंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

विंशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

त्रयोदशीदिने कृत्यं कथयामि तवाग्रतः।

अत्रानङ्गः पूजनीयः षोडशैरुपचारकैः॥१॥

अशोकैर्मालतीपुष्पैः पद्यैर्देवप्रियैस्तथा।

कौसुम्भैर्बकुलैः पुष्पैस्तथान्यैरपि मादकैः॥२॥

रक्ताक्षतैः पीतगन्धैर्द्रव्यैः सौगन्धिकैः शुभैः।

पुष्टिकाजनकैर्द्रव्यै रेतोवृद्धिकरैः परैः॥३॥

नैवेद्यमर्पयेच्चैव ताम्बूलं मुखरोचकम्।

ताम्बूले योजयेद् द्रव्यं चिक्कणं क्रमुकं शुभम्॥४॥

खादिरं चूर्णकं जातित्वचं जातिफलं तथा।

लवङ्गैलानारिकेलबीजस्य शकलं लघु॥५॥

स्वर्णरूप्याणि पत्राणि कर्पूरं केसरं तथा।

जातानि मगधे देशे नागवल्लीदलानि च॥६॥

श्वेतवर्णानि पक्वानि जीर्णानि च दृढानि च।

रसयुक्तानि देयानि प्रीतये शम्बरद्विषः॥७॥

माक्षीकमलसारेण निर्मिताभिश्च वर्तिभिः।

नीराजयेच्चित्तभवं पुष्पाञ्जलिमथार्पयेत्॥८॥

प्रार्थयेन्नामभिस्तस्य तानि ते कथयाम्यहम्।

सर्वोपमानसौन्दर्यः प्रद्युम्नाख्यो हरेः सुतः॥९॥

मीनकेतनकन्दर्पकानङ्गा मन्मथस्तथा।

मारः कामात्मसम्भूतो झषकेतुर्मनोभवः॥१०॥

रतिपीनघनोत्तुङ्गस्तनयोः पत्रवल्लिका।

यस्य वक्षसि कस्तूर्याः शोभते परिरम्भणात्॥११॥

पुष्पधन्वञ्छम्बरारे कुसुमेषो रतेः पते।

मकरध्वज पञ्चेषो मदन स्मर सुन्दर॥१२॥

देवानां कार्यसिद्धयर्थं शिवक्षिप्तहुताशन।

परोपकारसीमानं ध्वनयंस्तेन कर्मणा॥१३॥

निमित्तमात्रं विजये वसन्तस्य सहायता।

त्वन्मनोरञ्जने शक्रस्तिष्ठत्येव दिवानिशि॥१४॥

स्वपदभ्रंशने यस्मात्तपस्विभ्यो बिभेति सः।

त्वदन्यः शम्भुना कोऽन्यो विरुध्येद् दृढमानसः॥१५॥

परब्रह्मानन्दसमानन्ददस्त्वदृतेऽत्र कः।

महामोहस्य सैन्येषु त्वादृशः कोऽस्ति वीर्यवान्॥१६॥

अनिरुद्धपतिः कृष्णात्मजो कृष्णात्मजो यश्च सुरप्रभुः।

मलयाचलसम्भूतचन्दनागरुवासितः॥१७॥

दक्षिणादिङ्मातरिश्वा सहायस्ते जगज्जये।

शरत्सुधांशुसन्मित्र जगत्सर्जनकारण॥१८॥

नाथ त्वदस्त्रं परमममोघमतिदूरगम्।

मर्मच्छिदामकरुणं रहितं प्रतिकारतः॥१९॥

सुकुमारं श्रुतमपि निःसीमक्षोभकारणम्।

स्वतुल्यस्य पदार्थस्य दर्शनादपि साधकम्॥२०॥

प्रवृत्तिर्मुख्यालङ्कारः सहायेन जगज्जये।

सर्वे श्रेष्ठास्त्वया देवा उपहास्याः कृता विभो॥२१॥

ब्रह्मा कन्यालम्पटोऽभूद् वृन्दासक्तो हरिः स्मृतः।

परदारकलङ्केन अस्पृष्टव्यः शिवो यतः॥२२॥

स्वशक्त्यामेव निरतो बहुकालं व्यवायवान्।

दुष्कर्मनिरतश्चेन्द्रो गौतमस्य वधूं प्रति॥२३॥

द्विजराजो गुरोर्भार्यां बलादेवापहारवान्।

विश्वामित्रस्तपोभ्रष्टः केनाकारि च भूयसा॥२४॥

उक्ताः प्राधान्यतस्त्वेते किं बहूक्तेन मानद।

विरलाः सन्ति लोकेऽस्मिन्ब्राह्मणा वशवर्तिनः॥२५॥

तस्मात्प्रसीद भगवन्कृतया पूजयानया।

पूजितः श्रावणे शुक्लत्रयोदश्यां मनोभवः॥२६॥

प्रवृत्तिलम्पटस्यातिवीर्यं पुष्टिं ददात्यलम्।

निवृत्तिमार्गनियतः स्वविकारं हरत्यपि॥२७॥

सकामस्य स्त्रियो रम्याः पीनोत्तुङ्गपयोधराः।

शरत्पूर्णसुधारश्मिवदनाः कमलेक्षणाः॥२८॥

लम्बातिनीलकुरलस्निग्धकेश्यः सुनासिकाः।

रम्भोरूर्वा गुप्तगुल्फा गतिनिर्जितकुञ्जराः॥२९॥

कामागारा जिताश्वत्थपलाशा अतिशोभनाः।

बृहच्छ्रोण्यः कम्बुकण्ठ्यो बृहज्जघनशोभिताः॥३०॥

बिम्बोष्ठ्यः सिंहकट्यश्च नानालङ्कारभूषिताः।

मनोरमा ददात्येष सन्तुष्टः श्रावणेऽर्चया॥३१॥

शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां ददाति च सुतान्बहून्।

चिरायुषो गुणाढ्यांश्च सुखरूपान्सुसन्ततीन्॥३२॥

कर्तव्यं यत् त्रयोदश्यामेतत्ते कथितं शुभम्।

अतः परं चतुर्दश्यां कर्तव्यं शृणु मानद॥३३॥

अष्टम्यां कथितं देव्याः पवित्रारोपणं तव।

तत्र चेन्न कृतं तर्हि चतुर्दश्यां तु कारयेत्॥३४॥

पवित्रं तु त्रिनेत्रस्य चतुर्दश्यां समर्पयेत्।

पवित्रसाधनं सर्वं देवीविष्णुपवित्रवत्॥३५॥

ऊहः परं प्रकर्तव्यः प्रार्थनादिषु नामसु।

शैवागमे मया प्रोक्तं जाबालादिषु यत्परम्॥३६॥

विकल्पात्कश्चिदस्तीह विशेषस्तं वदामि ते।

एकादशाथ वा सूत्रैस्त्रिंशता चाष्टयुक्तया॥३७॥

पञ्चाशता वा कर्तव्यं तुल्यग्रन्थ्यन्तरालकम्।

द्वादशाङ्गुलमानानि तथा चाष्टाङ्गुलानि वा॥३८॥

लिङ्गविस्तारमानानि चतुरङ्गुलिकानि वा।

अर्पयेच्छिवतुष्ट्यर्थं विधिः पूर्वोक्त एव हि॥३९॥

फलादि पूर्वमेवोक्तमन्ते कैलासमाप्नुयात्।

एतत्ते कथितं वत्स किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥४०॥

त्रयोविंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

त्रयोविंशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

कृष्णाष्टम्यां नभोमासि वृषे चन्द्रे निशीथके।

देवक्यजीजनत्कृष्णं योगेऽस्मिन्वसुदेवतः॥१॥

सिंहराशिगते सूर्ये कर्तव्यः सुमहोत्सवः।

सप्तम्यां लघुभुक्कुर्याद्दन्तधावनपूर्वकम्॥२॥

उपवासस्य नियमं स्वपेद्रात्रौ जितेन्द्रियः।

केवलेनोपवासेन कृष्णजन्मदिनं नयेत्॥३॥

सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः।

उपावृत्तस्तु पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह॥४॥

उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः।

ततोऽष्टम्यां तिलैः स्नात्वा नद्यादौ विमले जले॥५॥

सुदेशे शोभनं कुर्याद्देवक्याः सूतिकागृहम्।

नानावर्णैः सुवासोभिः शोभितं कलशैः फलैः॥६॥

