स्तोत्रसंहिताStotraSamhita
Pūjā

श्रीरामनवमी-व्रत-कथा

Śrīrāmanavamī-vrata-kathā

अगस्त्य उवाच

रहस्यं कथयिष्यामि सुतीक्ष्ण मुनिसत्तम।
चैत्रे नवम्यां प्राक्पक्षे दिवापुण्ये पुनर्वसौ॥१॥
उदये गुरुगौरांशे स्वोच्चस्थे ग्रहपञ्चके।
मेषे पूषणि सम्प्राप्ते लग्ने कर्कटकाह्वये॥२॥
आविरासीत् स कलया कौसल्यायां परः पुमान्।
तस्मिन् दिने तु कर्तव्यमुपवासव्रतं सदा॥३॥
तत्र जागरणं कुर्याद् रघुनाथपुरो भुवि।
प्रतिमायां यथाशक्ति पूजा कार्या यथाविधि॥४॥
प्रातर्दशम्यां स्नात्वैव कृत्वा सन्ध्यादिकाः क्रियाः।
सम्पूज्य विधिवद् रामं भक्त्या वित्तानुसारतः॥५॥
ब्राह्मणान् भोजयेत् सम्यक् दक्षिणाभिश्च तोषयेत्।
गोभूतिलहिरण्याद्यैर्वस्त्रालङ्करणैस्तथा॥६॥
रामभक्तान् प्रयत्नेन प्रीणयेत् परया मुदा।
एवं यः कुरुते भक्त्या श्रीरामनवमीव्रतम्॥७॥
अनेकजन्मसिद्धानि पापानि सुबहूनि च।
भस्मीकृत्य व्रजत्येव तद्विष्णोः परमं पदम्॥८॥
सर्वेषामप्ययं धर्मो भुक्तिमुक्त्येकसाधनः।
अशुचिर्वाऽपि पापिष्ठः कृत्वेदं व्रतमुत्तमम्।
पूज्यः स्यात् सर्वभूतानां यथा रामस्तथैव सः॥९॥
यस्तु रामनवम्यां वै भुङ्क्ते स तु नराधमः।
कुम्भीपाकेषु घोरेषु गच्छत्येव न संशयः॥१०॥
अकृत्वा रामनवमीव्रतं सर्वव्रतोत्तमम्।
व्रतान्यन्यानि कुरुते न तेषां फलभाग् भवेत्॥११॥
रहस्यकृतपापानि प्रख्यातानि बहून्यपि।
महान्ति च प्रणश्यन्ति श्रीरामनवमीव्रतात्॥१२॥
एकामपि नरो भक्त्या श्रीरामनवमीं मुने।
उपोष्य कृतकृत्यः स्यात् सर्वपापैः प्रमुच्यते॥१३॥
नरो रामनवम्यां तु श्रीरामप्रतिमाप्रदः।
विधानेन मुनिश्रेष्ठ स मुक्तो नात्र संशयः॥१४॥

सुतीक्ष्ण उवाच

श्रीरामप्रतिमादानविधानं वा कथं मुने।
कथय त्वं हि रामेऽपि भक्तस्य मम विस्तरात्॥१५॥

