कार्तिकमासमाहात्म्यम् on Stotra Samhita

अथ प्रथमोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ प्रथमोऽध्यायः

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।

देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्॥१॥

ऋषय ऊचुः

सूत नः कथितं पुण्यं माहात्म्यमाश्विनस्य च।

भूयोऽन्यच्छ्रोतुमिच्छामः कार्तिकस्य च वैभवम्॥२॥

कलौ कलुषचित्तानां नराणां पापकर्मणाम्।

संसाराब्धौ निमग्नानामनायासेन का गतिः॥३॥

को धर्मः सर्वधर्माणामधिको मोक्षसाधकः।

इहापि मुक्तिदो नॄणामेतत्त्वं कथय प्रभो॥४॥

सूत उवाच

भवद्भिर्यदहं पृष्टस्तदेतत्पृष्टवान्मुनिः।

नारदो ब्रह्मणः पुत्रो ब्रह्माणं तु जगद्गुरुम्॥५॥

तथैव सत्यभामा च श्रीकृष्णं जगदीश्वरम्।

अपृच्छत्कार्तिकस्यैव वैभवं श्रवणोत्सुका॥६॥

वालखिल्यैश्च ऋषिभिर्यदुक्तमृषिसंसदि।

श्रीसूर्यारुणसंवादरूपेणातिमनोहरम्॥७॥

कैलासे शङ्करेणैव कार्तिकस्य च वैभवम्।

वर्णितं षण्मुखस्याग्रे नानाख्यानसमन्वितम्॥८॥

पृथुं प्रति नारदेन कथितं च महात्म्यकम्।

कार्तिकस्य च विप्रेन्द्रा श्रुत्वा ब्रह्ममुखात्पुरा॥९॥

एकदा नारदो योगी सत्यलोकमुपागतः।

पप्रच्छ विनयेनैव सर्वलोकपितामहम्॥१०॥

नारद उवाच

अथ द्वितीयोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ द्वितीयोऽध्यायः

ब्रह्मोवाच

अथ कार्तिकमासस्य धर्मान्वक्ष्यामि नारद।

सम्प्राप्तं कार्तिकं दृष्ट्वा परान्नं यस्तु वर्जयेत्॥१॥

स तु मोक्षमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा।
सर्वेषामेव धर्माणां गुरुपूजा परा मता।
गुरुशुश्रूषया सर्वं प्राप्नोति ऋषिसत्तम॥२॥

गुरौ तुष्टे च तुष्टाः स्युर्देवाः सर्वे सवासवाः।

गुरौ रुष्टे च रुष्टाः स्युर्देवाः सर्वे सवासवाः॥३॥

कार्तिकं मासि सम्प्राप्ते कृत्वा कर्माणि भूरिशः।

अकृत्वा गुरुशुश्रूषां नरकानेव विन्दति॥४॥

यत्किञ्चिद्वा समादिष्टो गुरुणा तत्समाचरेत्॥५॥

आज्ञप्तो गुरुणा विप्र न तद्वाक्यं तु लङ्घयेत्।

यदि दुःखादिकं प्राप्तं गुरुं तु शरणं व्रजेत्॥६॥

मातृत्वे च पितृत्वे च गुरुमेव स्मरेद्बुधः।

गुरौ न प्राप्यते यत्तन्नान्यत्रापि हि लभ्यते॥७॥

गुरुप्रसादात्सर्वं तु प्राप्नोत्येव न संशयः।
मेधावी कपिलश्चैव सुमतिश्च महातपाः।
गौतमस्य गुरोः सम्यक्सेवयाऽमरतां गताः॥८॥

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कार्तिके विष्णुतत्परः।

गुरुसेवां प्रकुर्वीत ततो मोक्षमवाप्नुयात्॥९॥

नरेभ्यो वैष्णवं धर्मं यो ददाति द्विजोत्तमः।

ससागरमहीदाने तत्पुण्यं लभते हि सः॥१०॥

तिलधेनुं हिरण्यं च रजतं भूमिवाससी।

गोप्रदानानि दास्यन्ति सर्वभावेन सुव्रत॥११॥

सर्वेषामेव दानानां कन्यादानं विशिष्यते।

सहस्रमेव धेनूनां शतं चानडुहां समम्॥१२॥

दशानडुत्समं यानं दशयानसमो हयः।

हयदानसहस्रेभ्यो गजदानं विशिष्यते॥१३॥

गजदानसहस्राणां स्वर्णदानं च तत्समम्।

स्वर्णदानसहस्राणां विद्यादानं च तत्समम्॥१४॥

विद्यादानात्कोटिगुणं भूमिदानं विशिष्यते।

भूमिदानसहस्रेण गोप्रदानं विशिष्यते॥१५॥

गोप्रदानसहस्रेभ्यो ह्यन्नदानं विशिष्यते।

अन्नाधारमिदं प्रोक्तं तस्माद्देयं तु कार्तिके॥१६॥

परान्नवर्जनादेव लभेच्चान्द्रायणं फलम्।

दिनेदिनेऽतिकृच्छ्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः॥१७॥

कार्तिके वर्जयेन्मांसं सन्धानं च विशेषतः।

राक्षसीं योनिमाप्नोति सकृन्मांसस्य भक्षणात्॥१८॥

प्रवृत्तानां तु भक्ष्याणां कार्तिके नियमे कृते।

अवश्यं विष्णुरूपत्वं प्राप्यते मोक्षदं पदम्॥१९॥

ब्राह्मणेभ्यो महीं दत्त्वा ग्रहणे सूर्यचन्द्रयोः।

यत्फलं लभते वत्स तत्फलं भूमिशायिनः॥२०॥

भोजनं द्विजदम्पत्योः पूजनं च विलेपनैः।

कम्बलानि च रत्नानि वासांसि विविधानि च॥२१॥

तूलिकाश्च प्रदातव्याः प्रच्छादनपटैः सह।

उपानहावातपत्रं कार्तिके देहि सुव्रत॥२२॥

कार्तिके क्षितिशायी च हन्यात्पापं युगार्जितम्।

जागरं कार्तिके मासि यः करोत्यरुणोदये॥२३॥

दामोदराग्रे देवर्षे गोसहस्रफलं लभेत्।

नदीस्नानं कथा विष्णोर्वैष्णवानां च दर्शनम्॥२४॥

न भवेत्कार्तिके यस्य हरेत्पुण्यं दशाब्दिकम्।

पुष्करं यः स्मरेत्प्राज्ञः कर्मणा मनसा गिरा॥२५॥

कार्तिके मुनिशार्दूल लक्षकोटिगुणं भवेत्।

प्रयागो माघमासे तु पुष्करं कार्तिके तथा॥२६॥

अवन्ती माधवे मासि हन्यात्पापं युगार्जितम्।

धन्यास्ते मानवा लोके कलिकाले विशेषतः॥२७॥

ये कुर्वन्ति नरा नित्यं प्रीत्यर्थं हरिपूजनम्।

तारितास्तैश्च पितरो नरकाच्च न संशयः॥२८॥

क्षीरादिस्नपनं विष्णोः क्रियते पितृकारणात्।

कल्पकोटिं दिवं प्राप्य वसन्ति त्रिदिवैः सह॥२९॥

कार्तिके नार्चितो यैस्तु कृष्णस्तु कमलेक्षणः।

जन्मकोटिषु विप्रेन्द्र न तेषां कमला गृहे॥३०॥

अहो मुष्टा विनष्टास्ते पतिताः कलिकन्दरे।

यैर्नार्चितो हरिर्भक्त्या कमलैरसितैः सितैः॥३१॥

पद्मेनैकेन देवेशं योऽर्चयेत्कमलापतिम्।
वर्षायुतसहस्रस्य पापस्य कुरुते क्षयम्।
पुष्करार्चनयोगेन श्वेतो मुक्तिमवाप ह॥३२॥

अपराधसहस्राणि तथा सप्तशतानि च।

पद्मेनैकेन देवेशः क्षमते प्रणतोऽर्चितः॥३३॥

तुलसीपत्रलक्षेण कार्तिके योऽर्चयेद्धरिम्।

पत्रेपत्रे मुनिश्रेष्ठ मौक्तिकं लभते फलम्॥३४॥

मुखे शिरसि देहे तु कृष्णोत्तीर्णां तु यो वहेत्।
तुलसी कृष्णनिर्माल्यैर्यो गात्रं परिमार्जयेत्।
सर्वरोगैस्तथा पापैर्मुक्तो भवति मानवः॥३५॥

शङ्खोदकं हरेर्भक्तिर्निर्माल्यं पादयोर्जलम्।

चन्दनं धूपशेषं च ब्रह्महत्यापहारकम्॥३६॥

कार्तिके मासि विप्रेन्द्र प्रातःस्नानपरायणः।

विप्रेभ्यश्चान्नदानं तु कुर्याच्छक्त्यनुसारतः॥३७॥

सर्वेषामेव दानानामन्नदानं विशिष्यते।

अन्नेन जायते लोको ह्यन्नेनैवाभिवर्धते॥३८॥

अन्नं हि सर्वभूतानां प्राणभूतं परं विदुः।

अन्नदः सर्वदो लोके सर्वयज्ञादिकृद्भवेत्॥३९॥

तीर्थस्नानेन किं तस्य देवयात्रादिनाऽपि किम्।

सर्वं सम्पाद्यते ब्रह्मन्नन्नदानान्न संशयः॥४०॥

सत्यकेतुर्द्विजः पूर्वं चान्नदानेन केवलम्।

सर्वपुण्यफलं प्राप्य मोक्षं प्राप सुदुर्लभम्॥४१॥

कार्तिकव्रतनिष्ठस्तु कुर्याद्गोदानमुत्तमम्।

व्रतं सम्पूर्णतां याति गोदानेन न संशयः॥४२॥

गोदानात्परमं दानं संसारार्णवतारकम्।

नास्ति नारद लोकेऽस्मिन्सुशर्मा ब्राह्मणो यथा॥४३॥

कार्तिके मासि विप्रेन्द्र दत्त्वा दानान्यनेकशः।

हरिस्मृतिविहीनश्चेन्न पुनन्ति कदाचन॥४४॥

नामस्मरणमाहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते।

पुष्करेण यथा पूर्वं नारकीयाश्च मोचिताः॥४५॥

गोविन्द गोविन्द हरे मुरारे
गोविन्द गोविन्द मुकुन्द कृष्ण।
गोविन्द गोविन्द रथाङ्गपाणे
गोविन्द दामोदर माधवेति॥४६॥

श्लोकार्धं श्लोकपादं वा नित्यं भागवतोद्भवम्।

कार्तिके यः पठन्मर्त्यः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः॥४७॥

यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं
नाऽऽराधितो वै पुरुषः पुराणः।
हुतं मुखे नैव धरामराणां
तेषां वृथा जन्म गतं नराणाम्॥४८॥

कार्तिके मासि विप्रेन्द्र यस्तु गीतां पठेन्नरः।

तस्य पुण्यफलं वक्तुं मम शक्तिर्न विद्यते॥४९॥

गीतायास्तु समं शास्त्रं न भूतं न भविष्यति।

सर्वपापहरा नित्यं गीतैका मोक्षदायिनी॥५०॥

एकेनाध्यायपाठेन सर्वपापकृतोऽपि च।

मुच्यन्ते नरकाद् घोराज्जडो वै ब्राह्मणो यथा॥५१॥

शालिग्रामशिलादानं यः कुर्यात्कार्तिके मुने।

तस्य पुण्यस्य विश्रान्तिर्विष्णुना न निरूपिता॥५२॥

शालिग्रामं समभ्यर्च्य श्रोत्रियाय महामुने।

दानं यः कुरुते विप्र तस्य पुण्यफलं शृणु॥५३॥

सप्तसागरपर्यन्तं भूदानाद्यत्फलं भवेत्।

शालिग्रामशिलादानात्तत्फलं समवाप्नुयात्॥५४॥

शालिग्रामशिलादानात्कार्तिके ब्राह्मणी यथा।

विधवा सधवा जाता विवाहे पञ्चमेऽहनि॥५५॥

तस्मात् तु कार्तिके मासि स्नानदानपुरःसरम्।

शालिग्रामशिलादानं कर्तव्यं नात्र संशयः॥५६॥

आदितः श्लोकाः — १११
॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां
द्वितीये वैष्णवखण्डे कार्तिकमासमाहात्म्ये
कार्तिकव्रतधर्मनिरूपणं
नाम द्वितीयोऽध्यायः॥२॥

अथ तृतीयोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ तृतीयोऽध्यायः

ब्रह्मोवाच

भूयः शृणुष्व विप्रेन्द्र कार्तिकस्य च वैभवम्।

दशमीदिनमारभ्य दशम्यां तु समापयेत्॥१॥

पौर्णमासीं समारभ्य पौर्णमास्यां समापयेत्।

आश्विनस्य हरिदिनीं समारभ्य तु भक्तिमान्॥२॥

दामोदरं नमस्कृत्य कुर्यात्सङ्कल्पमादितः।

दामोदर नमस्तेऽस्तु सर्वपापविनाशन॥३॥

कार्तिकस्य व्रतं कर्तुमनुज्ञां दातुमर्हसि।

निर्विघ्नं कुरु देवेश आमासं पुरुषोत्तम॥४॥

इति सम्प्रार्थ्य विधिना कार्तिकव्रतमाचरेत्।
अनूरुं वदता प्रोक्तं भास्करेण श्रुतं मया।
कलौ च स्वर्गगमनकारणं श्रूयतां हि तत्॥५॥