पुष्पैर्दीपावलीभिश्च चन्दनागरुधूपितम्।

हरिवंशस्य चरितं गोकुलं तत्र लेखयेत्॥७॥

युक्तं वादित्रनिनदैर्नृत्यगीतादिमङ्गलैः।

षष्ट्या देव्याधिष्ठितां च तन्मध्ये प्रतिमां हरेः॥८॥

काञ्चनीं राजतीं ताम्रीं पैत्तलीं मृन्मयीं तु वा।

वार्क्षी मणिमयीं वापि वर्णकैर्लिखितां यथा॥९॥

सर्वलक्षणसम्पन्नां पर्यङ्के चाष्टशल्यके।

प्रसूतां देवकीं तत्र स्थापयेन्मञ्चकोपरि॥१०॥

सुप्तं बालं तत्र हरिं पर्यङ्के स्तनपायिनम्।

यशोदां तत्र चैकस्मिन्प्रदेशे सूतिकागृहे॥११॥

प्रसूतां कन्यकां चैव कृष्णपार्श्वे तु संलिखेत्।

कृताञ्जलिपुटान्देवान्यक्षविद्याधरामरान्॥१२॥

वसुदेवं च तत्रैव खड्गचर्मधरं स्थितम्।

कश्यपो वसुदेवोऽयमदितिश्चैव देवकी॥१३॥

शेषो बलो यशोदापि अदित्यंशाद् बभूव ह।

नन्दः प्रजापतिर्दक्षो गर्गश्चापि चतुर्मुखः॥१४॥

गोप्यश्चाप्सरसः सर्वा गोपाश्चापि दिवौकसः।

कालनेमिश्च कंसोऽयं नियुक्तास्तेन चासुराः॥१५॥

गोधेनुकुञ्जराश्वाश्च दानवाः शस्त्रपाणयः।

लेखनीयाश्च तत्रैव कालियो यमुनाहृदे॥१६॥

इत्येवमादि यत्किञ्चिच्चरितं हरिणा कृतम्।

लेखयित्वा प्रयत्नेन पूजयेद्भक्तितत्परः॥१७॥

उपचारैः षोडशभिर्देवकी चेति मन्त्रतः॥१८॥

गायद्भिः किन्नराद्यैः सततपरिणुता वेणुवीणानिनादैर्
भृङ्गार्यादर्शदूर्वादधिकलशकरैः किन्नरैः सेव्यमाना।
पर्यङ्के स्वासनस्था मुदिततरमुखी पुत्रिणी सम्यगास्ते
सा देवी दिव्यमाता विजयसुतसुता देवकी कान्तयुक्ता॥१९॥

प्रणवादिनमोन्तैश्च पृथङ्नामानुकीर्तनैः।

कुर्यात्पूजां विधिज्ञस्तु सर्वपापापनुत्तये॥२०॥

देवक्या वसुदेवस्य वासुदेवस्य चैव हि।

बलदेवस्य नन्दस्य यशोदायाः पृथक् पृथक्॥२१॥

चन्द्रोदये शशाङ्काय अर्घ्यं दद्याद्धरिं स्मरन्।
क्षीरोदार्णवसम्भूत अत्रिगोत्रसमुद्भव।
नमस्ते रोहिणीकान्त अर्घ्यं नः प्रतिगृह्यताम्॥२२॥

देवक्या वसुदेवं च नन्दं चैव यशोदया।

रोहिण्या च सुधारश्मिं बलं च हरिणा सह॥२३॥

सम्पूज्य विधिवद्देही किं नाप्नोति सुदुर्लभम्।

एकादशीकोटिसङ्ख्यातुल्या कृष्णाष्टमी तथा॥२४॥

एवं सम्पूज्य तद्रात्रौ प्रभाते नवमीदिने।

यथा हरेस्तथा कार्यो भगवत्या महोत्सवः॥२५॥

ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या दद्याद्वै गोधनादिकम्।

यद्यदिष्टतमं तत्र कृष्णो मे प्रीयतामिति॥२६॥

नमस्ते वासुदेवाय गोब्राह्मणहिताय च।

शान्तिरस्तु शिवं चास्तु इत्युक्त्वा तं विसर्जयेत्॥२७॥

ततो बन्धुजनैः सार्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः।

एवं यः कुरुते देव्याः कृष्णस्य च महोत्सवम्॥२८॥

प्रतिवर्षं विधानेन यथोक्तं लभते फलम्।

पुत्रसन्तानमारोग्यं सौभाग्यमतुलं भवेत्॥२९॥

इह धर्ममतिर्भूत्वा अन्ते वैकुण्ठमाप्नुयात्।

उद्यापनमथो वक्ष्ये पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम्॥३०॥

पूर्वेद्युरेकभक्ताशी स्वपेद्विष्णुं स्मरन्हृदि।

प्रातः सन्ध्यादि सम्पाद्य ब्राह्मणैः स्वस्ति वाचयेत्॥३१॥

आचार्यं वरयित्वा तु ऋत्विजश्चैव पूजयेत्।

पलेन वा तदर्धेन तदर्धार्धेन वा पुनः॥३२॥

प्रतिमां कारयेत्पश्चाद्वित्तशाठ्यविवर्जितः।

मण्डपे मण्डले देवान्ब्रह्माद्यान्स्थापयेद् बुधः॥३३॥

तत्र संस्थापयेत्कुम्भं ताम्रं मृण्मयमेव वा।

तस्योपरि न्यसेत्पात्रं राजतं वैणवं तु वा॥३४॥

वाससाच्छाद्य गोविन्दं तत्र सम्पूजयेद् बुधः।

उपचारैः षोडशभिर्मन्त्रैर्वैदिकतान्त्रिकैः॥३५॥

ततोऽर्घ्यं हरये दद्याद्देवकीसहिताय च।

शङ्खे कृत्वा जलं शुद्धं सपुष्पफलचन्दनम्॥३६॥

जानुभ्यामवनीं गत्वा नारिकेलफलान्वितम्।

जातः कंसवधार्थाय भूभारोत्तारणाय च॥३७॥

कौरवाणां विनाशाय दैत्यानां निधनाय च।

गृहाणार्घ्यं मया दत्तं देवक्या सहितो हरे॥३८॥

चन्द्रायार्घ्यं ततो दद्यात्पूर्वोक्तविधिना सुधीः॥३९॥

नमस्तुभ्यं देवकीतनय प्रभो।

वसुदेवात्मजानन्त त्राहि मां भवसागरात्॥४०॥

इत्थं सम्प्रार्थ्य देवेशं रात्रौ जागरणं चरेत्।

प्रत्यूषे विमले स्नात्वा पूजयित्वा जनार्दनम्॥४१॥

मन्त्रेणेदं विष्णुरिति जुहुयाद्वै घृताहुतीः।

होमशेषं समाप्याथ पूर्णाहुतिपुरःसरम्॥४२॥

आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्भूषणाच्छादनादिभिः।

गामेकां कपिलां दद्याद् व्रतसम्पूर्णहेतवे॥४३॥

पयस्विनीं सुशीलां च सवत्सां सगुणां तथा।

स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां कांस्यदोहनिकायुताम्॥४४॥

मुक्तापुच्छां ताम्रपृष्ठीं स्वर्णघण्टासमन्विताम्।

वस्त्राच्छन्नां दक्षिणाढ्यामेवं सम्पूर्णतामियात्॥४५॥

कपिलाया अभावेऽपि गौरन्यापि प्रदीयते।

ततः प्रदद्यादृत्विग्भ्यो दक्षिणां च यथार्हतः॥४६॥

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चादष्टौ तेभ्यश्च दक्षिणाम्।

कलशान्जलसम्पूर्णान्दद्याच्चैव समाहितः॥४७॥

प्राप्यानुज्ञां तथा तेभ्यो भुञ्जीत सह बन्धुभिः।

एवं कृते ब्रह्मपुत्र व्रतोद्यापनकर्मणि॥४८॥

पायसेन तिलाज्यैश्च मूलमन्त्रेण भक्तितः।

अष्टोत्तरशतं हुत्वा ततः पुरुषसूक्ततः॥४९॥

निष्पापस्तत्क्षणादेव जायते विबुधोत्तमः।
पुत्रपौत्रसमायुक्तो धनधान्यसमन्वितः।
भुक्त्वा भोगांश्चिरं कालमन्ते वैकुण्ठमाप्नुयात्॥५०॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये कृष्णजन्माष्टमीव्रतकथनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः॥२३॥