अगस्त्य उवाच

कथयिष्यामि तद् विद्वन् प्रतिमादानमुत्तमम्॥१६॥
विधानं चापि यत्नेन यतस्त्वं वैष्णवोत्तमः।
अष्टम्यां चैत्रमासे तु शुक्लपक्षे जितेन्द्रियः॥१७॥
दन्तधावनपूर्वं तु प्रातः स्नायाद् यथाविधि।
नद्यां तडागे कूपे वा ह्रदे प्रस्रवणेऽपि वा॥१८॥
ततः सन्ध्यादिका कार्याः संस्मरन् राघवं हृदि।
गृहमासाद्य विप्रेन्द्र कुर्यादौपासनादिकम्॥१९॥
दान्तं कुटुम्बिनं विप्रं वेदशास्त्रपरं सदा।
श्रीरामपूजानिरतं सुशीलं दम्भवर्जितम्॥२०॥
विधिज्ञं राममन्त्राणां राममन्त्रैकसाधनम्।
आहूय भक्त्या सम्पूज्य वृणुयात् प्रार्थयन्निति॥२१॥
श्रीरामप्रतिमादानं करिष्येऽहं द्विजोत्तम।
तत्राऽऽचार्यो भव प्रीतः श्रीरामोऽसि त्वमेव च॥२२॥
इत्युक्त्वा पूज्य विप्रं तं स्नापयित्वा ततः परम्।
तैलेनाभ्यज्य पयसा चिन्तयन् राघवं हृदि॥२३॥
श्वेताम्बरधरः श्वेतगन्धमाल्यानि धारयेत्।
अर्चितो भूषितश्चैव कृतमाध्याह्निकक्रियः॥२४॥
आचार्यं भोजयेद् भक्त्या सात्त्विकान्नैः सुविस्तरम्।
भुञ्जीत स्वयमप्येवं हृदि राममनुस्मरन्॥२५॥
एकभक्तव्रती तत्र सहाचार्यो जितेन्द्रियः।
शृण्वन् रामकथां दिव्यामहःशेषं नयेन्मुने॥२६॥
सायं सन्ध्यादिकाः कुर्यात् क्रिया राममनुस्मरन्।
आचार्यसहितो रात्रावधःशायी जितेन्द्रियः।
वसेत् स्वयं न चैकान्ते श्रीरामार्पितमानसः॥२७॥
ततः प्रातः समुत्थाय स्नात्वा सन्ध्यां यथाविधि।
प्रातः सर्वाणि कर्माणि शीघ्रमेव समापयेत्॥२८॥
ततः स्वस्थमना भूत्वा विद्वद्भिः सहितोऽनघ।
स्वगृहे चोत्तरे देशे दानस्योज्ज्वलमण्डपम्॥२९॥
चतुर्द्वारं पताकाढ्यं सवितानं सतोरणम्।
मनोहरं महोत्सेधं पुष्पाद्यैः समलङ्कृतम्॥३०॥
शङ्खचक्रहनूमद्भिः प्राग्द्वारे समलङ्कृतम्।
गरुत्मच्छार्ङ्गबाणैश्च दक्षिणे समलङ्कृतम्॥३१॥
गदाखड्गाङ्गदैश्चैव पश्चिमे च विभूषितम्।
पद्मस्वस्तिकनीलैश्च कौबेर्यां समलङ्कृतम्॥३२॥
मध्यहस्तचतुष्काढ्यवेदिकायुक्तमायतम्।
प्रविश्य गीतनृत्यैश्च वाद्यैश्चापि समन्वितम्॥३३॥
पुण्याहं वाचयित्वा च विद्वद्भिः प्रीतमानसः।
ततः सङ्कल्पयेद् देवं राममेव स्मरन् मुने॥३४॥
अस्यां रामनवम्यां तु रामाराधनतत्परः।
उपोष्याष्टसु यामेषु पूजयित्वा यथाविधि॥३५॥
इमां स्वर्णमयीं रामप्रतिमां तु प्रयत्नतः।
श्रीरामप्रीतये दास्ये रामभक्ताय धीमते॥३६॥
प्रीतो रामो हरत्वाशु पापानि सुबहूनि मे।
अनेकजन्मसंसिद्धान्यभ्यस्तानि महान्ति च॥३७॥
विलिखेत् सर्वतोभद्रं वेदिकोपरि सुन्दरम्।
मध्ये तीर्थोदकैर्युक्तं पात्रं संस्थाप्य चार्चितम्॥३८॥
सौवर्णे राजते ताम्रे पात्रे षट्कोणमालिखेत्।
ततः स्वर्णमयीं रामप्रतिमां पलमात्रतः॥३९॥
निर्मितां द्विभुजां रम्यां वामाङ्कस्थितजानकीम्।
बिभ्रतीं दक्षिणे हस्ते ज्ञानमुद्रां महामुने॥४०॥
वामेनाधःकरेणाराद् दवीमालिङ्ग्य संस्थिताम्।
सिंहासने राजते च पलद्वयविनिर्मिते॥४१॥
पञ्चामृतस्नानपूर्वं सम्पूज्य विधिवत् ततः।
मूलमन्त्रेण नियतो न्यासपूर्वमतन्द्रितः॥४२॥
दिवैवं विधिवत् कृत्वा रात्रौ जागरणं ततः।
दिव्यां रामकथां श्रुत्वा रामभक्तिसमन्वितः॥४३॥
गीतनृत्यादिभिश्चैव रामस्तोत्रैरनेकधा।
रामाष्टकैश्च संस्तुत्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः॥४४॥
कर्पूरागुरुकस्तूरीकह्लाराद्यैरनेकधा।
सम्पूज्य विधिवद् भक्त्या दिवारात्रं नयेद् बुधः॥४५॥
ततः प्रातः समुत्थाय स्नानसन्ध्यादिकाः क्रियाः।
समाप्य विधिवद् रामं पूजयेद् विधिवन्मुने॥४६॥
ततो होमं प्रकुर्वीत मूलमन्त्रेण मन्त्रवित्।
पूर्वोक्तपद्मकुण्डे वा स्थण्डिले वा समाहितः॥४७॥
लौकिकाग्नौ विधानेन शतमष्टोत्तरं मुने।
साज्येन पायसेनैव स्मरन् राममनन्यधीः॥४८॥
ततो भक्त्या सुसन्तोष्य आचार्यं पूजयेन्मुने।
कुण्डलाभ्यां सरत्नाभ्यामङ्गुलीयैरनेकधा॥४९॥
गन्धपुष्पाक्षतैर्वस्त्रैर्विचित्रैस्तु मनोहरैः।
ततो रामं स्मरन्दद्यादिमं मन्त्रमुदीरयेत्॥५०॥
इमां स्वर्णमयीं रामप्रतिमां समलङ्कृताम्।
चित्रवस्त्रयुगच्छन्नरामोऽहं राघवाय ते॥५१॥
श्रीरामप्रीतये दास्ये तुष्टो भवतु राघवः।
इति दत्त्वा विधानेन दद्याद् वै दक्षिणां ध्रुवम्॥५२॥
अन्नेभ्यश्च यथाशक्त्या गोहिरण्यादि भक्तितः।
दद्याद् वासोयुगं धान्यं तथाऽलङ्करणानि च॥५३॥
एवं यः कुरुते रामप्रतिमादानमुत्तमम्।
ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः॥५४॥
तुलापुरुषदानादिफलमाप्नोति सुव्रत।
अनेकजन्मसंसिद्धपापेभ्यो मुच्यते ध्रुवम्॥५५॥
बहुनाऽत्र किमुक्तेन मुक्तिस्तस्य करे स्थिता।
कुरुक्षेत्रे महापुण्ये सूर्यपर्वण्यशेषतः॥५६॥
तुलापुरुषदानाद्यैः कृतैर्यल्लभते फलम्।
तत्फलं लभते मर्त्यो दानेनानेन सुव्रत॥५७॥