सूर्य उवाच

द्वादशानां तु मासानां मार्गशीर्षोऽतिपुण्यदः॥६॥

तस्मात् पुण्यफलः प्रोक्तो वैशाखो नर्मदातटे।

ततो लक्षगुणः प्रोक्तः प्रयागे माघमासकः॥७॥

तस्मान्महाफलः प्रोक्तः कार्तिको जलमात्रके।

एकतः सर्वदानानि व्रतानि नियमास्तथा॥८॥

एकतः कार्तिकस्नानं ब्रह्मणा तुलया धृतम्।

सन्ततिश्चैव सम्पत्तिः कलौ येषां प्रजायते॥९॥

अवश्यं तैः कृतं विद्धि कार्तिकस्नानमादरात्।

स्नानं च दीपदानं च तुलसीवनपालनम्॥१०॥

भूमिशय्या ब्रह्मचर्यं तथा द्विदलवर्जनम्।

विष्णुसङ्कीर्तनं सत्यं पुराणश्रवणं तथा॥११॥

कार्तिके मासि कुर्वन्ति जीवन्मुक्तास्त एव हि।

न कार्तिकसमं धर्म्यमर्थ्यं नो कार्तिकात्परम्॥१२॥

न कार्तिकसमं काम्यं मोक्षदानं न कार्तिकात्।

युधिष्ठिरेण धर्मार्थमर्थार्थं च ध्रुवेण च॥१३॥

श्रीकृष्णेन तु कामार्थं मोक्षार्थं नारदेन च।

कृतमेतद्व्रतं तस्माच्छ्रेष्ठं कृष्णप्रियं च हि॥१४॥

अरुण उवाच

अथ चतुर्थोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ चतुर्थोऽध्यायः

ब्रह्मोवाच

नाडीद्वयावशिष्टायां रात्र्यां गच्छेज्जलाशयम्।

तुलसीमृत्तिकायुक्तः सवस्त्रकलशो मुने॥१॥

आगत्य तोयनिकटे तीरे संस्थाप्य पात्रकम्।

पादप्रक्षालनं कृत्वा देशकालादि चोच्चरेत्॥२॥

स्मरेद्गङ्गादिका नद्यो विष्णुशर्वादिदेवताः।

नाभिमात्रे जले स्थित्वा मन्त्रमेतमुदीरयेत्॥३॥

कार्तिकेऽहं करिष्यामि प्रातःस्नानं जनार्दन।

प्रीत्यर्थं तव देवेश दामोदर मया सह॥४॥

नित्ये नैमित्तिके कृत्वा कार्तिके पापनाशन।

स्नानं चार्घं प्रदास्यामि निर्विघ्नं कुरु केशव॥५॥

तीर्थादिदेवताभ्यश्च क्रमादर्घ्यादि दापयेत्।

गृहाणार्घ्यं मया दत्तं राधया सहितो हरे॥६॥

नमः कमलनाभाय नमस्ते जलशायिने।

नमस्तेऽस्तु हृषीकेश गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते॥७॥

व्रतिनः कार्तिके मासि स्नातस्य विधिवन्मम।

गृहाणार्घ्यं मया दत्तं दनुजेन्द्रनिषूदन॥८॥

किरणा धूतपापा च पुण्यतोया सरस्वती।

गङ्गा च यमुना चैव पञ्चनद्यः पुनन्तु माम्॥९॥

अन्यासां च नदीनां च दद्यादर्घ्यं यथाविधि।

जाह्नवीस्मरणं कुर्यात्सर्वतीर्थेषु मानवः॥१०॥

नान्यत्तीर्थं तु जाह्नव्यां स्मरणीयं कदाचन।

एतान्मन्त्रान्समुच्चार्य मलस्नानं समाचरेत्॥११॥

मृत्स्नानं च पितृस्नानं गुरुस्नानं ततः परम्।

ततस्तु पावमानीभिरभिषिञ्चेत्स्वमस्तकम्॥१२॥

अघमर्षणकं कृत्वा स्नानाङ्गं तर्पणं तथा।

ततः पुरुषसूक्तेन जलं शिरसि सिञ्चयेत्॥१३॥

ततस्तु बहिरागत्य तीर्थं शिरसि निक्षिपेत्।

तीर्थं पीत्वा त्रिवारं तु तुलसीं गृह्य पाणिना॥१४॥

ततो जलाद्विनिष्क्रम्य चाञ्चलं पीडयेद्बहिः।

यन्मया दूषितं तोयं शारीरमलसञ्चयैः॥१५॥

तद्दोषपरिहारार्थं यक्ष्मणं तर्पयाम्यहम्।

वस्त्रनिष्पीडनं कृत्वा कुर्याच्च तिलकादिकम्॥१६॥

सूत उवाच

अथ पञ्चमोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ पञ्चमोऽध्यायः

नारद उवाच

कदा स्नानं प्रकर्तव्यं कथं स्थेयं दिनावधि।

आह्निकं तत्समाचक्ष्व विशेषेण पितामह॥१॥

ब्रह्मोवाच

रात्र्यां तुर्यांशशेषायामुत्तिष्ठेत्सर्वदा व्रती।

विष्णुं स्तुत्वा बहुस्तोत्रैर्दिनकार्यं विचारयेत्॥२॥

ग्रामनैर्ऋत्यदिग्भागे मलोत्सर्गं यथाविधि।

ब्रह्मसूत्रं दक्षकर्णे स्थाप्य तत्र उदङ्मुखः॥३॥

अन्तर्धाय तृणं भूमौ शिरः प्रावृत्य वाससा।

वक्त्रं नियम्य वस्त्रेणासङ्गः सोदकभाजनः॥४॥

कुर्यान्मूत्रपुरीषं तु रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः।

तत उत्थाय चाऽऽगच्छेत् समीपं कलशस्य हि॥५॥

गन्धलेपक्षयकरं मृत्तिकाशौचमाचरेत्।

एका लिङ्गे करे तिस्र उभयोर्मृद्द्वयं स्मृतम्॥६॥

मूत्रशौचे त्विदं ज्ञेयं विष्ठाशौचमतः शृणु।

पञ्चापानेऽथवा सप्त दश वामकरे तथा॥७॥

उभयोः सप्त दातव्याः पादयोर्मृत्तिकात्रयम्।

एतच्छौचं गृहस्थस्य द्विगुणं ब्रह्मचारिणः॥८॥

वानप्रस्थस्य त्रिगुणं यतीनां च चतुर्गुणम्।

एतच्छौचं दिवा प्रोक्तं रात्रावर्धं समाचरेत्॥९॥

मार्गस्थस्य तदर्धं स्यात्स्त्रीशूद्राणां तदर्धकम्।

शौचकर्मविहीनस्य समस्ता निष्फलाः क्रियाः॥१०॥

दन्तजिह्वाविशुद्धिं च ततः कुर्यादतन्द्रितः।

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च॥११॥

ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते।

दन्तकाष्ठं तु गृह्णीयाद्द्वादशाङ्गुलसम्मितम्॥१२॥

क्षीरवृक्षस्य न ग्राह्यं कार्पासस्य तथैव च।

कण्टकस्य च वृक्षस्य दग्धवृक्षस्य चैव हि॥१३॥

सद्वासनं मृदुतरं दन्तधावनमादितः॥१४॥

उपवासे नवम्यां च षष्ठ्यां श्राद्धदिने रवौ।
ग्रहणे प्रतिपद्दर्शे न कुर्याद्दन्तधावनम्।
कुर्याद्द्वादशगण्डूषाननुक्ते दन्तधावने॥१५॥

दन्तान्विशोध्य विधिवन्मुखं सम्मार्ज्य वारिणा।

ललाटे चोर्ध्वपुण्ड्रं तु धृत्वा चाचम्य वारिणा॥१६॥

देवालये नदीतीरे राजमार्गे विशेषतः।

दत्त्वा चाकाशदीपं तु तुलसीसन्निधावथ॥१७॥

गृहीत्वार्चनसामग्रीमिष्टदेवगृहं व्रजेत्।

ततो गायेत नृत्येत पूजां कृत्वा तु बुद्धिमान्॥१८॥

पठित्वा विष्णुनामानि कुर्यान्नीराजनं हरेः।

नाडीद्वयावशिष्टायां रात्र्यां गच्छेज्जलाशयम्॥१९॥

तत्रोक्तविधिना स्नानं कुर्याद्वै कार्तिकव्रती।

वस्त्रनिष्पीडनं कृत्वा कुर्याच्च तिलकं तथा॥२०॥

ततः सन्ध्यामुपासीत स्वसूत्रोक्तेन वर्त्मना।

ततः कार्यो जपो देव्या यावदर्कोदयो भवेत्॥२१॥

एतत्प्रोक्तं रात्रिशेषकृत्यं दैनमथोच्यते।

यस्मिन्कृते कार्तिकोऽयं सकलः सफलो भवेत्॥२२॥

विष्णोः सहस्रनामाऽऽद्यं सन्ध्यान्ते च पठेत्ततः।

देवालये समागत्य पुनः पूजनमारभेत्॥२३॥

नृत्यगानादिकार्येषु प्रहरं दिवसं नयेत्।

ततः पुराणश्रवणं यामार्धं सम्यगाचरेत्॥२४॥

पौराणिकस्य पूजां तु तुलसीपूजनं तथा।

कृत्वा माध्याह्निकं कर्म भुञ्जीत द्विदलोज्झितम्॥२५॥

बलिदानं वैश्वदेवमतिथीनां समर्पणम्।

कृत्वा भुङ्क्ते तु यो मर्त्यः केवलं चामृतं हि तत्॥२६॥

यथाशक्ति द्विजा भोज्याः प्रत्यहं वाऽथ पर्वणि।

हविष्यभोजनं कुर्यादामिषं परिवर्जयेत्॥२७॥

भक्षयेत्तुलसीं वक्त्रशुद्ध्यर्थं तीर्थवारिणा।

संसारव्यवहारेण दिनशेषं समापयेत्॥२८॥

सायङ्काले पुनर्गच्छेद्विष्णोर्देवालयं प्रति।

सन्ध्यां कृत्वा प्रयुञ्जीत तत्र दीपन्यथाबलम्॥२९॥

विष्णुं प्रणम्य हरये कृत्वा नीराजनं शुभम्।

स्तोत्रपाठादिकं कुर्वन्नाद्ययामे तु जागरम्॥३०॥

यामे तु प्रथमेऽतीते निद्रां कुर्याद्विचक्षणः।

ब्रह्मचर्यव्रतं कुर्याद्भार्यामीयादृतौ तथा॥३१॥

तया कामयमानो वा भार्यां गच्छेन्न दोषभाक्।

एवं प्रतिदिनं कुर्यादामासं तु यथाविधि॥३२॥

एवं तु कार्तिके मासि यः कुर्यात्परमं व्रतम्।

सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णोः सलोकताम्॥३३॥

रोगापहं पातकनाशकृत्परं
सद्बुद्धिदं पुत्रधनादिसाधकम्।
मुक्तेर्निदानं नहि कार्तिकव्रताद्
विष्णुप्रियादन्यदिहास्ति भूतले॥३४॥

आदितः श्लोकाः — २८१
॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां
द्वितीये वैष्णवखण्डे कार्तिकमासमाहात्म्ये
नित्यकर्मकथनं
नाम पञ्चमोऽध्यायः॥५॥

अथ षष्ठोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ षष्ठोऽध्यायः

ब्रह्मोवाच

शृणु नारद वक्ष्यामि कार्तिकस्य व्रतं महत्।

यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुक्तो मोक्षमवाप्स्यसि॥१॥

कार्तिके मासि सम्प्राप्ते निषिद्धानि च वर्जयेत्।

तैलाभ्यङ्गं परान्नं च तथा वै तैलभोजनम्॥२॥

फलानि बहुबीजानि धान्यानि द्विदलान्यपि।

वर्जयेत्कार्तिके मासि नात्र कार्या विचारणा॥३॥

अलाबुं गृञ्जरं चैव वृन्ताकं बृहतीफलम्।

अन्नं पर्युषितं वाऽपि भिस्सटं च मसूरिकम्॥४॥

पुनर्भोजनं माध्वं च परान्नं कांस्यभोजनम्।

नखं चर्म च छत्राकं काञ्जि दुर्गन्धमेव च॥५॥

गणान्नं गणिकान्नं च तथा वै ग्रामयाजिनः।

शूद्रान्नं शूद्रसम्पर्कं सूतकान्नं तथैव च॥६॥

श्राद्धान्नमृतुशान्त्याश्च जातकं नामकं तथा।

श्लेष्मातकफलं चैव वर्जयेत्कार्तिकव्रती॥७॥

निषिद्धेषु च पत्रेषु भोजनं नैव कारयेत्।
मधुपालाशकदलीजम्बूप्लक्षमकूटिकाः।
एतत्पत्रेषु भोक्तव्यं पुष्करे न कदाचन॥८॥