चतुर्विंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुर्विंशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

पुरा कल्पे ब्रह्मपुत्र दैत्यभारप्रपीडिता।

ब्रह्माणं शरणं प्राप पृथ्वी दीनातिविह्वला॥१॥

वृत्तान्तं तन्मुखाच्छ्रुत्वा ब्रह्मा देवगणैः सह।

क्षीरार्णवे हरिं गत्वा तुष्टाव स्तुतिभिर्बहु॥२॥

प्रादुरासीत्ततो दिक्षु श्रुत्वा सर्वं विधेर्मुखात्।

मा भैष्ट देवा देवक्या जठरे वसुदेवतः॥३॥

अवतीर्णो भविष्यामि हरिष्ये भूमिवेदनाम्।

भवन्तु यादवा देवा इत्युक्त्वान्तर्दधे विभुः॥४॥

देवक्या जठरे जातो वसुदेवेन गोकुले।

स्थापितः कंसभीतेन ववृधे तत्र कंसहा॥५॥

आगत्य मथुरां पश्चात्कंसं सगणमाहनत्।

ततः सर्वे पौरजनाः प्रार्थयामासुरादरात्॥६॥

कृष्ण कृष्ण महायोगिन्भक्तानामभयप्रद।

प्रणतान्पाहि नो देव शरणागतवत्सल॥७॥

किञ्चिद्विज्ञापये देव एतन्नो वक्तुमर्हसि।

तव जन्मदिने कृत्यं न ज्ञातं केनचित् क्वचित्॥८॥

ज्ञात्वा च तद्दिने सर्वे कुर्मो वर्धापनोत्सवम्।

तेषां दृष्ट्वा च तां भक्तिं स्वस्मिञ्छ्रद्धां च सौहृदम्॥९॥

कृत्यं जन्मदिने तेभ्यः कथयामास केशवः।

श्रुत्वा तेऽपि तथा चक्रुर्विधानात्तेन तद् व्रतम्॥१०॥

वरांश्च बहुधा प्रादाद् भगवान्व्रतकारिणे।

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्॥११॥

अङ्गदेशोद्भवो राजा मितजिन्नाम नामतः।

तस्य पुत्रो महासेनः सत्यजित्सत्पथे स्थितः॥१२॥

पालयामास सर्वज्ञो विधिवद्रञ्जयन्प्रजाः।

तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचिद्दैवयोगतः॥१३॥

पाखण्डैः सह संवासो बभूव बहुवासरम्।

तत्संसर्गात्स नृपतिरधर्मे निरतोऽभवत्॥१४॥

वेदशास्त्रपुराणानि निनिन्द बहुशो नृपः।

वर्णाश्रमगते धर्मे विद्वेषं परमं गतः॥१५॥

एवं बहुतिथे काले प्रयाते मुनिसत्तम।

कालेन निधनं प्राप्तो यमदूतवशं गतः॥१६॥

बध्वा पाशैर्नीयमानो यमदूतैर्यमान्तिकम्।

पीडितस्ताड्यमानोऽसौ दुष्टसङ्गतियोगतः॥१७॥

नरके पातितः प्राप यातना बहुवत्सरम्।

भुक्त्वा पापस्य शेषेण पैशाचीं योनिमास्थितः॥१८॥

क्षुधातृष्णासमाक्रान्तो भ्रमन्स मरुधन्वसु।

कस्यचित्त्वथ वैश्यस्य देहमाविश्य संस्थितः॥१९॥

सह तेनैव संयातो मथुरां पुण्यदां पुरीम्।

समीपे रक्षकैस्तस्य तस्माद् गेहाद् बहिष्कृतः॥२०॥

बभ्राम विपिने सोऽथ ऋषीणामाश्रमेषु च।

कदाचिद्दैवयोगेन हरेर्जन्माष्टमीदिने॥२१॥

क्रियमाणां महापूजां व्रतिभिर्मुनिभिर्द्विजैः।

रात्रौ जागरणं चैव नामसङ्कीर्तनादिभिः॥२२॥

ददर्श सर्वं विधिवच्छुश्राव च हरेः कथाम्।

निष्पापस्तत्क्षणादेव शुद्धो निर्मलमानसः॥२३॥

प्रेतदेहं समुत्सृज्य विष्णुलोके विमानगः।

यमदूतैः परित्यक्तो दिव्यभोगसमन्वितः॥२४॥

विष्णुसान्निध्यमापन्नो व्रतस्यास्य प्रभावतः।

नित्यमेतद् व्रतं चैव पुराणे सार्वलौकिकम्॥२५॥

कथ्यते विधिवत्सम्यङ् मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः।

सर्वकामिकमेवैतत्कृत्वा कामानवाप्नुयात्॥२६॥

एवं यः कुरुते कृष्णजन्माष्टम्यां व्रतं शुभम्।

भुक्त्वेह विविधान्भोगाञ्छुभान्कामानवाप्नुयात्॥२७॥

तत्र देवविमानेन वर्षलक्षं विधेः सुत।

भोगान्नानाविधान्भुक्त्वा पुण्यशेषादिहागतः॥२८॥

सर्वकामसमृद्धस्तु सर्वाशुभविवर्जितः।

कुले नृपतिवर्याणां जायते मदनोपमः॥२९॥

यस्मिन्सदैव विषये लिखितं स्यात्परार्पितम्।

कृष्णजन्मोपकरणं सर्वशोभासमन्वितम्॥३०॥

पूज्यते विश्वसृद् तत्र व्रतैरुत्सवसंयुतैः।

परचक्रभयं तत्र न कदाचिद्भविष्यति॥३१॥

पर्जन्यः कामवर्षी स्यादीतिभ्यो न भयं क्वचित्।

गृहे वा पूजयेद्यस्तु चरितं देवकीजनः॥३२॥

तत्र सर्वसमृद्धं स्यान्नोपसर्गाद्भयं भवेत्।
संसर्गेणापि यो भक्त्या व्रतं पश्येदनाकुलः।
सोऽपि पापविनिर्मुक्तः प्रयाति हरिमन्दिरम्॥३३॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये जन्माष्टमीव्रतकथनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः॥२४॥

पञ्चविंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चविंशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