सुतीक्ष्ण उवाच

प्रायेण हि नराः सर्वे दरिद्राः कृपणा मुने।
कैः कर्तव्यं कथमिदं व्रतं ब्रूहि महामुने॥५८॥

अगस्त्य उवाच

दरिद्रश्च महाभाग स्वस्य वित्तानुसारतः॥५९॥
पलार्धेन तदर्धेन तदर्धार्धेन वा पुनः।
वित्तशाठ्यमकृत्वैव कुर्यादेवं व्रतं मुने॥६०॥
यदि घोरतरं दुष्टं पातकं नेहते क्वचित्।
अकिञ्चनोऽपि यत्नेन उपोष्य नवमीदिने॥६१॥
एकचित्तोऽपि विधिवत् सर्वपापैः प्रमुच्यते।
प्रातःस्नानं च विधिवत्कृत्वा सन्ध्यादिकाः क्रियाः॥६२॥
गोभूतिलहिरण्यादि दद्याद् वित्तानुसारतः।
श्रीरामचन्द्रभक्तेभ्यो विद्वद्भ्यः श्रद्धयान्वितः॥६३॥
पारणं त्वथ कुर्वीत ब्राह्मणैश्च स्वबन्धुभिः।
एवं यः कुरुते भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते॥६४॥
प्राप्ते श्रीरामनवमीदिने मर्त्यो विमूढधीः।
उपोषणं न कुरुते कुम्भीपाकेषु पच्यते॥६५॥
यत् किञ्चिद् राममुद्दिश्य क्रियते न स्वशक्तितः।
रौरवे स तु मूढात्मा पच्यते नात्र संशयः॥६६॥

सुतीक्ष्ण उवाच

यामाष्टके तु पूजा वै तत्र चोक्ता महामुने।
मूलमन्त्रेण संयुक्ता तां कथां वद सुव्रत॥६७॥