कार्तिके मासि सम्प्राप्ते यः कुर्याद्वनभोजनम्।

स याति परमं लोकं विष्णोर्देवस्य चक्रिणः॥९॥

प्रातःस्नानं तु कर्तव्यं तथैव हरिपूजनम्।

कथायाः श्रवणं चैव कार्तिके शस्यते मुने॥१०॥

गोपीचन्दनदानं तु गोदानं श्रोत्रियाय च।

कर्तव्यं कार्तिके मासि तेन मोक्षमवाप्नुयात्॥११॥

कदलीफलदानं तु दानं धात्रीफलस्य च।

वस्त्रदानं तथा कुर्याच्छीतार्ताय द्विजन्मने॥१२॥

शाकादिदानं कुर्वीत चान्नदानं विशेषतः।

शालिग्रामस्य दानं च कर्तव्यं तु द्विजन्मने॥१३॥

पौराणिकाय यो दद्यादामान्नं घृतपायसम्।

स चैश्वर्यमवाप्नोति शतब्राह्मणभोजनात्॥१४॥

कमलैः पूजयेद्यस्तु कार्तिके कमलाप्रियम्।

स तु पुण्यमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा॥१५॥

कार्तिके तुलसीपत्रं यो भक्त्या विष्णवेऽर्पयेत्।

संसाराच्च विनिर्मुक्तो याति विष्णोः परं पदम्॥१६॥

कार्तिके केतकीपुष्पैरर्चयेद्गरुडध्वजम्।

पूजितो जन्मसाहस्रं नात्र कार्या विचारणा॥१७॥

शङ्खदानं तु यः कुर्यात्तथा चक्राङ्कितस्य च।

तस्य पापानि नश्यन्ति दानमात्रान्न संशयः॥१८॥

गीतापाठं तु यः कुर्यात्कार्तिके विष्णुवल्लभे।

तस्य पुण्यफलं वक्तुं नालं वर्षशतैरपि॥१९॥

श्रीमद्भागवतस्यापि श्रवणं यः समाचरेत्।

सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छति॥२०॥

एकादश्यां निराहारमुपवासं करोति यः।

पूर्वजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः॥२१॥

शालिग्रामस्य नैवेद्यं कोटियज्ञफलं लभेत्।

अन्यदेवस्य नैवेद्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्॥२२॥

पूजाकाले तु देवस्य घण्टानादं करोति यः।

हरेस्तृप्तिं परां याति मनुजो नात्र संशयः॥२३॥

परान्नं वर्जयेद्यस्तु कार्तिके विष्णुतुष्टये।

दामोदरस्य प्रीतिं स सम्यक्प्राप्नोति मानवः॥२४॥

अध्वगं तु परिश्रान्तं काले च गृहमागतम्।

योऽतिथिं पूजयेद्भक्त्या जन्मसाहस्रनाशनम्॥२५॥

निन्दां कुर्वन्ति ये मूढा वैष्णवानां महात्मनाम्।

पतन्ति पितृभिः सार्धं महारौरवसंज्ञके॥२६॥

दृष्ट्वा भागवतान्विप्रान्सन्मुखो न च याति हि।

न गृह्णाति हरिस्तस्य पूजां द्वादशवार्षिकीम्॥२७॥

निन्दां भगवतः शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य च।

ततो नापैति यः सोऽपि हरेः प्रियतमो नहि॥२८॥

प्रदक्षिणां तु यः कुर्यात्कार्तिके केशवस्य हि।

पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयः॥२९॥

दण्डप्रणामं यः कुर्यात्कार्तिके केशवाग्रतः।

राजसूयाऽश्वमेधानां फलं प्राप्नोत्यसंशयः॥३०॥

कुटुम्बभोजनं चैव कार्तिके भक्तिसंयुतः।

कारयेद्विप्रशार्दूल तस्य पुण्यमनन्तकम्॥३१॥

परस्त्रीसङ्गमं यस्तु कार्तिके कुरुते नरः।

तस्य पापस्य विश्रान्तिर्यावद्वक्तुं न शक्यते॥३२॥

तुलसीमृत्तिकापुण्ड्रं ललाटे यस्य दृश्यते।

यमस्तं नेक्षितुं शक्तः किमु दूता भयङ्कराः॥३३॥

शाकं वा लवणं वाऽपि यत्किञ्चिद्वा भविष्यति।

तद्देयं कार्तिके मासि प्रीत्यर्थं शार्ङ्गधन्वनः॥३४॥

इत्याद्या बहवो धर्माः कार्तिके विष्णुवल्लभाः।

यथाशक्त्या प्रकुर्वीत धर्मं देवस्य तुष्टिदम्॥३५॥

हरिसन्तुष्टये कार्यस्त्यागो वा स्वेष्टवस्तुनः।

मासान्ते द्विजवर्याय दद्यात्तद्व्रतपूर्तये॥३६॥

सर्वव्रतानि चैकत्र सत्यव्रतमथैकतः।

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सत्यं भाषेत सर्वदा॥३७॥

अन्यधर्मेष्वधिकृतिः कुलजातिविभागतः।

अधिकारी कार्तिके तु सर्व एव जनो भवेत्॥३८॥

गोग्रासः कार्तिके मासि विशेषाद्यैस्तु दीयते।

तेषां पुण्यफलं वक्तुं न शक्नोति पितामहः॥३९॥

विष्णुदेवालयं प्रातः सम्मार्जयति कार्तिके।

तस्य वैकुण्ठभवने जायते सुदृढं गृहम्॥४०॥

दद्यात्कार्तिकमासे तु धर्मकाष्ठानि भूरिशः।

न तत्पुण्यस्य नाशोऽस्ति कल्पकोटिशतैरपि॥४१॥

सुधादि लेपयेद्यस्तु कार्तिके विष्णुमन्दिरे।

चित्रादिकं लिखेद् वाऽपि मोदते विष्णुसन्निधौ॥४२॥

देवालये वा तीर्थे वा कृतो दुष्टैर्नृपैः करः।

तं मोचयन्ति ये लोकास्तेषां धर्मः सनातनः॥४३॥

कार्तिके मासि यो विप्रो गभस्तीश्वरसन्निधौ।

शतरुद्रीजपं कुर्यान्मन्त्रसिद्धिः प्रजायते॥४४॥

वाराणस्यां तु यैः स्थित्वा त्रिवर्षं कार्तिकव्रतम्।

सोपाङ्गं साङ्गं यैर्मर्त्यैः कृतं भक्त्यैकतत्परैः॥४५॥

इह लोके फलं तेषां प्रत्यक्षं जायते किल।

सम्पत्त्या चैव सन्तत्या यशोभिर्धर्मबुद्धिभिः॥४६॥

पलाण्डुं शृङ्गं मांसं च शय्यां सौवीरकं तथा।

राजिकोन्मादिकं चापि चिपिटान्नं च वर्जयेत्॥४७॥

धात्रीफलं भानुवारे परदेशागमं तथा।

तीर्थं विना सदैवेह वर्जयेत्कार्तिकव्रती॥४८॥

देववेदद्विजातीनां गुरुगोव्रतिनां तथा।

स्त्रीराजमहतां निन्दां वर्जयेत्कार्तिकव्रती॥४९॥

नरकस्य चतुर्दश्यां तैलाभ्यङ्गं च कारयेत्।
अन्यत्र कार्तिके मासि तैलस्नानं विवर्जयेत्।
नालिकां मूलकं चैव कूष्माण्डं च कपित्थकम्॥५०॥

रजस्वलान्त्यजम्लेच्छपतिताव्रतिकैस्तथा।

द्विजद्विड्{}वेदबाह्यैश्च न वदेत्सर्वदा व्रती॥५१॥

एभिर्दृष्टं च काकैश्च सूतिकान्नं च यद्भवेत्।

द्विःपाचितं च दग्धान्नं नैवाद्याद्वैष्णवव्रती॥५२॥

क्रमात्कूष्माण्डबृहतीतरुणीमूलकं तथा।

श्रीफलं च कलिङ्गं च फलं धात्रीभवं तथा॥५३॥

नारिकेलमलाबुं च पटोलं बृहतीफलम्।

चर्मवृन्ताकचवलीशाकं तुलसिजं तथा॥५४॥

शाकान्येतानि वर्ज्यानि क्रमात्प्रतिपदादिषु।

एवमेव हि माघेऽपि कुर्याच्च नियमान्व्रती॥५५॥

कार्तिकव्रतिनः पुण्यं यथोक्तव्रतकारिणः।

न समर्थो भवेद्वक्तुं ब्रह्माऽपीह चतुर्मुखः॥५६॥

आदितः श्लोकाः — ३३७
॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां
द्वितीये वैष्णवखण्डे कार्तिकमासमाहात्म्ये
कार्तिकव्रतनिरूपणं
नाम षष्ठोऽध्यायः॥६॥

अथ सप्तमोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ सप्तमोऽध्यायः

नारद उवाच

भगवन् कृतकृत्योऽस्मि तव पादसमाश्रयात्।

श्रोतव्यं नेह भूयो मे विद्यते देवसत्तम॥१॥

तथाऽपि भगवन् किञ्चित् प्रष्टव्यं मे हृदि स्थितम्।

त्वद्वाक्यामृतपीतस्य न मे तृप्तिर्हि जायते॥२॥

दीपदानस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि ते प्रभो।

येन चापि पुरा दत्तस्तद्वदस्व चतुर्मुख॥३॥

ब्रह्मोवाच

प्रातः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा दीपं दद्यात्प्रयत्नतः।

तेन पापानि नश्येयुस्तमांसीव भगोदये॥४॥

आजन्म यत्कृतं पापं स्त्रिया वा पुरुषेण च।

तत्सर्वं नाशमायाति कार्तिके दीपदानतः॥५॥

अत्र ते वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्।

श्रवणात्सर्वपापघ्नं दीपदानफलप्रदम्॥६॥

पुरा द्रविडदेशे तु ब्राह्मणो बुद्धनामकः।

तस्य भार्याऽभवद् दुष्टा अनाचाररता मुने॥७॥

तस्याः संसर्गदोषेण क्षीणायुर्मृतिमाप्तवान्।

पत्यौ मृतेऽपि सा पत्नी अनाचारे विशेषतः॥८॥

रताभून्न हि तस्यास्तु लज्जा लोकापवादतः।

सुतबन्धुविहीना सा सदाभिक्षान्नभोजना॥९॥

न संस्कारान्नमल्पं वा भुक्त्वा पर्युषिताशिनी।

परपाकरता नित्यं तीर्थयात्रादिवर्जिता॥१०॥

कथायाः श्रवणं चैव न श्रुतं तु तया द्विज।

एकदा ब्राह्मणः कश्चित्तीर्थयात्रापरायणः॥११॥

तस्या गृहं समागच्छद् विद्वान्वै कुत्सनामकः।
अनाचाररतां तां तु दृष्ट्वा ब्रह्मर्षिसत्तमः।
कोपेन रक्तचक्षुः संस्तामुवाचासतीं स्त्रियम्॥१२॥

कुत्स उवाच

अथ अष्टमोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ अष्टमोऽध्यायः

नारद उवाच

भूयः कथय तृप्तिर्हि नास्ति मे कमलासन।

त्वद्वागमृतपानेन तृषा भूयः प्रवर्धते॥१॥

ब्रह्मोवाच

प्रातः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कार्तिके विष्णुतत्परः।
देवं दामोदरं पूज्य कोमलैस्तुलसीदलैः।
स तु मोक्षमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा॥२॥