वक्ष्ये मुनिश्रेष्ठ पिठोरीव्रतमुत्तमम्।

अमायां श्रावणे मासि सर्वसम्पत्प्रदायकम्॥१॥

सर्वाधिष्ठानमेतद्यद्गृहं पीठं ततो मतम्।

आरस्तत्रसमूहः स्याद्वस्तुमात्रस्य पूजने॥२॥

पिठोरमितिसंज्ञा च व्रतस्यातो मुनीश्वर।

तत्प्रकारं च वक्ष्येऽहं सावधानमनाः शृणु॥३॥

कुड्ये विलिप्य ताम्रेण कृष्णेनाथ सितेन वा।

धातुना तत्र ताम्रे तु पीतेन विलिखेत्सुधीः॥४॥

शुक्लेन वाथ कृष्णेन पूर्ववच्चैव संलिखेत्।

सितपीतेन रक्तेन कृष्णेन हरितेन वा॥५॥५॥

मध्ये शिवं शिवायुक्तं लिङ्गं वा मूर्तिमेव वा।

विस्तीर्णं कुड्यमालिख्य सर्वसंसारमालिखेत्॥६॥

चतुःशालासमायुक्तं पाकागारं सुरालयम्।

शय्यागृहं सप्तकोशांस्तथान्तः स्त्रीनिकेतनम्॥७॥

प्रासादाट्टालिकाशोभं शालवृक्षसमुद्भवम्।

इष्टकाभिश्च पाषाणैश्चूर्णनद्धैः सुशोभनम्॥८॥

द्वाराणि च विचित्राणि वलभीचेष्टिकास्तथा।

अजा गावो महिष्यश्च अश्वा उष्ट्रा मतङ्गजाः॥९॥

गन्त्रीरथप्रभृतयः शकटानां प्रभेदकाः।

स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च तरुण्यः पुरुषास्तथा॥१०॥

पालक्यान्दोलिका चैव मञ्चका बहुरूपकाः॥११॥

हैमानि रौप्याणि च ताम्रकाणि सैसानि लौहानि च मृन्मयानि।

रङ्गप्रसूतानि च पैत्तलानि पात्राणि नानाविधकारकाणि॥१२॥

यावन्तः कशिपुभेदा उपबर्हणजातयः।

मार्जाराः सारिकाश्चैव शुभा अन्येऽपि पक्षिणः॥१३॥

पुरुषाणामलङ्काराः स्त्रीणां चैवाप्यनेकशः।

यानि चास्तरणानीह तथा प्रावरणानि च॥१४॥

यज्ञपात्राणि यावन्ति स्तम्भदण्डौ च मन्थने।
रज्जुत्रयं च तद्धेतु दुग्धं च नवनीतकम्।
दधि तक्रं तथा मस्तु आज्यं तैलं तिलांस्तथा॥१५॥

गोधूमशालितुवरीयवयावनालवार्तानलञ्च चणका मसुराः कुलित्थाः।

मुद्गप्रियङ्गतिलकोद्रवकातसीतिश्यामाकमाषचवला इति धान्यवर्गाः॥१६॥

दृषदं चोपलं चुल्लीं तथा सम्मार्जनीमपि।

पुरुषाणां च वस्त्राणि नारीणां चैव सर्वशः॥१७॥

वेणुजन्यं च शूर्पादि तथा तृणभवानि च।

उलूखलं च मुसलं यन्त्रं दलयुगान्वितम्॥१८॥

व्यजनं चामरं छत्रमुपानत्पादुकाद्वयम्।

दास्यो दास्या भृत्यपोष्याः पशुभक्ष्यं तृणादिकम्॥१९॥

धनुर्बाणशतघ्न्यश्च खड्गाः कुन्ताश्च शक्तयः।

चर्मपाशाङ्कुशगदास्त्रिशूलं भिन्दिपालकाः॥२०॥

तोमरो मुद्गरश्चैव परशुः पट्टिशस्तथा।

भुशुण्डी परिघश्चैव चक्रयन्त्रादिकं च यत्॥२१॥

जलयन्त्रं मषीपात्रं लेखनी पुस्तकादिकम्।

फलजातं सर्वमपि छुरिका कर्तरी तथा॥२२॥

नानाविधानि पुष्पाणि बिल्वश्च तुलसी तथा।

दीपिकाश्चैव दीपाश्च तथा तत्साधनानि च॥२३॥

शाकं नानाविधं भक्ष्यं पक्वान्नानां च या भिदः।

लेख्यं तच्चैव सकलमनूक्तमपि चैव हि॥२४॥

कियल्लेख्यं जनेनात्र वक्तव्यं वा मया कियत्।

एकैकस्य पदार्थस्य भेदाः शतसहस्रशः॥२५॥

उपचारैः षोडशभिः सर्वेषां पूजनं भवेत्।

नानाविधश्च गन्धः स्यात्पुष्पधूपोऽपि चन्दनम्॥२६॥

ब्राह्मणान्भोजयेद् बालान्सुवासिन्यश्च पुष्कलान्।

प्रार्थयेच्च शिवं साम्बं व्रतं सम्पूर्णमस्त्विति॥२७॥

शिव साम्ब दयासिन्धो गिरीश शशिशेखर।

व्रतेनानेन सन्तुष्टः प्रयच्छास्मान्मनोरथान्॥२८॥

एवं कृत्वा पञ्चवर्षं तत उद्यापनं चरेत्।

आज्येन बिल्वपत्रैश्च होमः स्याच्छिवमन्त्रतः॥२९॥

ग्रहहोमः पुरा कार्यः पूर्वेद्युरधिवासनम्।

अष्टोत्तरसहस्रं वा शतमष्टोत्तरं तु वा॥३०॥

होमसङ्ख्या भवेद्वत्स आचार्यं पूजयेत्ततः।

भूयसीं दक्षिणां दद्यात्स्वयं भोजनमाचरेत्॥३१॥

इष्टबन्धुजनैः सार्धं कुटुम्बसहितो बुधः।
एवं कृते विधाने तु सर्वान्कामानवाप्नुयात्।
यद्यदिष्टतमं लोके तत्सर्वं लभते नरः॥३२॥

एतत्ते कथितं वत्स पिठोरीव्रतमुत्तमम्।

व्रतेनानेन सदृशं सर्वकामसमृद्धिदम्॥३३॥

शिवप्रीतिकरं चैव न भूतं न भविष्यति।

भित्तौ यद्यल्लिखेद्वस्तु तत्तदाप्नोति निश्चितम्॥३४॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये अमावास्यायां पिठोरीव्रतकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः॥२५॥

षड्विंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षड्विंशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