अगस्त्य उवाच

सर्वेषां राममन्त्राणां मन्त्रराज षडक्षरम्।
मुमूर्षोर्मणिकर्ण्यान्ते अर्धोदकनिवासिनः॥६८॥
अहं दिशामि ते मन्त्रं तारकस्योपदेशतः।
श्रीराम राम रामेति एतत् तारकमुच्यते॥६९॥
अतस्त्वं जानकीनाथपरं ब्रह्माभिधीयसे।
तारकं ब्रह्म चेत्युक्तं तेन पूजा प्रशस्यते॥७०॥
पीठाङ्गदेवतानां तु आवृत्तीनां तथैव च।
आदावेव प्रकुर्वीत देवस्य प्रीतमानस॥७१॥
उपचारैः षोडशभिः पूजा कार्या यथाविधि।
आवाहनं स्थापनं च सम्मुखीकरणं तथा॥७२॥
एवं मुद्रां प्रार्थनां च पूजामुद्रां प्रयत्नतः।
शङ्खपूजां प्रकुर्वीत पूर्वोक्तविधिना ततः॥७३॥
कलशं वामभागे च पूजाद्रव्याणि चाऽऽदरात्।
पीठे सम्पूज्य यत्नेन आत्मानं मन्त्रमुच्चरेत्॥७४॥
पात्रासादनमप्येवं कुर्याद् यामेष्वतन्द्रितः।
पीताम्बराणि देवाय प्रार्पयन्नर्चयेत् सुधीः॥७५॥
स्वर्णयज्ञोपवीतानि दद्याद् देवाय भक्तितः।
नानारत्नविचित्राणि दद्यादाभरणानि च॥७६॥
हिमाम्बुघृष्टं रुचिरं घनसारमनोहरम्।
क्रमात् तु मूलमन्त्रेण उपचारान् प्रकल्पयेत्॥७७॥
कह्लारैः केतकैर्जात्यैः पुन्नागाद्यैः प्रपूजयेत्।
चम्पकैः शतपत्रैश्च सुगन्धैः सुमनोहरैः॥७८॥
पाद्यचन्दनधूपैश्च तत् तन्मन्त्रैः प्रपूजयेत्।
भक्ष्यभोज्यादिकं भक्त्या देवाय विधिनाऽर्पयेत्॥७९॥
येन सोपस्करं देवं दत्त्वा पापैः प्रमुच्यते।
जन्मकोटिकृतैर्घोरैर्नानारूपैश्च दारुणः॥८०॥
विमुक्तः स्यात् क्षणादेव राम एव भवेन्मुने।
श्रद्दधानस्य दातव्यं श्रीरामनवमीव्रतम्॥८१॥
सर्वलोकहितायेदं पवित्रं पापनाशनम्।
लोहेन निर्मितं वाऽपि शिलया दारुणाऽपि वा॥८२॥
एकेनैव प्रकारेण यस्मै कस्मै च वा मुने।
कृतं सर्वं प्रयत्नेन यत्किञ्चिदपि भक्तितः॥८३॥
जपेदेकान्तमासीनो यावत् स दशमीदिनम्।
अनेन स्यात् पुनः पूजा दशम्यां भोजयेद् द्विजान्॥८४॥
भक्त्या भोज्यैर्बहुविधैर्दद्याद् भक्त्या च दक्षिणाम्।
कृतकृत्यो भवेत् तेन सद्यो रामः प्रसीदति॥८५॥
तूष्णीं तिष्ठन्नरो वाऽपि पुनरावृत्तिवर्जितः।
द्वादशाब्दे कृतेनापि यत्पापं चापि मुच्यते॥८६॥
विलयं याति तत्सर्वं श्रीरामनवमीव्रतम्।
जपं च राममन्त्राणां यो न जानाति तस्य वै॥८७॥
उपोष्य संस्मरेद् रामं न्यासपूर्वमतन्द्रितः।
गुरोर्लब्धमिमं मन्त्रं न्यसेन्न्यासपुरःसरम्॥८८॥
यामे यामे च विधिना कुर्यात् पूजां समाहितः।
मुमुक्षुश्च सदा कुर्याच्छ्रीरामनवमी व्रतम्।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो याति ब्रह्म सनातनम्॥८९॥

॥इति श्रीस्कान्दपुराणे अगस्त्यसंहितायामगस्तिसुतीक्ष्णसंवादे रामनवमीव्रतविधिः सम्पूर्णः॥