भक्त्या विरहितो यस्तु सुवर्णादिभिरर्चयेत्।

तस्य पूजां न गृह्णाति नात्र कार्या विचारणा॥३॥

सर्वेषामपि वर्णानां भक्तिरेषा परा स्मृता।

भक्त्या विरहितं कर्म न विष्णोः प्रियकारणम्॥४॥

भक्त्या सम्पूजितो नित्यं तुलस्यास्तु दलार्धतः।

स्वयं प्रत्यक्षमायाति भगवान्हरिरीश्वरः॥५॥

विष्णुदासः पुरा भक्त्या तुलसीपूजनेन च।

विष्णुलोकं गतः शीघ्रं चोलो गौणत्वमागतः॥६॥

तुलस्याः शृणु माहात्म्यं पापघ्नं पुण्यवर्धनम्।

यत्पुरा विष्णुना प्रोक्तं रमायै तद्वदाम्यहम्॥७॥

सम्प्राप्ते कार्तिके मासि तुलस्याः पूजनं हरेः।

ये कुर्वन्ति नरा भक्त्या ते यान्ति परमं पदम्॥८॥

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तुलस्याः कोमलैर्दलैः।

पूजनीयो महाभक्त्या सर्वक्लेशविनाशनः॥९॥

रोपिता तुलसी यावत्कुरुते मूलविस्तरम्।

तावद्युगसहस्राणि ब्रह्मलोके महीयते॥१०॥

तुलसीपत्रसंयुक्तजले स्नानं चरेद्यदि।

सर्वपापविनिर्मुक्तो मोदते विष्णुमन्दिरे॥११॥

वृन्दावनं च कुरुते रोपणार्थं महामुने।

तावतैव विमुक्ताघो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥१२॥

तुलसीकाननं ब्रह्मन्गृहे यस्यावतिष्ठते।

तद्गृहं तीर्थभूतं तु न यान्ति यमकिङ्कराः॥१३॥

सर्वपापहरं पुण्यं कामदं तुलसीवनम्।

रोपयन्ति नराः श्रेष्ठास्ते न पश्यन्ति भास्करिम्॥१४॥

तुलसीकाष्ठसंयुक्तं गन्धं यो धारयेन्नरः।

तद्देहं न स्पृशेत्पापं क्रियमाणं तथैव च॥१५॥

तुलसीविपिनच्छाया यत्र चैव भवेद्द्विज।

तत्र श्राद्धं प्रकर्तव्यं पितॄणां तृप्तिहेतवे॥१६॥

यत्कृते तुलसीपत्रं कर्णे शिरसि दृश्यते।

यमस्तं नेक्षितुं शक्तः किमु दूता भयङ्कराः॥१७॥

तुलस्या महिमां यस्तु शृणुयान्नित्यमादृतः।

सवपापविमुक्तात्मा ब्रह्मलोकं स गच्छति॥१८॥

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।

तुलस्या विषये ब्रह्मञ्च्छ्रवणात्पापनाशनम्॥१९॥

पुरा काश्मीरदेशे तु ब्राह्मणौ सम्बभूवतुः।

हरिमेधःसुमेधाख्यौ विष्णुभक्तिपरायणौ॥२०॥

सर्वभूतदयायुक्तौ सर्वतत्त्वार्थवेदिनौ।

कदाचित्तौ द्विजवरौ तीर्थयात्रापरायणौ॥२१॥

गच्छतावेकतो विप्रौ कान्तारे श्रमविह्वलौ।

तुलसीकाननं तत्र ददर्शतुररिन्दमौ॥२२॥

तयोः सुमेधास्तद्दृष्ट्वा तुलसीकाननं महत्।

प्रदक्षिणीकृत्य तदा ववन्दे भक्तिसंयुतः॥२३॥

दृष्ट्वैतद्धरिमेधास्तु उवाच परया मुदा।

ज्ञातुं तुलस्या माहात्म्यं तत्फलं च पुनःपुनः॥२४॥

हरिमेधा उवाच

अथ नवमोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ नवमोऽध्यायः

वालखिल्या ऊचुः

कृष्णः प्रोवाच धर्माय द्वादशीं वत्ससंज्ञिताम्।

गोधूलिकालसंयुक्ता द्वादशी वत्सपूजने॥१॥

वत्सपूजा वटे चैव कर्तव्या प्रथमेऽहनि।
सवत्सां तुल्यवर्णां च शीलिनीं गां पयस्विनीम्।
चन्दनादिभिरालिप्य पुष्पमालाभिरर्चयेत्॥२॥

तद्दिने तैलपक्वं च स्थालीपक्वं युधिष्ठिर।

गोक्षीरं गोघृतं चैव दधिक्षीरं च वर्जयेत्॥३॥

दिनान्ते सूर्यबिम्बार्धादुभयत्र घटीदलम्।

ततो नीराजनं कार्यं निरीक्षेच्च शुभाशुभम्॥४॥

नानादीपान् प्रकल्प्याऽऽदौ स्वर्णपात्रादिसंस्थितान्।

नीराजयेद्दीपपूर्वं निरीक्षेत शुभाशुभम्॥५॥

लापयित्वा सर्वदीपानुत्तराभिमुखान्न्यसेत्।

मुख्या दीपा नव प्रोक्ता अन्यानपि च कल्पयेत्॥६॥

ज्वाला चेद्दक्षिणासंस्था सतेजस्का शिखान्विता।

स्थिरा चेत्सौख्यदा प्रोक्ता विपरीता तु दुःखदा॥७॥

कार्तिके कृष्णपत्रे तु द्वादश्यादिषु पञ्चसु।

तिथिषूक्तः पूर्वरात्रे नृणां नीराजनाविधिः॥८॥

पक्षं संसूचयत्यादिर्द्वितीयो मासमेव च।
तृतीय ऋतुमेवेह चतुर्थस्त्वयनं तथा।
वर्षं तु पञ्चमो दीपः शुभाशुभं विनिर्णयेत्॥९॥

सूर्यांशसम्भवा दीपा अन्धकारविनाशकाः।

त्रिकाले मां दीपयन्तु दिशन्तु च शुभाशुभम्॥१०॥

अभिमन्त्र्य च मन्त्रेण ततो नीराजयेत्क्रमात्॥११॥

आदौ देवांस्ततो विप्रान्हस्तिनश्च तुरङ्गमान्।

ज्येष्ठाञ्च्छ्रेष्ठाञ्जघन्यांश्च मातृमुख्याश्च योषितः॥१२॥

ततो नीराजितान्दीपान्स्वस्वस्थानेषु विन्यसेत्।
रूक्षैर्लक्ष्मीविनाशः स्याच्छ्वेतैरन्नक्षयो भवेत्।
अतिरक्तेषु युद्धानि मृत्युः कृष्णशिखेषु च॥१३॥

एकाङ्गी नाम गोपाला तयैतच्च व्रतं कृतम्।

धनधान्यसमायुक्ता जाता वर्षत्रयेण सा॥१४॥

तस्माद्गोपूजनं कार्यं द्वादश्यां कार्तिकस्य तु।

एतद्गोव्रतमाहात्म्यं श्रुत्वा कुर्वन्ति ये नराः॥१५॥

ते गोव्रतप्रभावेन न गोभिर्विच्युता भुवि।

गोऽपराधः कृतो यः स्यात्स व्रताद्विलयं व्रजेत्॥१६॥

वालखिल्या ऊचुः

अथ दशमोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ दशमोऽध्यायः

ब्रह्मोवाच

प्रतिपद्यथ चाभ्यङ्गं कृत्वा नीराजनं ततः।

सुवेषः सत्कथागीतैर्दानैश्च दिवसं नयेत्॥१॥

शङ्करस्तु पुरा द्यूतं ससर्ज सुमनोहरम्।

कार्तिके शुक्लपक्षे तु प्रथमेऽहनि सत्यवत्॥२॥

बलिराज्यदिनस्यापि माहात्म्यं शृणु तत्त्वतः।

स्नातव्यं तिलतैलेन नरैर्नारीभिरेव च॥३॥

यदि मोहान्न कुर्वीत स याति यमसादनम्।

पुरा कृतयुगस्याऽऽदौ दानवेन्द्रो बलिर्महान्॥४॥

तेन दत्ता वामनाय भूमिः स्वमस्तकान्विता।

तदानीं भगवान्साक्षात्तुष्टो बलिमुवाच ह॥५॥

कार्तिके मासि शुक्लायां प्रतिपद्यां यतो भवान्।

भूमिं मे दत्तवान्भक्त्या तेन तुष्टोऽस्मि तेऽनघ॥६॥

वरं ददामि ते राजन्नित्युक्त्वाऽदाद् वरं तदा।

त्वन्नाम्नैव भवेद्राजन्कार्तिकी प्रतिपत्तिथिः॥७॥

एतस्यां ये करिष्यन्ति तैलस्नानादिकार्चनम्।

तदक्षयं भवेद्राजन्नात्र कार्या विचारणा॥८॥

तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन् प्रसिद्धा प्रतिपत्तिथिः।

प्रतिपत्पूर्वविद्धा नो कर्तव्या तु कथञ्चन॥९॥

तत्राभ्यङ्गं न कुर्वीत अन्यथा मृतिमाप्नुयात्।

प्रतिपद्यां यदा दर्शो मुहूर्तप्रमितो भवेत्॥१०॥

माङ्गल्यं तद्दिने चेत्स्याद्वित्तादिस्तस्य नश्यति।

बलेश्च प्रतिपद्दर्शाद्यदि विद्धं भविष्यति॥११॥

तस्यां यद्यथ चाऽऽर्तिक्यं नारी मोहात्करिष्यति।

नारीणां तत्र वैधव्यं प्रजानां मरणं ध्रुवम्॥१२॥

अविद्धा प्रतिपच्चेत्स्यान्मुहूर्तमपरेऽहनि।

उत्सवादिककृत्येषु सैव प्रोक्ता मनीषिभिः॥१३॥

प्रतिपत्स्वल्पमात्राऽपि यदि न स्यात्परेऽहनि।

पूर्वविद्धा तदा कार्या कृता नो दोषभाग्भवेत्॥१४॥

तद्दिने गृहमध्ये तु कुर्यान्मूर्तिं तदाङ्गणे।

गोमयेन च तत्रापि दधि तत्पुरतः क्षिपेत्॥१५॥

आर्तिक्यं तत्र संस्थाप्य एवं कुर्याद्विधानतः।

अभ्यङ्गं ये न कुर्वन्ति तस्यां तु मुनिपुङ्गव॥१६॥

न माङ्गल्यं भवेत्तेषां यावत्स्याद्वत्सरं ध्रुवम्।

यो यादृशेन रूपेण तस्यां तिष्ठेच्छुभे दिने॥१७॥

आवर्षं तद्भवेत्तस्य तस्मान्मङ्गलमाचरेत्।

यदीच्छेत्स्वशुभान्भोगान्भोक्तुं दिव्यान्मनोहरान्॥१८॥

कुरु दीपोत्सवं रम्यं त्रयोदश्यादिकेषु च।

शङ्करश्च भवानी च क्रीडया द्यूतमास्थिते॥१९॥

गौर्या जित्वा पुरा शम्भुर्नग्नो द्यूते विसर्जितः।

अतोऽर्थं शङ्करो दुःखी गौरी नित्यं सुखस्थिता॥२०॥

द्यूतं निषिद्धं सर्वत्र हित्वा प्रतिपदं बुधाः।

प्रथमं विजयो यस्य तस्य संवत्सरं सुखम्॥२१॥

भवान्याऽभ्यर्थिता लक्ष्मीर्धेनुरूपेण संस्थिता।

प्रातर्गोवर्धनः पूज्यो द्यूतं रात्रौ समाचरेत्॥२२॥

भूषणीयास्तदा गावो वर्ज्या वहनदोहनात्॥२३॥

गोवर्धन धराधार गोकुलत्राणकारक।

विष्णुबाहुकृतोच्छ्राय गवां कोटिप्रदो भव॥२४॥

या लक्ष्मीर्लोकपालानां धेनुरूपेण संस्थिता।

घृतं वहति यज्ञार्थे मम पापं व्यपोहतु॥२५॥

अग्रतः सन्तु मे गावो गावो मे सन्तु पृष्ठतः।

गावो मे हृदयं सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्॥२६॥

॥इति गोवर्धनपूजा॥

अथ एकादशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ एकादशोऽध्यायः

नारद उवाच

भगवन् प्रष्टुमिच्छामि त्वामहं विनयान्वितः।

तद्व्रतं ब्रूहि मे मर्त्यो मृत्युं येन न पश्यति॥१॥

ब्रह्मोवाच

यदि पृच्छसि विप्रेन्द्र व्रतानामुत्तमं व्रतम्।

व्रतं यमद्वितीयाख्यं शृणु त्वं मृत्युनाशनम्॥२॥

कार्तिके मासि शुद्धायां द्वितीयायां मुनीश्वर।

कर्तव्यं तद्विधानेन सर्वमृत्युनिवारणम्॥३॥

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय द्वितीयायां मुनीश्वर।

मनसा चिन्तयेदात्महितं नैवाहितं स्मरेत्॥४॥

प्रातःस्नानं ततः कुर्याद्दन्तधावनपूर्वकम्।

ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः॥५॥

कृतनित्यक्रियो हृष्टः कुण्डलाङ्गदभूषितः।

औदुम्बरतरुं गत्वा कृत्वा मण्डलमुत्तमम्॥६॥

पद्ममष्टदलं कृत्वा तस्मिन्नौदुम्बरे शुभे।

विधिं विष्णुं च रुद्रं च वरदां च सरस्वतीम्॥७॥

वीणापुस्तकसंयुक्तां पूजयेत्स्वस्थमानसः।

चन्दनागरुकस्तूरीकुङ्कुमैर्द्विजसत्तम॥८॥

पुष्पैर्धूपैश्च नैवेद्यैर्नारिकेलफलादिभिः।

ततो मृत्युविनाशाथ सालङ्कारां पयस्विनीम्॥९॥

विप्राय वेदविदुषे गां दद्याच्च सवत्सकाम्।

अपमृत्युविनाशार्थं संसारार्णवतारकाम्॥१०॥

हे विप्र ते त्विमां सौम्यां धेनुं सम्प्रददाम्यहम्।

इति मन्त्रेण गां दद्याद्विप्राय ब्रह्मवादिने॥११॥

तदलाभे तु विप्राय भक्त्या दद्यादुपानहौ।

ततः पूजां समाप्याथ भक्तिमान् पुरुषोत्तमे॥१२॥

ज्ञातिश्रेष्ठान्वयोवृद्धान्सम्यग्भक्त्याऽभिवादयेत्।

नानाविधैः फलै रम्यैस्तर्पयेत्स्वजनानपि॥१३॥

ततः सोदरसम्पन्ना भगिनी या भवेन्मुने।

तस्या गृहं समागत्य सम्यग्भक्त्याऽभिवादयेत्॥१४॥

भगिनि सुभगे भद्रे त्वदङ्घ्रिसरसीरुहम्।

श्रेयसेऽथ नमस्कर्तुमागतोऽस्मि तवाऽऽलयम्॥१५॥

इत्युक्त्वा भगिनीं तां तु विष्णुबुद्ध्याऽभिवादयेत्।

तदा तु भगिनी श्रुत्वा भ्रातुर्वचनमुत्तमम्॥१६॥

भगिन्या भ्रातरं वाक्यं वक्तव्यं प्रति नारद।

अद्य भ्रातरहं जाता त्वत्तो धन्याऽस्मि मङ्गला॥१७॥

भोक्तव्यं तेऽद्य मद्गेहे स्वायुषे कुलदीपक।

कार्तिके शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां सहोदर॥१८॥

यमो यमुनया पूर्वं भोजितः स्वगृहेऽर्चितः।
अस्मिन्दिने यमेनापि नारकीयाश्च मोचिताः।
अपि बद्धाः कर्मपाशैः स्वेच्छया पर्यटन्ति ते॥१९॥