यत्कर्तव्यं नभोमासि अमावास्यादिने भवेत्।

प्रसङ्गतश्च यच्चान्यत्स्मृतं तदपि ते ब्रुवे॥१॥

पुरा नानाविधैर्दैत्यैर्महाबलपराक्रमैः।

जगद्विध्वंसकैर्दुष्टैर्देवतोच्छेदकारिभिः॥२॥

सङ्ग्रामा बहवो जाता आरुह्य वृषभं शुभम्।

महासत्त्वो महावीर्यो न कदाचिज्जहौ च माम्॥३॥

अन्धकासुरयुद्धे तु तेन छिन्नतनुः कृतः।

भिन्नत्वग्रुधिरस्रावी प्राणमात्रावशेषितः॥४॥

तथापि धैर्यमालम्ब्य यावद्धन्मि च तं खलम्।

उवाह तावन्मां नन्दी तस्य तज्ज्ञातवाहनम्॥५॥

हत्वा तमन्धकं दैत्यं तुष्टोऽहं नन्दिनं तदा।

कर्मणा ते प्रसन्नोऽस्मि वरं वरय सुव्रत॥६॥

व्रणास्ते प्रशमं यान्तु निरोगो बलवान्भव।

पूर्वस्मादपि ते वीर्यं रूपं चापि विवर्धताम्॥७॥

यं यं वरं याचसे त्वं तं तं दास्याम्यसंशयम्॥८॥

नन्दिकेश्वर उवाच

ममास्ति तथापि याचनीयं न देवदेव महेश्वर।

ममोपरि प्रसन्नोऽसि किं वैभवमतः परम्॥९॥

तथापि भगवन् याचे लोकोपकृतये शिव।

अद्यामा श्रावणस्यास्ति यस्यां तुष्टो भवान्मम॥१०॥

एतस्यां वृषभाः पूज्या गोभिर्युक्ताः सुमृन्मयाः।

अद्यैवामादिने जन्म कामधेनूपमं भवेत्॥११॥

अतोऽप्यस्यां वरं देहि भवत्वेषेच्छितप्रदा।

प्रत्यक्षं वृषभा गावः पूजनीयाश्च भक्तितः॥१२॥

धातुभिर्गैरिकाद्यैश्च भूषणीयाः प्रयत्नतः।

शृङ्गेषु स्वर्णरौप्यादिपट्टिकाबन्धशोभनम्॥१३॥

कौशेयगुच्छान्महतः शृङ्गयोरपि बन्धयेत्।

पृष्ठं नानाविधैर्वर्णैश्चित्रितेन सुवाससा॥१४॥

आच्छादयेद् गले घण्टां बध्नीयाद्रम्यशब्दिताम्।

दिनाष्टांशे बहिर्नीत्वा सायं ग्रामं प्रवेशयेत्॥१५॥

पिण्यातकं च नैवेद्यं अन्नं नानाविधं च यत्।

अर्पयेत्तस्य भवतु गोधनं वृद्धिगं सदा॥१६॥

गावो यत्र गृहे न स्युः श्मशानसदृशं च तत्।

पञ्चामृतं पञ्चगव्यं न भवेद् गोरसं विना॥१७॥

सम्मार्जनं पूततमं गोमयेन विना न हि।

पिपीलिकादिजन्तूनामुपसर्गाश्च तत्र हि॥१८॥

प्रोक्षणं यत्र गोमूत्रान्न भवेच्च सुरोत्तम।

भोजनस्य महादेव को रसो गोरसं विना॥१९॥

एतेऽन्येऽपि वरा देयाः प्रसन्नोऽसि यदि प्रभो।

इति नन्दिवचः श्रुत्वा तुष्टोऽहमधिकं तदा॥२०॥

सर्वमस्तु वृषश्रेष्ठ यथा ते याचितं तथा।

अन्यच्च शृणु भो नन्दिन्नामास्य तु दिनस्य यत्॥२१॥

न वाह्यते यो वृषभः केनचित्कर्मणि क्वचित्।

तृणमश्नन्पिबन्नीरं तूष्णीं यो वर्धते वृषः॥२२॥

महावीरश्च बलवान्पोल इत्युच्यते हि सः।

तन्नाम्नेदं दिनं नन्दिन्पोला इति भविष्यति॥२३॥

तत्रोत्सवो महान् कार्य इष्टबन्धुजनैः सह।
इति दत्ता मया वत्स वराः श्रेष्ठा हि तद्दिने।
तेन श्रेष्ठं दिनं चैतत्पोलासंज्ञं मतं जनैः॥२४॥

अत्रोत्सवो महान् कार्यो वृषाणां सर्वकामदः।

अतः परं प्रवक्ष्यामि अस्यामेव कुशग्रहम्॥२५॥

नभोमासस्य दर्शे तु शुचिर्दर्भान्समाहरेत्।

अयातयामास्ते दर्भा विनियोज्याः पुनः पुनः॥२६॥

कुशाः काशा यवा दूर्वा उशीराश्च सकूदकाः।

गोधूमा व्रीहयो मौञ्ज्या दश दर्भाः सबल्वजाः॥२७॥

विरिञ्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठीनिसर्गज।

नुद पापानि सर्वाणि दर्भ स्वस्तिकरो भव॥२८॥

एवं सन्मन्त्रमुच्चार्य ततः पूर्वोत्तरामुखः।

हुंफट्कारेण मन्त्रेण सकृच्छित्वा समुद्धरेत्॥२९॥

अच्छिन्नाग्रा अशुष्काग्राः पैत्र्ये तु हरिताः स्मृताः।

अमूला देवकार्येषु प्रयोज्याश्च जपादिषु॥३०॥

सप्तपत्राः कुशाः शस्ता दैवे पित्र्ये च कर्मणि।

अनन्तर्गर्भिणौ साग्रौ प्रादेशौ च पवित्रके॥३१॥

चतुर्भिर्दर्भपिञ्जलैः पवित्रं ब्राह्मणस्य तु।

एकैकं न्यूनमुद्दिष्टं वर्णे वर्णे यथाक्रमम्॥३२॥

सर्वेषां वा भवेद् द्वाभ्यां पवित्रं ग्रन्थिशोभितम्।

इदं तु धारणार्थं स्यात्पवित्रं कथितं तव॥३३॥

दर्भद्वयं तु सर्वेषां भवेदुत्पवनाय च।

पञ्चाशता भवेद् ब्रह्मा तदर्धेन तु विष्टरः॥३४॥

निष्कासनीयं नो हस्तादाचमे तु पवित्रकम्।

विकिरेऽग्नौ कृते चैव कृते पाद्ये तु सन्त्यजेत्॥३५॥

नास्ति दर्भसमं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम्।

दर्भाधीनानि कर्माणि दैवपित्र्याणि सर्वशः॥३६॥

तादृग्विधानां दर्भाणाममायां ग्रहणं भवेत्।

अयातयामता चैव किं वर्ण्यामा नभस्यतः॥३७॥

इत्येतत्कथितं कृत्यममायां श्रावणे तु यत्।

अन्यच्च श्रावणे कृत्यं तच्चापि कथयामि ते॥३८॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये अमायां वृषभपूजनं कुशग्रहणं नाम षड्विंशोऽध्यायः॥२६॥

सप्तविंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तविंशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

अथातः श्रावणे कर्कसिंहसङ्क्रान्तिसम्भवः।

प्राप्यते तत्र यत्कृत्यं तच्चापि कथयामि ते॥१॥

सिंहकर्कटयोर्मध्ये सर्वा नद्यो रजस्वलाः।

तासु स्नानं न कुर्वीत वर्जयित्वा समुद्रगाः॥२॥

अगस्त्योदयपर्यन्तं केचिदूचुर्महर्षयः।

यावन्नोदेति भगवान्दक्षिणाशाविभूषणः॥३॥

तावद्रजोवहा नद्य अल्पतोयाः प्रकीर्तिताः।

याः शोषमुपगच्छन्ति ग्रीष्मे तु सरितो भुवि॥४॥

तासु प्रावृषि न स्नायादपूर्णे दशवासरे।

धनुःसहस्राण्यष्टौ च गतिर्यासां स्वतो नहि॥५॥

न ता नदीशब्दवाच्या गर्तास्ते परिकीर्तिताः।

प्रारम्भे कर्कसङ्क्रान्तेर्महानद्यो रजस्वलाः॥६॥

त्रिदिनं तु चतुर्थेऽह्नि शुद्धाः स्युर्योषितो यथा।

महानदीः प्रवक्ष्यामि शृणुष्वावहितो मुने॥७॥

गोदावरी भीमरथी तुङ्गभद्रा च वेणिका।

तापी पयोष्णी विन्ध्यस्य दक्षिणे षट् प्रकीर्तिताः॥८॥

भागीरथी नर्मदा च यमुना च सरस्वती।

विशोका च वितस्ता च विन्ध्यस्योत्तरतोऽपि षट्॥९॥

द्वादशैता महानद्यो देवर्षिक्षेत्रसम्भवाः।

महानद्यो देविका च कावेरी वञ्जरा तथा॥१०॥

कृष्णा रजस्वला एताः कर्कटादावहर्मुने।

कर्कटादौ रजोदुष्टा गौतमी वासरत्रयम्॥११॥

चन्द्रभागा सती सिन्धुः शरयूर्नर्मदा तथा।

गङ्गा च यमुना चैव प्लक्षजाला सरस्वती॥१२॥

रजसा नाभिभूयन्ते ये चान्ये नदसंज्ञिताः।

शोणः सिन्धुर्हिरण्याख्यः कोकिलाहितघर्घराः॥१३॥

शतद्रुश्च नदाः सप्त पावनाः परिकीर्तिताः।

गङ्गा धर्मद्रवा पुण्या यमुना च सरस्वती॥१४॥

अन्तर्गता रजोदोषाः सर्वावस्थासु चामलाः।

अपामयं रजोदोषो न भवेत्तीरवासिनाम्॥१५॥

जलं रजोदुष्टमपि गङ्गातोयेन पावनम्।

अजा गावो महिष्यश्च योषितश्च प्रसूतिकाः॥१६॥

भूमेर्नवोदकं चैव दशरात्रेण शुध्यति।

अभावे कूपवापीनामन्यासां च पयोऽमृतम्॥१७॥

रजोदुष्टेऽपि वयसि ग्रामभोगो न दुष्यति।

अन्येन चोद्धृते नीरे रजोदोषो न विद्यते॥१८॥

उपाकर्मणि चोत्सर्गे प्रातः स्नाने विपत्सु च।

चन्द्रसूर्यग्रहे चैव रजोदोषो न विद्यते॥१९॥

अतः परं प्रवक्ष्यामि सिंहे गोप्रसवो यदि।

भानौ सिंहगते चैव यस्य गौः सम्प्रसूयते॥२०॥

मरणं तस्य निर्दिष्टं षड्भिर्मासैर्न संशयः।

तत्र शान्तिं प्रवक्ष्यामि येन सम्पाद्यते सुखम्॥२१॥

प्रसूतां तत्क्षणादेव तां गां विप्राय दापयेत्।

ततो होमं प्रकुर्वीत घृताक्तै राजसर्षपैः॥२२॥

आहुतीनां घृताक्तानां तिलानां जुहुयात्ततः।

सहस्रेण व्याहृतिभिरष्टसङ्ख्याधिकेन च॥२३॥

सोपवासः प्रयत्नेन दद्याद् विप्राय दक्षिणाम्।

सिंहराशौ गते सूर्ये गोष्ठसूतिर्यदा भवेत्॥२४॥

तदानिष्टं भवेत्किञ्चित्तच्छान्त्यै शान्तिकं चरेत्।

अस्य वामेति सूक्तेन तद्विष्णोरिति मन्त्रतः॥२५॥

जुहुयाच्च तिलाज्येन शतमष्टोत्तराधिकम्।

मृत्युञ्जयविधानेन जुहुयाच्च तथायुतम्॥२६॥

श्रीसूक्तेन ततः स्नायाच्छान्तिसूक्तेन वा पुनः।

एवं कृतविधानेन न भयं जायते क्वचित्॥२७॥

एवमेव नभोमासि सूयेत वडवा दिने।

अत्रापि शान्तिकं कार्यं तदा दोषो विनश्यति॥२८॥

कर्के सिंहे नभोदानमथ वक्ष्ये शुभप्रदम्।

घृतधेनुप्रदानं च कर्कटस्थे दिवाकरे॥२९॥

ससुवर्णं छत्रदानं शस्तं सिंहे निगद्यते।

श्रावणे वस्त्रदानस्य कीर्तितं सुमहत्फलम्॥३०॥

घृतं च घृतकुम्भाश्च घृतधेनुः फलानि च।

श्रावणे श्रीधरप्रीत्यै दातव्यानि विपश्चिते॥३१॥

अन्यान्यपि च दानानि मत्तोषाय कृतानि च।

अक्षय्यफलदानि स्युरन्यमासेभ्य एव हि॥३२॥

द्वादशस्वपि मासेषु नास्ति चैतादृशः प्रियः।

आगच्छति नभोमासि प्रतीक्षां च करोम्यहम्॥३३॥

करिष्यते व्रतं योऽत्र स मे प्रियतरो भवेत्।

ब्राह्मणानां विधू राजा सूर्यः प्रत्यक्षदैवतम्॥३४॥

ममाक्षिणी तयोरत्र सङ्क्रान्ती भवतो यतः।

कर्कसंज्ञा सिंहसंज्ञा माहात्म्यं किमतः परम्॥३५॥

प्रातः स्नानं मासमात्रमत्र यः कुरुते नरः।

द्वादशस्वपि मासेषु प्रातः स्नानफलं लभेत्॥३६॥

न करोति नभोमासि प्रातः स्नानं यदा नरः।

द्वादशस्वपि मासेषु कृतं निष्फलतामियात्॥३७॥

महादेव दयासिन्धो श्रावणे मास्युषस्यहम्।

प्रातः स्नानं करिष्यामि निर्विघ्नं कुरु मे प्रभो॥३८॥

स्नात्वा शिवं समभ्यर्च्य नभोमाहात्म्यसत्कथाम्।

शृणुयात्प्रत्यहं भक्त्या एवं मासं नयेत्सुधीः॥३९॥

अन्यत्र मासः कृष्णादिरत्र शुक्लादिरिष्यते।

नभोमासकथायास्तु माहात्म्यं केन वर्ण्यते॥४०॥

सप्तधापि च या वन्ध्या सा पुत्रं लभते शुभम्।

विद्यार्थी लभते विद्यां बलार्थी लभते बलम्॥४१॥

रोगी चारोग्यमाप्नोति बद्धो मुच्येत बन्धनात्।

धनं धनार्थी लभते धर्मे चैव रतिर्भवेत्॥४२॥

भार्यार्थी लभते भार्यां किं बहूक्तेन मानद।

यद्यत्कामयते तत्तत्प्राप्नोत्यत्र न संशयः॥४३॥

अन्ते मम पुरं प्राप्य मोदते मम सन्निधौ।

पूजयेद् वाचकं सम्यग्वासोऽलङ्करणादिभिः॥४४॥

वाचकस्तोषितो येन तेनाहं तोषितः शिवः।

श्रुत्वा श्रावणमाहात्म्यं वाचकं यो न पूजयेत्॥४५॥

छिनत्ति रविजस्तस्य कर्णौ स बधिरो भवेत्।

तस्माच्छक्त्या प्रकुर्वीत वाचकस्य सुपूजनम्॥४६॥

इदं श्रावणमाहात्म्यं यः पठेच्छृणुयादपि।

श्रावयेद्वापि सद्भक्त्या तस्य पुण्यमनन्तकम्॥४७॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये नदीरजोदोषसिंहगोप्रसव-सिंहकर्कटश्रावणस्तुतिवाचकपूजाकथनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः॥२७॥

अष्टाविंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अष्टाविंशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