स्वसुर्नरो वेश्मनि यो न भुङ्क्ते
यमद्वितीयादिनमत्र लब्ध्वा।
तं पापिनं प्राप्य वयं सुहृष्टाः
प्रभक्षयामोऽद्य च भक्ष्यहीनाः॥२०॥

इति पापा रटन्तीह ब्रह्महत्यादयस्तथा।

तस्माद्भ्रातर्मद्गृहे तु भोजनं कुरु कार्तिके॥२१॥

शुक्लायां तु द्वितीयायां विश्रुतायां जगत्त्रये।

अस्यां निजगृहे पुत्र भुज्यते न बुधैरपि॥२२॥

इत्युक्तः स तथेत्युक्ता भगिनीं पूजयेद्व्रती।

प्रहर्षास्तु महाभाग वस्त्रालङ्कारभूषणैः॥२३॥

अग्रजामभिवन्द्याऽथ आशिषं च प्रगृह्य च।

सर्वा भगिन्यः सन्तोष्या वस्त्रालङ्कारदानतः॥२४॥

अभावे स्वस्य तु स्वसुः पितृव्याः स्वपितुः स्वसा।

तस्या गृहं समागत्य कुर्याद्भोजनमादरात्॥२५॥

एवं यः कुरुते पुत्र द्वितीयां यमनामिकाम्।

अपमृत्युविनिर्मुक्तः पुत्रपौत्रादिभिर्वृतः॥२६॥

इह भुक्त्वा तु विपुलान्भोगानन्यान्यथेप्सितान्।

अन्ते मोक्षमवाप्नोति नान्यथा मद्वचो भवेत्॥२७॥

व्रतान्येतानि सर्वाणि दानानि विविधानि च।

गृहस्थस्यैव युज्यन्ते तस्माद्गार्हस्थ्यमाश्रयेत्॥२८॥

कथां यमद्वितीयाया व्रतस्थः शृणुयान्नरः।

तस्य सर्वाणि पापानि नश्यन्तीत्याह माधवः॥२९॥

सूत उवाच

अथ द्वादशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ द्वादशोऽध्यायः

शौनक उवाच

कार्तिकस्य च माहात्म्यं महत्पुण्यफलप्रदम्।

कदा धात्री समुत्पन्ना कथं सा ख्यातिमागता॥१॥

कस्मादियं पवित्रा च कस्मात्पापप्रणाशिनी।

आमर्दकी कृता केन कथयस्वात्र विस्तरात्॥२॥

सूत उवाच

कथयामि द्विजश्रेष्ठ यथा चेयं हि पुण्यदा।

ऊर्जशुक्लचतुर्दश्यां धात्रीपूजां समाचरेत्॥३॥

आमर्दकीमहावृक्षः सर्वपापप्रणाशनः।

वैकुण्ठाख्यचतुर्दश्यां धात्रीछायां गतो नरः॥४॥

पूजयेत् तत्र देवेशं राधया सहितं हरिम्।

प्रदक्षिणां ततः कुर्याच्छतमष्टोत्तरं तथा॥५॥

सुवर्णरजतैर्वाऽपि फलैरामलकैस्तथा।

शतमष्टोत्तरं कुर्यादेकैकेन प्रदक्षिणाम्॥६॥

साष्टाङ्गं प्रणतो भूत्वा प्रार्थयेत्परमेश्वरम्।

धात्रीछायां समाश्रित्य शृणुयाच्च कथामिमाम्॥७॥

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद् यथाशक्त्या च दक्षिणाम्।

ब्राह्मणेषु च तुष्टेषु तुष्टो मोक्षप्रदो हरिः॥८॥

अत्र ते कथयिष्यामि कथां पुण्यफलप्रदाम्।

आमर्दकीफलं वक्तुं ब्रह्मा चापि न पार्यते॥९॥

एकार्णवे पुरा जाते नष्टे स्थावरजङ्गमे।

नष्टे देवासुरगणे प्रणष्टोरगराक्षसे॥१०॥

तत्र देवाधिदेवेशः परमात्मा सनातनः।

जजाप ब्रह्म परममात्मनः परमाव्ययम्॥११॥

ततोऽस्य ब्रह्म जपतो निरगाच्छ्वसितं पुरः।

तद्दर्शनानुरागेण नेत्राभ्यामगमज्जलम्॥१२॥

प्रेमाश्रुभरनिर्भिन्नो भूमौ बिन्दुः पपात सः।

तस्माद्बिन्दो समुत्पन्नः स्वयं धात्री नगो महान्॥१३॥

शाखाप्रशाखाबहुलः फलभारेण पीडितः।

सर्वेषामेव वृक्षाणामादिरोहः प्रकीर्तितः॥१४॥

ब्रह्मा तमसृजत्पूर्वं तत्पश्चाच्चासृजत्प्रजाः।

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगान्॥१५॥

असृजद्भगवान्देवो मानुषांश्च तथाऽमलान्।

आजग्मुस्तत्र देवास्ते यत्र धात्री हरिप्रिया॥१६॥

तां दृष्ट्वा ते महाभागाः परमं विस्मयं गताः।

न जानीम इमं वृक्षं चिन्तयन्तो मुहुर्मुहुः॥१७॥

एवं चिन्तयतां तेषां वागुवाचाशरीरिणी।

आमर्दकी नगो ह्येष प्रवरो वैष्णवो यतः॥१८॥

अस्य वै स्मरणादेव लभेद्गोदानजं फलम्।

दर्शनाद्द्विगुणं पुण्यं त्रिगुणं भक्षणात्तथा॥१९॥

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सेव्या आमर्दकी सदा।

सर्वपापहरा प्रोक्ता वैष्णवी पापनाशिनी॥२०॥

तस्या मूले स्थितो विष्णुस्तदूर्ध्वं च पितामहः।

स्कन्धे च भगवान् रुद्रः संस्थितः परमेश्वरः॥२१॥

शाखासु सवितारश्च प्रशाखासु च देवताः।

पर्णेषु देवताः सन्ति पुष्पेषु मरुतस्तथा॥२२॥

प्रजानां पतयः सर्वे फलेष्वेवं व्यवस्थिताः।

सर्वदेवमयी ह्येषा धात्री वै कथिता मया॥२३॥

अतः सा पूजनीया च सर्वकामार्थसिद्धये।
एकदा नारदो योगी ब्रह्मणः पुरतः स्थितः।
नमस्कृत्वा जगन्नाथं पप्रच्छातीव विस्मितः॥२४॥

नारद उवाच

अथ त्रयोदशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ त्रयोदशोऽध्यायः

सूत उवाच

श्रियः पतिमथाऽऽमन्त्र्य गते देवर्षिसत्तमे।

हर्षोत्फुल्लानना सत्या वासुदेवमथाब्रवीत्॥१॥

सत्यभामोवाच

धन्याऽस्मि कृतकृत्याऽस्मि सफलं जीवितं मम।

दानं व्रतं तपो वाऽपि किं नु पूर्वं कृतं मया॥२॥

येनाहं मर्त्यजा देव तवाङ्गार्धहराऽभवम्।
भवान्तरे च किंशीला का चाऽहं कस्य कन्यका।
तवाहं वल्लभा जाता तद्वदस्व ममाखिलम्॥३॥