अतः परं प्रवक्ष्यामि अगस्त्यार्घ्यविधिं परम्।

येन चीर्णेन वैधात्र सर्वान्कामानवाप्नुयात्॥१॥

कालस्य नियमो ज्ञेय अगस्त्यस्योदयात्पुरा।

समरात्राद्भवेद्यावदुदयः सप्तरात्रकम्॥२॥

दद्यादर्घ्यं प्रत्यहं च तद्विधिं ते वदाम्यहम्।

प्रातः शुक्लतिलैः स्नात्वा शुक्लमाल्याम्बरो गृही॥३॥

स्थापयेदव्रणं कुम्भं सुवर्णादिविनिर्मितम्।

पञ्चरत्नसमायुक्तं घृतपात्रेण संयुतम्॥४॥

कुम्भोद्भवस्य प्रतिमां तत्र पात्रे निधापयेत्।

अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं सौवर्णं च चतुर्भुजम्॥५॥

नानाभक्ष्यफलैर्युक्तं माल्यवस्त्रविभूषितम्।

ताम्रेण पूर्णपात्रेण उपरिस्थेन भूषितम्॥६॥

पीनात्यायतदोर्दण्डं दक्षिणाभिमुखं मुनिम्।

सुशोभनं प्रशान्तं च जटामण्डलधारिणम्॥७॥

कमण्डलुकरं शिष्यैर्बहुभिः परिवारितम्।

तथा दर्भाक्षतधरं लोपामुद्रासमन्वितम्॥८॥

आवाहयेत्पूजयेच्च गन्धपुष्पादिभिस्तथा।

उपचारैः षोडशभिर्नैवेद्यैर्बहुविस्तरैः॥९॥

दध्योदनबलिं दद्याद्भक्तियुक्तेन चेतसा।

ततश्चार्घः प्रदातव्यस्तं चैव विधिवच्छृणु॥१०॥

सौवर्णे वाथ रौप्ये वा ताम्रे वेणुमयेऽथ वा।

पात्रे नारङ्गखर्जूरीनारिकेलफलानि च॥११॥

कूष्माण्डकारवल्लीनि कदलीदाडिमानि च।

वृन्ताकबीजपूराणि अक्षोटाः पिस्तकास्तथा॥१२॥

नीलोत्पलानि पद्मानि कुशदूर्वाङ्कुरास्तथा।

अन्यान्यपि च साध्यानि फलानि कुसुमानि च॥१३॥

नानाप्रकारभक्ष्याणि सप्तधान्यानि चैव हि।

सप्ताङ्कुराः पल्लवाश्च पञ्च वस्त्राणि चैव हि॥१४॥

एतान्पदार्थान्संस्थाप्य सम्यक्प्रपूजयेत्।

जानुभ्यामवनिं गत्वा तत्पात्रं नम्रमूर्धनि॥१५॥

धृत्वावाचिमुखो भूत्वा ध्यायेत्कुम्भोद्भवं मुनिम्।

दद्यादर्घ्यं प्रयत्नेन श्रद्धाभक्तिपुरःसरम्॥१६॥

काशपुष्पप्रतीकाश वह्निमारुतसम्भव।

मित्रावरुणयोः पुत्र कुम्भयोने नमोऽस्तु ते॥१७॥

विन्ध्यवृद्धिक्षयकर मेघतोयविषापह।

रत्नवल्लभ देवर्षे लङ्कावास नमोऽस्तु ते॥१८॥

आतापी भक्षितो येन वातापी च महाबलः।

लोपामुद्रापतिः श्रीमान्योऽसौ तस्मै नमो नमः॥१९॥

येनोदितेन पापानि विलयं यान्ति चाधयः।

व्याधयस्त्रिविधास्तापास्तस्मै नित्यं नमो नमः॥२०॥

यादः पूर्णः सरिन्नाथो येन वै शोषितः पुरा।

सपुत्राय सशिष्याय सपत्नीकाय वै नमः॥२१॥

अगस्त्यस्यायमर्घो वै द्विजातिर्वेदमन्त्रतः।

शूद्रः पौराणमन्त्रेण दत्त्वार्घ्यं प्रणमेत्सुधीः॥२२॥

राजपुत्रि महाभागे ऋषिपनि वरानने।

लोपामुद्रे नमस्तुभ्यमर्घ्यं मे प्रतिगृह्यताम्॥२३॥

ततो होमं प्रकुर्वीत अर्घ्यमन्त्रेण मन्त्रवित्।

आज्येनाष्टसहस्रं वा शतमष्टोत्तरं तु वा॥२४॥

कृत्वैवं च ततोऽगस्त्यं प्रणिपत्य विसर्जयेत्।

अचिन्त्यचरितागस्त्य यथागस्त्यः प्रपूजितः॥२५॥

ऐहिकामुष्मिकीं कृत्वा कार्यसिद्धिं व्रजस्व भोः।

विसर्जयित्वागस्त्यं तं विप्राय प्रतिपादयेत्॥२६॥

वेदवेदाङ्गविदुषे दरिद्राय कुटुम्बिने।

अगस्त्यो द्विजरूपेण प्रतिगृह्णातु सत्कृतः॥२७॥

अगस्त्यः प्रतिगृह्णाति ह्यगस्त्यो वै ददाति च।

उभयोस्तारकोऽगस्त्यो ह्यगस्त्याय नमो नमः॥२८॥

मन्त्रद्वयेन दद्यात्तु ब्राह्मणस्तु जपेन्मनुम्।

वैदिकं पूर्वविहितं पौराणं शूद्र एव तु॥२९॥

श्वेतां धेनुं ततो दद्याद्धेमशृङ्गीं पयस्विनीम्।

सहवत्सां रौप्यखुरां ताम्रपृष्ठीं सुशोभनाम्॥३०॥

कांस्यदोहनिकायुक्तां घण्टावस्त्रसमन्विताम्।

एवं सप्तदिनं दत्त्वा अर्घ्यं प्रागुदयान्मुनेः॥३१॥

सप्तमे दिवसे धेनुं प्रदद्याच्च सदक्षिणाम्।

एवं कृत्वा सप्तवर्षमकामश्चेन्न जन्मभाक्॥३२॥

सकामश्चक्रवर्तित्वं रूपारोग्यसमन्वितः।

ब्राह्मणः स्याच्चतुर्वेदसर्वशास्त्रविशारदः॥३३॥

क्षत्रियः पृथिवीं सर्वां प्राप्नोत्यर्णवमेखलाम्।

वैश्यश्चेद्धान्यनिष्पत्तिं गोधनं चापि विन्दति॥३४॥

शूद्राणां धनमारोग्यं सत्यं चैवाधिकं भवेत्।

स्त्रीणां पुत्राः प्रजायन्ते सौभाग्यं गृहमृद्धिमत्॥३५॥

विधवानां महापुण्यं वर्धते विधिनन्दन।

कन्या भर्तारमाप्नोति व्याधेर्मुच्येत दुःखितः॥३६॥

येषु देशेष्वगस्त्यस्य पूजनं क्रियते नरैः।

तेषु देशेषु पर्जन्यः कामवर्षी प्रजायते॥३७॥

ईतयः प्रशमं यान्ति नश्यन्ति व्याधयस्तथा।

पठन्ति ये त्वगस्त्यस्य ह्यर्घ्यं शृण्वन्ति केचन॥३८॥

ते सर्वे पापनिर्मुक्ताश्चिरं स्थित्वा महीतले।

हंसयुक्तविमानेन स्वर्गे यान्ति नरोत्तमाः॥३९॥

यावज्जीवं करिष्यन्ति निष्कामं मुक्तिभागिनः॥४०॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये अगस्त्यार्घ्यविधिर्नामाष्टाविंशोऽध्यायः॥२८॥

एकोनत्रिंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकोनत्रिंशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

सनत्कुमार वक्ष्यामि उक्तानां व्रतकर्मणाम्।

काले कदा तु किं कार्यं तच्छृणुष्व महामुने॥१॥

का तिथिः श्रावणे मासि किङ्कालव्यापिनी भवेत्।

ग्राह्या प्रधानं किं तत्र पूजाजागरणादिकम्॥२॥

तत्तत्कथनकाले तु केषाञ्चित्काल ईरितः।

नक्तव्रतस्य कालस्तु उक्तस्तद्व्रतकर्मणि॥३॥

प्रधानं रात्रिभुक्तिस्तु भोजनाभावयुग्दिवा।

उद्यापनं तु सर्वेषां तत्तद्व्रततिथौ भवेत्॥४॥

असम्भवे तु पञ्चाङ्गशुद्धे स्यादधिवासनम्।

द्वितीयदिवसे कुर्याद्धोमादिविधिमादृतः॥५॥

धारणा पारणा चैव ह्रासवृद्धी न कारणम्।

नभः शुक्लप्रतिपदि सङ्कल्प्योपोषणं चरेत्॥६॥

द्वितीयदिवसे भुक्तिस्ततोऽन्यस्मिन्नुपोषणम्।

एवं क्रमेण कुर्वीत हविष्याशी तु पारणे॥७॥

एकादशीपारणाहे उपवासत्रयं तथा।

रविवारव्रतार्चायाः कालः स्यात्प्रातरेव हि॥८॥

सोमवारे प्रधानः स्यात्सायङ्कालः प्रकीर्तितः।

भौमे बुधे गुरौ मुख्यः प्रातःकालश्च पूजने॥९॥

शुक्रवारे पूजनं स्यात्कल्पे रात्रौ च जागरः।

नृसिंहपूजने मन्दे सायङ्कालश्च पूजनम्॥१०॥

शनिव्रते शनैर्दाने मध्याह्ने मुख्य इष्यते।

हनूमतोऽपि मध्याह्नः प्रातरश्वत्थपूजनम्॥११॥

रोटकाख्ये व्रते प्रतिपत्सोमसंयुता।

त्रिमुहूर्तोत्तरा सा स्यादन्यथा पूर्वयोगिनी॥१२॥

वत्स औदुम्बरी द्वितीया तु सायाह्नव्यापिनी मता।

तृतीयासंयुता ग्राह्या द्वयोश्चेत्पूर्ववेधिता॥१३॥

तृतीया स्वर्णगौर्याख्या सा चतुर्थीयुता भवेत्।

चतुर्थी गणनाथस्य मातृविद्धा प्रशस्यते॥१४॥

नागानां पूजने शस्ता षष्ठीयुक्ता च पञ्चमी।

सूपौदनव्रते षष्ठी सायाने सप्तमीयुता॥१५॥

मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या सप्तमी शीतलाव्रते।

पवित्रारोपणेऽष्टम्यां देव्या रात्रियुता तिथिः॥१६॥

कुमारीनवमी नक्तव्यापिनी तु प्रशस्यते।

आशासंज्ञा तु दशमी सा नक्तव्यापिनी भवेत्॥१७॥

त्याज्या विद्धैकादशी तु तत्र वेधं मुने शृणु।

अरुणोदयवेधस्तु दशम्या वैष्णवान्प्रति॥१८॥

आदित्योदयवेधस्तु स्मार्तानां निन्द्य एव सः।

अरुणोदयकालस्तु यामार्धं चरमं निशः॥१९॥

एवं रीत्या यस्य भवेद् द्वादशी सा पवित्रके।

त्रयोदशी त्वनङ्गस्य व्रते स्याद् रात्रियोगिनी॥२०॥

द्वितीययामे तत्रापि प्रशस्ततरा भवेत्।

पवित्रारोपणे शम्भो रात्रिगा स्याच्चतुर्दशी॥२१॥

अतिप्रशस्ता तत्रापि निशीथव्यापिनी तु या।

उपाकर्मणि चोत्सर्गे पूर्णिमा श्रवणं च भम्॥२२॥

त्रिमुहूर्तं द्वितीयेऽह्नि तदा ग्राह्यं परं दिनम्।

नोचेदनुष्ठितः पूर्वं तैत्तिराणां च बह्वृचाम्॥२३॥

तैत्तिराणां च यजुषां मुहूर्तत्रयगामपि।

उत्तरस्मिन्पूर्वमेव दिनं स्यात्कर्मणि द्वयोः॥२४॥

मुहूर्तानन्तरं पूर्वदिने चेत्सङ्गतिर्भवेत्।

पूर्णिमाश्रवण च मुहूर्तद्वितयात्पुरा॥२५॥

उत्तरस्मिन्समाप्तं चेत्तदा पूर्वदिनं भवेत्।

हस्तभे त्वपराह्णे स्याद् ग्राह्यं तत्सामवेदिभिः॥२६॥

दिनद्वये तदा स्याच्चेत्पूर्वमेव दिनं भवेत्।

उपाकर्मप्रयोगान्ते कालो दीपस्य संसदः॥२७॥

श्रवणाकर्मणि प्रोक्तः कालः सर्वबलौ तथा।

पर्वणोऽह्नि भवेद् रात्रौ स्वस्वगृह्यानुसारतः॥२८॥

स्यादस्तमययोगिनी।

हयग्रीवोत्सवे पूर्णा मध्याह्नव्यापिनी भवेत्॥२९॥

पौर्णिमात्र प्रशस्ता वा अपराह्णव्यापिनी स्याद्रक्षाबन्धनकर्मणि।

चन्द्रोदयव्यापिनी च स्यात्सङ्कष्टचतुर्थिका॥३०॥

उभयत्र यदा सा स्यान्न स्याद्वा पूर्वगा भवेत्।

चतुर्थी च तृतीयायां महापुण्यफलप्रदा॥३१॥

कर्तव्या व्रतिभिर्वत्स गणनाथसुतोषिणी।

गणेशगौरीबहुलाव्यतिरिक्ताः प्रकीर्तिताः॥३२॥

चतुर्थ्यः पञ्चमीविद्धा देवतान्तरपूजने।

निशीथव्यापिनी ग्राह्या कृष्णजन्माष्टमी तिथिः॥३३॥

षट्प्रकारा तु सर्वत्र निर्णये तिथिरिष्यते।

पूर्णव्याप्तिर्द्वयोरनोरव्याप्तिरपि केवला॥३४॥

अंशतश्च समा व्याप्तिरंशतो विषमा तथा।

सम्पूर्णव्याप्तिरेकत्र अंशतश्च परेऽहनि॥३५॥

अंशतो व्याप्तिरेकत्र अव्याप्तिरपरत्र च।

पक्षत्रये तु सन्देहो यथा नास्ति तथा शृणु॥३६॥

अंशतो विषमव्याप्तावधिका व्याप्तिरुत्तमा।

एकत्र पूर्णा चान्यत्र सापूर्णा चोच्यते तिथिः॥३७॥

अव्याप्तिरंशतो व्याप्तिस्तत्रांशव्याप्तिरुत्तमा।

अंशव्याप्तिर्यदा पूर्णा अंशतश्च समा यदा॥३८॥

संशयस्तत्र भवति तस्य स्यान्निर्णयो भिदा।

क्वचिद्भवेद्युग्मवाक्याद्वारनक्षत्रयोगतः॥३९॥

प्रधानद्वययोगेन पारणायोगतः क्वचित्।

जन्माष्टम्यां तु सन्देहे त्रिपक्षे तु परा भवेत्॥४०॥

अष्टम्यन्ते पारणं स्याद्यदि यामत्रयात्परा।

समाप्येत तदूर्ध्वं चेदष्टम्युषसि पारणा॥४१॥

व्रते पिठोरसंज्ञेऽमा मध्यानव्यापिनी शुभा।

वृषभाणां पूजने तु अमा सायन्तनी भवेत्॥४२॥

दर्भाणां सञ्चये चैव सङ्गवः काल ईरितः।

त्रिंशत्पुण्याः पूर्वनाड्यः कर्कसङ्क्रमणे रवेः॥४३॥

पुण्याः षोडश नाड्यस्तु सिंहे पूर्वाः परा अपि।

केचिदिच्छन्ति मुनयः पूर्वा एव तु षोडश॥४४॥

अगस्त्यार्घ्यस्य कालस्तु व्रत एव प्रकीर्तितः।

अयं ते कथितो वत्स कर्मणां कालनिर्णयः॥४५॥

य इदं शृणुतेऽध्यायं यश्चापि परिकीर्तयेत्।

नभोमासि कृतानां स व्रतानां लभते फलम्॥४६॥

॥इति श्रीस्कन्दपुराणे ईश्वरसनत्कुमारसंवादे श्रावणमासमाहात्म्ये व्रतनिर्णयकालनिर्णयकथनं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः॥२९॥

त्रिंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

त्रिंशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

कियत्कियत्ते कथितं माहात्म्यं श्रावणस्य हि।

सर्वं वर्णयितुं शक्यं नालं वर्षशतैरपि॥१॥

प्रियेयं मम कल्याणी हुत्वा दक्षाध्वरे तनुम्।

हिमाचलसुता जाता तेनेयं योजिता मया॥२॥

सेवने श्रावणे मासि तेन मे प्रियकृन्नभाः।

नातिशीतो नाति चोष्णः श्रावणे मासि भूपतिः॥३॥

उद्धूलयित्वा स्वतनुं सर्वां श्रौतेन भस्मना।

श्वेतेनाथ जलार्द्रेण त्रिपुण्ड्रान्द्वादशांश्चरेत्॥४॥

भाले वक्षसि नाभौ च बाह्वोः कूर्परयोस्तथा।

मणिबन्धद्वये चैव कण्ठे मूर्धनि पृष्ठके॥५॥

मानस्तोकेति मन्त्रेण सद्योजातादिमन्त्रतः।

षडक्षरेण मन्त्रेण भस्मना शोभयेत्तनुम्॥६॥

धारयेच्चैव रुद्राक्षानष्टाधिकशतं तनौ।

द्वात्रिंशद्धारयेत्कण्ठे मूर्ध्नि द्वाविंशतिस्तथा॥७॥

कर्णद्वये द्वादशैव चतुर्विंशत्करद्वये।

अष्टाष्ट भुजयोर्भाले एकमेकं शिखाग्रगम्॥८॥

एवं कृत्वा तु मामर्च्य जपेत्पञ्चाक्षरं मनुम्।

श्रावणे मासि विप्रेन्द्र सोऽहमेव न संशयः॥९॥

ज्ञात्वेमं मत्प्रियं मासं पूजयेत्केशवं च माम्।

कृष्णाष्टमी च तत्रापि मम प्रियतरा तिथिः॥१०॥

देवक्या जठरात्तस्मिन्दिने प्रादुरभूद्धरिः।

एतत्ते कथितं लेशात्किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥११॥

सनत्कुमार उवाच