श्रीकृष्ण उवाच

शृणुष्वैकमना कान्ते यथा त्वं पूर्वजन्मनि॥४॥

पुण्यव्रतं कृतवती तत्सर्वं कथयामि ते।

आसीत्कृतयुगस्यान्ते मायापुर्यां द्विजोत्तमः॥५॥

आत्रेयो देवशर्मेति वेदवेदाङ्गपारगः।

तस्यातिवयसश्चाऽऽसीन्नाम्ना गुणवती सुता॥६॥

अपुत्रः स स्वशिष्याय चन्द्रनाम्ने ददौ सुताम्।

तमेव पुत्रवन्मेने स च तं पितृवद्वशी॥७॥

तौ कदाचिद्वनं यातौ कुशेध्माहरणार्थिनौ।

निहतौ रक्षसा तौ च कृतान्तसमरूपिणा॥८॥

स्वस्वपुण्य प्रभावेन विष्णुलोकं गतावुभौ।

ततो गुणवती श्रुत्वा रक्षसा निहतावुभौ॥९॥

पितृभर्तृजदुःखार्ता कारुण्यं पर्यदेवयत्।

सा गृहोपस्करान्सर्वान्विक्रीयाशु च कर्म तत्॥१०॥

तयोश्चक्रे यथाशक्ति पारलौकीं ततः क्रियाम्।

तस्मिन्नेव पुरे चक्रे वासं सा मृतजीविनी॥११॥

व्रतद्वयं तया सम्यगाजन्ममरणात्कृतम्।

एकादशीव्रतं सम्यक्सेवनं कार्तिकस्य च॥१२॥

इत्थं गुणवती सम्यक्प्रत्यब्दं व्रतिनी ह्यभूत्।

कदाचित्सरुजा साऽथ कृशाङ्गी ज्वरपीडिता॥१३॥

स्नातुं गङ्गां गता कान्ते कथञ्चिच्छनकैस्तदा।

यावज्जलान्तरगता कम्पिता शीतपीडिता॥१४॥

तावत्सा विह्वलाऽपश्यद्विमानं यातमम्बरात्।

अथ सा तद्विमानस्था वैकुण्ठभुवनं ययौ॥१५॥

कार्तिकव्रतपुण्येन मत्सान्निध्यं गताऽभवत्।

अथ ब्रह्मादिदेवानां यदा प्रार्थनया भुवम्॥१६॥

आगतोऽहं गणाः सर्वे यातास्तेऽपि मया सह।

एते हि यादवाः सर्वे मद्गणा एव भामिनि॥१७॥

पिता ते देवशर्माऽभूत्सत्राजिदभिधो ह्ययम्।

यश्चन्द्रनामाऽसोऽक्रूरस्त्वं सा गुणवती शुभा॥१८॥

कार्तिकव्रतपुण्येन बहु मत्प्रीतिदायिनी।

मद्द्वारि यत्त्वया पूर्वं तुलसीवाटिका कृता॥१९॥

तस्मादयं कल्पवृक्षस्तवाङ्गणगतः शुभे।

आजन्ममरणात्पूर्वं यत्कृतं कार्तिकव्रतम्॥२०॥

कदाचिदपि तेन त्वं मद्वियोगं न यास्यसि।

सत्योवाच

अथ चतुर्दशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ चतुर्दशोऽध्यायः

पृथुरुवाच

यत्त्वया कथितं ब्रह्मन्व्रतमूर्जस्य विस्तरात्।

तत्र या तुलसीमूले विष्णोः पूजा त्वयोदिता॥१॥

तेनाहं प्रष्टुमिच्छामि माहात्म्यं तुलसीभवम्।

कथं साऽतिप्रिया तस्य देवदेवस्य शार्ङ्गिणः॥२॥

कथमेषा समुत्पन्ना कस्मिन्स्थाने च नारद।

एवं ब्रूहि समासेन सर्वज्ञोऽसि मतो मम॥३॥

नारद उवाच

शृणु राजन्नवहितो माहात्म्यं तुलसीभवम्।

सेतिहासं पुरावृत्तं तत्सर्वं कथयामि ते॥४॥

पुरा शक्रः शिवं द्रष्टुमगात्कैलासपर्वतम्।

सर्वदेवैः परिवृतो ह्यप्सरोगणसेवितः॥५॥

यावद्गतः शिवगृहं तावत् तत्र स दृष्टवान्।

पुरुषं भीमकर्माणं दंष्ट्राननविभीषणम्॥६॥

स पृष्टस्तेन कस्त्वं भोः क्व गतो जगदीश्वरः।

एवं पुनः पुनः पृष्टः स तदा नोक्तवान्नृप॥७॥

ततः क्रुद्धो वज्रपाणिस्तं निर्भर्त्स्य वचोऽब्रवीत्।

रे मया पृच्छ्यमानोऽपि नोत्तरं दत्तवानसि॥८॥

अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्राताऽस्ति दुर्मते।

इत्युदीर्य ततो वज्री वज्रेणाभ्यहनद्दृढम्॥९॥

तेनास्य कण्ठो नीलत्वमगाद्वज्रं च भस्मताम्।

ततो रुद्रः प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव॥१०॥

दृष्ट्वा बृहस्पतिस्तूर्णं कृताञ्जलिपुटोऽभवत्।

इन्द्रं च दण्डवद्भूमौ कृत्वा स्तोतुं प्रचक्रमे॥११॥

बृहस्पतिरुवाच

अथ पञ्चदशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ पञ्चदशोऽध्यायः

नारद उवाच

ये देवैर्निर्जिताः पूर्वं दैत्याः पातालसंस्थिताः।

तेऽपि भूमण्डलं याता निर्भयास्तमुपाश्रिताः॥१॥

कदाचिच्छिन्नशिरसं राहुं दृष्ट्वा स दैत्यराट्।

पप्रच्छ भार्गवं तत्र तच्छिरश्छेदकारणम्॥२॥

स शशंस समुद्रस्य मथनं देवकारितम्।

रत्नापहरणं चैव दैत्यानां च पराभवम्॥३॥

स श्रुत्वा क्रोधरक्ताक्षः स्वपितुर्मथनं तदा।

दूतं सम्प्रेषयामास घस्मरं शक्रसन्निधौ॥४॥

दूतस्त्रिविष्टपं गत्वा सुधर्मां प्राविशद् वराम्।

जगादाखर्वमौलिस्तु देवेन्द्रं वाक्यमद्भुतम्॥५॥

घस्मर उवाच

जलन्धरोऽब्धितनयः सर्वदैत्यजनेश्वरः।

दूतोऽहं प्रेषितस्तेन स यदाह शृणुष्व तत्॥६॥

कस्मात्त्वया मम पिता मथितः सागरोऽद्रिणा।

नीतानि सर्वरत्नानि तानि शीघ्रं प्रयच्छ मे॥७॥

इति दूतवचः श्रुत्वा विस्मितस्त्रिदशाधिपः।

उवाच घस्मरं रौद्रं भयरोषसमन्वितः॥८॥

इन्द्र उवाच

शृणु दूत मया पूर्वं मथितः सागरो यथा।

अद्रयो मद्भयात्त्रस्ताः स्वकुक्षिस्थाः कृतास्तथा॥९॥

अन्येऽपि मद्द्विषस्तेन रक्षिता दितिजाः पुरा।

तस्माद्यत्तत्प्रजातं तु मयाऽप्यपहृतं किल॥१०॥

शङ्खोऽप्येवं पुरा देवानद्विषत्सागरात्मजः।

ममानुजेन निहतः प्रविष्टः सागरोदरम्॥११॥

तद्गच्छ कथयस्वास्य सर्वं मथनकारणम्।

नारद उवाच

अथ षोडशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ षोडशोऽध्यायः

नारद उवाच

पुनर्दैत्यं समायान्तं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः।

भयप्रकम्पिताः सर्वे विष्णुं स्तोतुं प्रचक्रमुः॥१॥

[देवा ऊचुः]

नमो मत्स्यकूर्मादिनानास्वरूपैः
सदाभक्तकार्योद्यतायार्तिहन्त्रे।
विधात्रादिसर्गस्थितिध्वंसकर्त्रे
गदाशङ्खपद्मारिहस्ताय तेऽस्तु॥२॥

रमा वल्लभायासुराणां निहन्त्रे
भुजङ्गारियानाय पीताम्बराय।
मखादिक्रियापाककर्त्रे विकर्त्रे
शरण्याय तस्मै नताः स्मो नताः स्मः॥३॥

नमो दैत्यसन्तापितामर्त्यदुःखा-
चलध्वंसदम्भोलये विष्णवे ते।
भुजङ्गेशतल्पेशयायार्कचन्द्र-
द्विनेत्राय तस्मै नताः स्मो नताः स्मः॥४॥

नारद उवाच

सङ्कष्टनाशनं नाम स्तोत्रमेतत्पठेन्नरः।

स कदाचिन्न सङ्कष्टैः पीड्यते कृपया हरेः॥५॥

इति देवाः स्तुतिं यावत्कुर्वन्ति दनुजद्विषः।

तावत्सुराणामापत्तिर्विज्ञाता विष्णुना तदा॥६॥

सहसोत्थाय दैत्यारिः सक्रोधः खिन्नमानसः।

आरूढो गरुडं वेगाल्लक्ष्मीं वचनमब्रवीत्॥७॥

श्रीभगवानुवाच

जलन्धरेण ते भ्रात्रा देवानां कदनं कृतम्।

तैराहूतो गमिष्यामि युद्धायाद्य त्वरान्वितः॥८॥

श्रीरुवाच

अहं ते वल्लभा नाथ भक्त्या च यदि सर्वदा।

तत्कथं ते मम भ्राता युद्धे वध्यः कृपानिधे॥९॥

श्रीभगवानुवाच

अथ सप्तदशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ सप्तदशोऽध्यायः

नारद उवाच

स मां प्रोवाच विधिवत्सम्पूज्यातीव भक्तिमान्।

सम्प्रहस्य तदा वाक्यं स्नेहपूर्वं च वै नृप॥१॥

कुत आगम्यते ब्रह्मन् किञ्चिद् दृष्टं त्वया प्रभो।

यदर्थमिह चाऽऽयातस्तदाज्ञापय मां मुने॥२॥

नारद उवाच

गतः कैलासशिखरं दैत्येन्द्राहं यदृच्छया।

तत्रोमया समासीनं दृष्टवानस्मि शङ्करम्॥३॥

योजनायुतविस्तीर्णे कल्पवृक्षमहावने।

कामधेनुशताकीर्णे चिन्तामणिसुदीपिते॥४॥

तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मयो मेऽभवत्तदा।

क्वाऽपीदृशी भवेदृद्धिस्त्रैलोक्ये वा न वेति च॥५॥

तदा तवापि दैत्येन्द्र समृद्धिः संस्मृता मया।

तद्विलोकनकामोऽस्मि त्वत्सान्निध्यमिहाऽऽगतः॥६॥

त्वत्समृद्धिमिमां पश्यन्स्त्रीरत्नरहितां ध्रुवम्।

तर्कयामि शिवादन्यस्त्रिलोक्यां न समृद्धिमान्॥७॥

अप्सरोनागकन्याद्या यद्यपि त्वद्वशे स्थिताः।

तथाऽपि ता न पार्वत्या रूपेण सदृशा ध्रुवम्॥८॥

यस्या लावण्यजलधौ निमग्नश्चतुराननः।

स्वधैर्यममुचत्पूर्वं तया काऽन्योपमीयते॥९॥

वीतरागोऽपि हि यथा मदनारिः स्वलीलया।

सौन्दर्यगहनेऽभ्रामि शफरीरूपया पुरा॥१०॥

यस्याः पुनः पुनः पश्यन् रूपं धाताऽपि सर्जने।

ससर्जाऽप्सरसस्तासां तत्समैकाऽपि नाभवत्॥११॥

अतः स्त्रीरत्नसम्भोक्तुः समृद्धिस्तस्य सा वरा।

तथा न तव दैत्येन्द्र सर्वरत्नाऽधिपस्य च॥१२॥

एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य गते सति स दैत्यराट्।

तद्रूप श्रवणादासीदनङ्गज्वरपीडितः॥१३॥

अथ सम्प्रेषयामास स दूतं सिंहिकासुतम्।

त्र्यम्बकायाऽपि च तदा विष्णुमायाविमोहितः॥१४॥

कैलासमगमद्राहुः कुर्वञ्छुक्लेन्दुवर्चसम्।

कार्ष्ण्येन कृष्णपक्षेन्दुवर्चसं स्वाङ्गजेन तम्॥१५॥

निवेदितस्तदेशाय नन्दिना प्रविवेश सः।

त्र्यम्बकभ्रूलतासंज्ञा प्रेरितो वाक्यमब्रवीत्॥१६॥

राहुरुवाच

अथ अष्टादशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ अष्टादशोऽध्यायः

नारद उवाच

जलन्धरस्तु तच्छ्रुत्वा कोपाकुलितविग्रहः।

निर्जगामाऽऽशु दैत्यानां कोटिभिः परिवारितः॥१॥

गच्छतोऽस्याग्रतः शुक्रो राहुर्दृष्टिपथेऽभवत्।

मुकुटश्चापतद्भूमौ वेगात्प्रस्खलितस्तदा॥२॥

दैत्यसैन्यावृतैस्तस्य विमानानां शतैस्तदा।

व्यराजत नभःपूर्णं प्रावृषीव यथा घनैः॥३॥

तस्योद्योगं तदा दृष्ट्वा देवाः शक्रपुरोगमाः।

अलक्षितास्तदा जग्मुः शूलिनं तं व्यजिज्ञपुः॥४॥

देवा ऊचुः

न जानासि कथं स्वामिन्देवापत्तिमिमां विभो।

तदस्मद्रक्षणार्थाय जहि सागरनन्दनम्॥५॥

नारद उवाच

इति देववचः श्रुत्वा प्रहस्य वृषभध्वजः।

महाविष्णुं समाहूय वचनं चेदमब्रवीत्॥६॥

ईश्वर उवाच

जलन्धरः कथं विष्णो न हतः सङ्गरे त्वया।

तद्गृहं चापि यातोऽसि त्यक्त्वा वैकुण्ठमात्मनः॥७॥

विष्णुरुवाच

तवांशसम्भवत्वाच्च भ्रातृत्वाच्च तथा श्रियः।

न मया निहतः सङ्ख्ये त्वमेनं जहि दानवम्॥८॥

ईश्वर उवाच

नायमेभिर्महातेजाः शस्त्रास्त्रैर्वध्यते मया।

देवैः सह स्वतेजोंशं शस्त्रार्थं दीयतां मम॥९॥

नारद उवाच

अथ एकोनविंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ एकोनविंशोऽध्यायः

नारद उवाच

ते गणाधिपतीन्दृष्ट्वा नन्दीभमुखषण्मुखान्।

अमर्षादभ्यधावन्त द्वन्द्वयुद्धाय दानवाः॥१॥

नन्दिनं कालनेमिश्च शुम्भो लम्बोदरं तथा।

निशुम्भः षण्मुखं वेगादभ्यधावत दंशितः॥२॥

निशुम्भः कार्तिकेयस्य मयूरं पञ्चभिः शरैः।

हृदि विव्याध वेगेन मूर्च्छितः स पपात च॥३॥

ततः शक्तिधरः शक्तिं यावज्जग्राह रोषितः।

तावन्निशुम्भो वेगेन स्वशक्त्या तमपातयत्॥४॥

नन्दीश्वरः शरव्रातैः कालनेमिमवध्यत।

सप्तभिश्च हयान्केतुं त्रिभिः सारथिमच्छिनत्॥५॥

कालनेमिस्तु सङ्क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद नन्दिनः।

तदपास्य स शूलेन तं वक्षस्यहनद्बली॥६॥

स शूलभिन्नहृदयो हताश्वो हतसारथिः।

अद्रेः शिखरमामुच्य शैलादिं सोऽप्यपातयत्॥७॥

अथ शुम्भो गणेशश्च रथमूषकवाहनौ।

युध्यमानौ शरव्रातैः परस्परमविध्यताम्॥८॥

गणेशस्तु तदा शुम्भं हृदि विव्याध पत्रिणा।

सारथिं च त्रिभिर्बाणैः पातयामास भूतले॥९॥

ततोऽतिक्रुद्धः शुम्भोऽपि बाणषष्ट्या गणाधिपम्।

मूषकं च त्रिभिर्विद्ध्वा ननाद जलदस्वनः॥१०॥

मूषकः शरभिन्नाङ्गश्चचाल दृढवेदनः।

लम्बोदरश्च पतितः पदातिरभवन्नृप॥११॥

ततो लम्बोदरः शुम्भं हत्वा परशुना हृदि।

अपातयत्तदा भूमौ मूषकं चाऽऽरुहत्पुनः॥१२॥

कालनेमिर्निशुम्भश्चाप्युभौ लम्बोदरं शरैः।

युगपज्जघ्नतुः क्रोधात्तोत्रैरिव महाद्विपम्॥१३॥

तं पीड्यमानमालोक्य वीरभद्रो महाबलः।

अभ्यधावत वेगेन भूतकोटियुतस्तदा॥१४॥

कूष्माण्डभैरवाश्चापि वेताला योगिनीगणाः।

पिशाचयोगिनीसङ्घा गणाश्चापि तमन्वयुः॥१५॥

ततः किलकिलाशब्दैः सिंहनादैः सुघर्घरैः।

भेरीतालमृदङ्गैश्च पृथिवी समकम्पत॥१६॥

ततो भूतान्यधावन्त भक्षयन्ति स्म दानवान्।

उत्पतन्त्यापतन्ति स्म ननृतुश्च रणाङ्गणे॥१७॥

नन्दी च कार्तिकेयश्च समाश्वस्य त्वरत्वितौ।

निजघ्नतू रणे दैत्यान्निरन्तरशरव्रजैः॥१८॥

छिन्नभिन्ना हतैर्देत्यैः पतितैर्भक्षितैस्तदा।

व्याकुला साऽभवत्सेना विषण्णवदना तदा॥१९॥

प्रविध्वस्तां तदा सेनां दृष्ट्वा सागरनन्दनः।

रथेनातिपताकेन गणानभिययौ बली॥२०॥

हस्त्यश्वरथसंह्रादाः शङ्खभेरीस्वनास्तथा।

अभवन्सिंहनादाश्च सेनयोरुभयोस्तदा॥२१॥

जलन्धरशरव्रातैर्नीहारपटलैरिव।

द्यावापृथिव्योराच्छिन्नमन्तरं समपद्यत॥२२॥

गणेशं पञ्चभिर्विद्ध्वा शैलादिं नवभिः शरैः।

वीरभद्रं च विंशत्या ननाद जलदस्वनः॥२३॥

कार्तिकेयस्तदा दैत्यं शक्त्या विव्याध सत्वरः।

युयुधे शक्तिनिर्भिन्नः किञ्चिद्व्याकुलमानसः॥२४॥

ततः क्रोधपरीताक्षः कार्तिकेयं जलन्धरः।

गदया ताडयामास स च भूमितलेऽपतत्॥२५॥

तथैव नन्दिनं वेगादपातयत भूतले।

ततो गणेश्वरः क्रुद्धो गदां परशुनाऽहनत्॥२६॥

वीरभद्रस्त्रिभिर्बाणैर्हृदि विव्याध दानवम्।

सप्तभिश्च हयान्केतुं धनुश्छत्रं च चिच्छिदे॥२७॥

ततोऽतिक्रुद्धो दैत्येन्द्रः शक्तिमुद्यम्य दारुणाम्।

गणेशं पातयामास रथं चान्यमथाऽऽरुहत्॥२८॥

अभ्ययादथ वेगेन वीरभद्रं रुषान्वितः।

ततस्तौ सूर्यसङ्काशौ युयुधाते परस्परम्॥२९॥

वीरभद्रः पुनस्तस्य हयान्बाणैरपातयत्।

धनुश्चिच्छेद दैत्येन्द्रः पुप्लुवे परिघायुधः॥३०॥

स वीरभद्रं त्वरयाऽभिगम्य
जघान दैत्यः परिघेण मूर्ध्नि।
स चापि वीरः प्रविभिन्नमूर्धा
पपात भूमौ रुधिरं समुद्गिरन्॥३१॥

आदितः श्लोकाः — ११४८
॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां
द्वितीये वैष्णवखण्डे कार्तिकमासमाहात्म्ये
जलन्धरोपाख्याने वीरभद्रपतनं
नामैकोनविंशोऽध्यायः॥१९॥

अथ विंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ विंशोऽध्यायः

नारद उवाच

पतितं वीरभद्रं तु दृष्ट्वा रुद्रगणा भयात्।

अगमंस्ते रणं हित्वा क्रोशमाना महेश्वरम्॥१॥

अथ कोलाहलं श्रुत्वा गणानां चन्द्रशेखरः।

अभ्ययाद्वृषभारूढः सङ्ग्रामं प्रहसन्निव॥२॥

रुद्रमायान्तमालोक्य सिंहनादैर्गणाः पुनः।

निवृत्ताः सङ्गरे दैत्यान्निर्जघ्नुः शरवृष्टिभिः॥३॥

दैत्याश्च भीषणं दृष्ट्वा सर्वे चैव विदुद्रुवुः।

कार्तिकव्रतिनं दृष्ट्वा पातकानीव तद्भयात्॥४॥

जलन्धरोऽथ तान्दैत्यान्निवृत्तान् प्रेक्ष्य सङ्गरे।

रोषादधावच्चण्डीशं मुञ्चन्बाणान्सहस्रशः॥५॥

शुम्भो निशुम्भोऽश्वमुखः कालनेमिर्बलाहकः।

खड्गरोमा प्रचण्डश्च घस्मराद्याः शिवं ययुः॥६॥

बाणान्धकारसञ्छन्नं दृष्ट्वा गणबलं शिवः।

बाणजालमवाच्छिद्य स्वबाणैरावृणोन्नभः॥७॥

दैत्यांश्च बाणवात्याभिः पीडितानकरोत्तदा।

प्रचण्डबाणजालौघैरपातयत भूतले॥८॥

खड्गरोम्णः शिरः कायात्तदा परशुनाऽच्छिनत्।

बलाहकस्य च शिरः खट्वाङ्गेनाऽकरोद् द्विधा॥९॥

बद्ध्वा च घस्मरं दैत्यं पाशेनाभ्यहनद्भुवि।

वृषभेण हताः केचित्केचिद्बाणैर्निपातिताः॥१०॥

न शेकुरसुराः स्थातुं गजाः सिंहार्दिता इव।

ततः क्रोधपरीतात्मा वेगाद्रुद्रं जलन्धरः॥११॥

आह्वयामास समरे तीव्राशनिसमस्वनः।

जलन्धर उवाच

अथ एकविंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ एकविंशोऽध्यायः

नारद उवाच

विष्णुर्जलन्धरं गत्वा तद्दैत्यपुटभेदनम्।

पातिव्रत्यस्य भङ्गाय वृन्दायाश्चाऽकरोन्मतिम्॥१॥

अथ वृन्दारका देवी स्वप्नमध्ये ददर्श ह।

भर्तारं महिषारूढं तैलाभ्यक्तं दिगम्बरम्॥२॥

कृष्णप्रसूनभूषाढ्यं क्रव्यादगणसेवितम्।

दक्षिणाशागतं मुण्डं तमसाऽप्यावृतं तदा॥३॥

स्वपुरं सागरे मग्नं सहसैवाऽऽत्मना सह।

ततः प्रबुद्धा सा बाला तत्स्वप्नं प्रविचिन्वती॥४॥

ददर्शोदितमादित्यं सच्छिद्रं निष्प्रभं मुहुः।

तदनिष्टमिति ज्ञात्वा रुदती भयविह्वला॥५॥

कुत्रचिन्नालभच्छर्म गोपुराट्टालभूमिषु।

ततः सखीद्वययुता नगरोद्यानमागमत्॥६॥

तत्रापि साऽभ्रमद्बाला नालभत्कुत्रचित्सुखम्।

वनाद्वनान्तरं याता नैव वेदाऽऽत्मनस्तदा॥७॥

ततः सा भ्रमती बाला ददर्शातीवभीषणौ।

राक्षसौ सिंहवदनौ दंष्ट्राननविभीषणौ॥८॥

तौ दृष्ट्वा विह्वलाऽतीव पलायनपराऽभवत्।

ददर्श तापसं शान्तं सशिष्यं मौनमास्थितम्॥९॥

ततस्तत्कण्ठमावृत्य निजां बाहुलतां भयात्।

मुने मां रक्ष शरणमागताऽस्मीत्यभाषत॥१०॥

मुनिस्तां विह्वलां दृष्ट्वा राक्षसानुगतां तदा।

हुङ्कारेणैव तौ घोरौ चकार विमुखौ रुषा॥११॥

तौ हुङ्कारभयत्रस्तौ दृष्ट्वा च विमुखौ गतौ।

प्रणम्य दण्डवद्भूमौ वृन्दा वचनमब्रवीत्॥१२॥

वृन्दोवाच

अथ द्वाविंशोऽयायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ द्वाविंशोऽयायः

नारद उवाच

ततो जलन्धरो दृष्ट्वा रुद्रमद्भुतविक्रमम्।

चकार मायया गौरीं त्र्यम्बकं मोहयन्निव॥१॥

रथोपरि च तां बद्धां रुदन्तीं पार्वतीं शिवः।

निशुम्भप्रमुखाद्यैश्च वध्यमानां ददर्श सः॥२॥

गौरीं तथाविधां दृष्ट्वा शिवोऽप्युद्विग्नमानसः।

अवाङ्मुखः स्थितस्तूष्णीं विस्मृत्य स्वपराक्रमम्॥३॥

ततो जलन्धरो वेगात् त्रिभिर्विव्याध सायकैः।

आपुङ्खमग्रैस्तं रुद्रं शिरस्युरसि चोदरे॥४॥

ततो जज्ञे स तां मायां विष्णुना च प्रबोधितः।

रौद्ररूपधरो जातो ज्वालामालाऽतिभीषणः॥५॥

तस्यातीव महारौद्रं रूपं दृष्ट्वा महासुराः।

न शेकुः सम्मुखे स्थातुं भेजिरे ते दिशो दश॥६॥

ततः शापं ददौ रुद्रस्तयोः शुम्भनिशुम्भयोः।

मम युद्धादपक्रान्तौ गौर्या बध्यौ भविष्यथः॥७॥

पुनर्जलन्धरो वेगाद्ववर्ष निशितैः शरैः।

बाणान्धकारैः सञ्छन्नं तदा भूमितलं महत्॥८॥

यावद्रुद्रश्च चिच्छेद तस्य बाणगणं जवात्।

तावत्स परिघेणाऽऽशु जघान वृषभं बली॥९॥

वृषस्तेन प्रहारेण परावृत्तो रणाङ्गणात्।

रुद्रेणाऽऽकृष्यमाणोऽपि न तस्थौ रणभूमिषु॥१०॥

ततः परमसङ्क्रुद्धो रुद्रो रौद्रवपुर्धरः।

चक्रं सुदर्शनं वेगाच्चिक्षेपाऽऽदित्यवर्चसम्॥११॥

प्रदहद्रोदसी वेगात्पपात वसुधातले।

जहार तच्छिरः कायान्महदायतलोचनम्॥१२॥

रथात्कायः पपातास्य नादयन्वसुधातलम्।

तेजश्च निर्गतं देहात्तद्रुद्रे लयमागमत्॥१३॥

वृन्दादेहोद्भवं तेजस्तद्गौर्यां विलयं गतम्।

अथ ब्रह्मादयो देवा हर्षादुत्फुल्ललोचनाः॥१४॥

प्रणम्य शिरसा रुद्रं शशंसुर्विष्णुचेष्टितम्।

देवा ऊचुः

अथ त्रयोविंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ त्रयोविंशोऽध्यायः

नारद उवाच

क्षिप्तेभ्यस्तत्र बीजेभ्यो वनस्पत्यस्त्रयोऽभवन्।

धात्री च मालती चैव तुलसी च नृपोत्तम॥१॥

धात्र्युद्भवा स्मृता धात्री माभवा मालती स्मृता।

गौरीभवा च तुलसी तमःसत्त्वरजोगुणाः॥२॥

स्त्रीरूपिण्यौ वनस्पत्यौ दृष्ट्वा विष्णुस्तदा नृप।

उत्तस्थौ सम्भ्रमाद्वृन्दा रूपातिशयविभ्रमः॥३॥

दृष्ट्वा च याचते मोहात्कामासक्तेन चेतसा।

तं चापि तुलसीधात्र्यौ रागेणैव व्यलोकताम्॥४॥

यच्च लक्ष्म्या पुरा बीजमीर्ष्ययैव समर्पितम्।

तस्मात् तदुद्भवा नारी तस्मिन्नीर्ष्यापराऽभवत्॥५॥

अतः सा बर्बरीत्याख्यामवापाध विगर्हिताम्।

धात्रीतुलस्यौ तद्रागात्तस्य प्रीतिप्रदे सदा॥६॥

ततो विस्मृतदुःखोऽसौ विष्णुस्ताभ्यां सहैव तु।

वैकुण्ठमगमद् धृष्टः सर्वदेवनमस्कृतः॥७॥

कार्तिकोद्यापने विष्णोस्तस्मात् पूजा विधीयते।

तुलसीमूलदेशेऽस्य प्रीतिदा सा यतः स्मृता॥८॥

तुलसीकाननं राजन्गृहे तस्यावतिष्ठते।

तद्गृहं तीर्थरूपं तु नाऽऽयान्ति यमकिङ्कराः॥९॥

सर्वपापहरं नित्यं कामदं तुलसीवनम्।

रोपयन्ति नराः श्रेष्ठास्ते न पश्यन्ति भास्करिम्॥१०॥

दर्शनं नर्मदायास्तु गङ्गास्नानं तथैव च।

तुलसीवनसंसर्गः सममेव त्रयं स्मृतम्॥११॥

रोपणात्पालनात्सेकाद्दर्शनात्स्पर्शनान्नृणाम्।

तुलसी दहते पापं वाङ्मनःकायसञ्चितम्॥१२॥

तुलसीमञ्जरीभिर्यः कुर्याद्धरिहरार्चनम्।

न स गर्भगृहं याति मुक्तिभागी न संशयः॥१३॥

पुष्कराद्यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा।

वासुदेवादयो देवास्तिष्ठन्ति तुलसीदले॥१४॥

तुलसीमञ्जरीयुक्तो यस्तु प्राणान्विमुञ्चति।

यमोऽपि नेक्षितुं शक्तो युक्तं पापशतैरपि॥१५॥

विष्णोः सायुज्यमाप्नोति सत्यं सत्यं नृपोत्तम।

तुलसीकाष्ठजं यस्तु चन्दनं धारयेन्नरः॥१६॥

तद्देहं न स्पृशेत्पापं क्रियमाणमपीह यत्।

तुलसीविपिनच्छाया यत्र यत्र भवेन्नृप॥१७॥

तत्र श्राद्धं प्रकर्तव्यं पितॄणां दत्तमक्षयम्।

धात्रीफलविमिश्रैश्च तुलसीपत्रमिश्रितैः॥१८॥

जलैः स्नाति नरस्तस्य गङ्गास्नानफलं स्मृतम्।

देवार्चनं नरः कुर्याद्धात्रीपत्रैः फलैस्तथा॥१९॥

सुवर्णमणिमुक्तौघैरर्चनस्याऽऽप्नुयात्फलम्।

तीर्थानि मुनयो देवा यज्ञाः सर्वेऽपि कार्तिके॥२०॥

नित्यं धात्रीं समाश्रित्य तिष्ठन्त्यर्के तुलास्थिते।

द्वादश्यां तुलसीपत्रं धात्रीपत्रं तु कार्तिके॥२१॥

लुनाति स नरो गच्छेन्निरयानतिगर्हितान्।
धात्रीतुलस्योर्माहात्म्यमपि देवश्चतुर्मुखः।
न समर्थो भवेद्वक्तुं यथा देवस्य शार्ङ्गिणः॥२२॥

धात्रीतुलस्युद्भवकारणं यः
शृणोति यः श्रावयते च भक्त्या।
विधूतपाप्मा सह पूर्वजैः स्वैः
स्वर्गं व्रजत्यग्र्यविमानसंस्थैः॥२३॥

आदितः श्लोकाः — १२६२
॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां
द्वितीये वैष्णवखण्डे कार्तिकमासमाहात्म्ये
धात्रीतुलस्युत्पत्तिवर्णनं
नाम त्रयोविंशोऽध्यायः॥२३॥

अथ चतुर्विंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ चतुर्विंशोऽध्यायः

पृथुरुवाच

यदूर्जव्रतिनः पुंसः फलं महदुदादृतम्।

तत्पुनर्ब्रूहि माहात्म्यं केन चीर्णमिदं शुभम्॥१॥

नारद उवाच

आसीत्सह्याद्रिविषये करवीरपुरे पुरा।

ब्राह्मणो धर्मवित्कश्चिद्धर्मदत्तेति विश्रुतः॥२॥

विष्णुव्रतकरः सम्यग्विष्णुपूजारतः सदा।

कदाचित्कार्तिके मासि हरिजागरणाय सः॥३॥

रात्र्यां तुर्यावशेषायां जगाम हरिमन्दिरम्।

हरिपूजोपकरणान् प्रगृह्य व्रजतां तदा॥४॥

तेन दृष्टा समायाता राक्षसी भीमदर्शना।

तां दृष्ट्वा भयवित्रस्तः कम्पितावयवस्तदा॥५॥

पूजोपकरणैः सर्वैः पयोभिश्चाहनद्भयात्।
संस्मृत्य तद्धरेर्नाम तुलसीयुक्तवारिणा।
तेन वै हतमात्रे तु पापं तस्या ह्यगाल्लयम्॥६॥

अथ संस्मृत्य सा पूर्वजन्मकर्मविपाकजाम्।

स्वां दशामब्रवीद् विप्रं दण्डवच्च प्रणम्य वै॥७॥

कलहोवाच

पूर्वकर्मविपाकेन दशामेतां गताऽस्म्यहम्।

तत्कथं नु पुनर्विप्र प्रयास्याम्युत्तमां गतिम्॥८॥

नारद उवाच

तां दृष्ट्वा प्रणतां सम्यग्वदमानां स्वकर्म तत्।

अतीव विस्मितो विप्रस्तदा वचनमब्रवीत्॥९॥

धर्मदत्त उवाच

अथ पञ्चविंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ पञ्चविंशोऽध्यायः

धर्मदत्त उवाच

विलयं यान्ति पापानि तीर्थे दानव्रतादिभिः।

प्रेतदेहस्थितायास्ते तेषु नैवाधिकारिता॥१॥

त्वद्ग्लानिदर्शनादस्मात्खिन्नं च मम मानसम्।

न वै निर्वृतिमायाति त्वामनुद्धृत्य दुःखिताम्॥२॥

तस्मादाजन्मचरितं यन्मया कार्तिकव्रतम्।

तत्पुण्यस्यार्धभागेन सद्गतिं त्वमवाप्नुहि॥३॥

नारद उवाच

इत्युक्त्वा धर्मदत्तोऽसौ यावत्तामभ्यषेचयत्।

तुलसीमिश्रतोयेन श्रावयन्द्वादशाक्षरम्॥४॥

तावत्प्रेतत्वनिर्मुक्ता ज्वलदग्निशिखोपमा।

दिव्यरूपधरा जाता लावण्येन यथेन्दिरा॥५॥

ततः सा दण्डवद्भूमौ प्रणनामाथ तं द्विजम्।

उवाच सा तदा वाक्यैर्हर्षगद्गदभाषिणी॥६॥

कलहोवाच

त्वत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ विमुक्ता निरयादहम्।

पापाब्धौ मज्जमानायास्त्वं नौभूतोऽसि मे ध्रुवम्॥७॥

नारद उवाच

इत्थं वदन्ती सा विप्रं ददर्शाऽऽयातमम्बरात्।

विमानं भास्वरं युक्तं विष्णुरूपधरैर्गणैः॥८॥

अथ सा तद्विमानाग्र्यं द्वाःस्थाभ्यामवरोपिता।

पुण्यशीलसुशीलाभ्यामप्सरोगणसेविता॥९॥

तद्विमानं तदाऽपश्यद्धर्मदत्तः सविस्मयः।

पपात दण्डवद्भूमौ दृष्ट्वा तौ विष्णुरूपिणौ॥१०॥

पुण्यशीलसुशीलौ च तमुत्थाप्याऽऽनतं द्विजम्।

अभिनन्द्य ततो वाक्यमूचतुर्धर्मसंयुतम्॥११॥

गणावूचतुः

अथ षड्विंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ षड्विंशोऽध्यायः

नारद उवाच

इत्थं तद्वचनं श्रुत्वा धर्मदत्तः सविस्मयः।

प्रणम्य दण्डवद्भूमौ वाक्यमेतदुवाच ह॥१॥

धर्मदत्त उवाच

आराधयन्ति सर्वेऽपि विष्णुं भक्तार्तिनाशनम्।

यज्ञैर्दानैर्व्रतैस्तीर्थैस्तपोभिश्च यथाविधि॥२॥

विष्णुप्रीतिकरं तेषां किञ्चित्सान्निध्यकारकम्।

यत्कृत्वा तानि चीर्णानि सर्वाण्यपि भवन्ति हि॥३॥

गणावूचतुः

साधु पृष्टं त्वया विप्र शृणुष्वैकाग्रमानसः।

सेतिहासकथां पुण्यां कथ्यमानां पुराभवाम्॥४॥

काञ्चिपुर्यां पुरा चोलश्चक्रवर्ती नृपोऽभवत्।

यस्याख्ययैव ते देशाश्चोला इति प्रथां गताः॥५॥

यस्मिञ्छासति भूचक्रं दरिद्रो वाऽपि दुःखितः।

पापबुद्धिः सरुग्वाऽपि नैव कश्चिदभून्नरः॥६॥

यस्याप्युन्नतयज्ञस्य ताम्रपर्ण्यास्तटावुभौ।

सुवर्णयूपैः शोभाढ्यावास्तां चैत्ररथोपमौ॥७॥

स कदाचिदगाद्राजा ह्यनन्तशयनं द्विज।

यत्रासौ जगतां नाथो योगनिद्रामुपाश्रितः॥८॥

तत्र श्रीरमणं देवं सम्पूज्य विधिवन्नृपः।

मणिमुक्ताफलैर्दिव्यैः स्वर्णपुष्पैश्च शोभनैः॥९॥

प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपविष्टः स तत्र वै।

तावद्ब्राह्मणमायातमपश्यद् देवसन्निधौ॥१०॥

देवार्चनार्थं पाणौ तु तुलस्युदकधारिणम्।

स्वपुरीवासिनं तत्र विष्णुदासाह्वयं द्विजम्॥११॥

स तत्राभ्येत्य विप्रर्षिर्देवदेवमपूजयत्।

विष्णुसूक्तेन संस्नाप्य तुलसीमञ्जरीदलैः॥१२॥

तुलसीपूजया तस्य रत्नपूजां पुरा कृताम्।

आच्छादितां समालोक्य राजा क्रुद्धोऽब्रवीदिदम्॥१३॥

चोल उवाच

अथ सप्तविंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ सप्तविंशोऽध्यायः

नारद उवाच

कदाचिद्विष्णुदासोऽथ कृत्वा नित्यविधिं द्विज।

स पाकमकरोत्तावदहरत्कोऽप्यलक्षितः॥१॥

तमदृष्ट्वाऽप्यसौ पाकं पुनर्नैवाकरोत्तदा।

सायङ्कालार्चनस्यासौ व्रतभङ्गभयाद् द्विजः॥२॥

द्वितीयेऽह्नि पुनः पाकं कृत्वा यावत्स विष्णवे।

उपहारार्पणं कर्तुं गतः कोऽप्यहरत्पुनः॥३॥

एवं सप्तदिनं तस्य पाकं कोऽप्यहरन्नृप।

ततः सविस्मयश्चाथ मनस्येवमधारयत्॥४॥

अहो नित्यं समभ्येत्य कः पाकं हरते मम।

क्षेत्रसन्न्यासिनः स्थानं न त्याज्यं मम सर्वथा॥५॥

पुनः पाकं विधायात्र भुज्यते यदि चेन्मया।

सायङ्कालार्चनं चैव परित्याज्यं कथं भवेत्॥६॥

यदि पाकं विधायैवं भोक्तव्यं तु मया न तत्।

अनिवेद्य हरौ सर्वं वैष्णवैर्नैव भुज्यते॥७॥

उपोषितोऽहं सप्ताहं तिष्ठाम्यत्र व्रतस्थितः।

अद्य संरक्षणं सम्यक्पाकस्यात्र करोम्यहम्॥८॥

इति पाकं विधायासौ तत्रैवालक्षितः स्थितः।

तावद्ददर्श चण्डालं पाकान्नहरणे स्थितम्॥९॥

क्षुत्क्षामं दीनवदनमस्थिचर्मावशेषितम्।

तमालोक्य द्विजाग्र्योऽभूत्कृपयाऽन्वितमानसः॥१०॥

विलोक्यान्नहरं विप्रस्तिष्ठतिष्ठेत्यभाषत।

कथमश्नासि तद्रूक्षं घृतमेतद्गृहाण भोः॥११॥

इत्थं वदन्तं विप्राग्र्यमायान्तं स विलोक्य च।

वेगादधावत्तद्भीत्या मूर्च्छितश्च पपात ह॥१२॥

भीतं सम्मूर्च्छितं दृष्ट्वा चण्डालं स द्विजाग्रणीः।

वेगादभ्येत्य कृपया स्ववस्त्रान्तैरवीजयत्॥१३॥

अथोत्थितं तमेवासौ विष्णुदासो व्यलोकयत्।

साक्षान्नारायणं देवं शङ्खचक्रगदाधरम्॥१४॥

तं दृष्ट्वा सात्त्विकैर्भावैरावृतो द्विजसत्तमः।

स्तोतुं चैव नमस्कर्तुं तदा नालं बभूव सः॥१५॥

अथ शक्रादयो देवास्तत्रैवाभ्याययुस्तदा।

गन्धर्वाप्सरसश्चापि जगुश्च ननृतुर्मुदा॥१६॥

विमानशतसङ्कीर्णं देवर्षिशतसङ्कुलम्।

गीतवादित्रनिर्घोषं स्थानं तदभवत्तदा॥१७॥

ततो विष्णुः समालिङ्ग्य स्वभक्तं सात्त्विकव्रतम्।

सारूप्यमात्मनो दत्त्वाऽनयद्वैकुण्ठमन्दिरम्॥१८॥

विमानवरसंस्थं तं गच्छन्तं विष्णुसन्निधिम्।

दीक्षितश्चोलनृपतिर्विष्णुदासं ददर्श सः॥१९॥

वैकुण्ठभुवनं यान्तं विष्णुदासं विलोक्य सः।

स्वगुरुं मुद्गलं वेगादाहूयेत्थं वचोऽब्रवीत्॥२०॥

चोल उवाच

अथ अष्टाविंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ अष्टाविंशोऽध्यायः

धर्मदत्त उवाच

जयश्च विजयश्चैव विष्णोर्द्वास्थौ श्रुतौ मया।

किं नु ताभ्यां पुरा चीर्णं तस्मात् तद्रूपधारिणौ॥१॥

गणावूचतुः

तृणबिन्दोस्तु कन्यायां देवहूत्यां पुरा द्विज।

कर्दमस्य तु दृष्ट्यैव पुत्रौ द्वौ सम्बभूवतुः॥२॥

ज्येष्ठो जयः कनिष्ठोऽभूद्विजयश्चैव नामतः।

तस्यामेवाऽभवत्पश्चात्कपिलो योगधर्मवित्॥३॥

जयश्च विजयश्चैव विष्णुभक्तिरतौ सदा।

तौ तन्निष्ठेन्द्रियग्रामौ धर्मशीलौ बभूवतुः॥४॥

नित्यमष्टाक्षरीजाप्यौ विष्णुव्रतकरावुभौ।

साक्षात्कारं ददौ विष्णुस्तयोर्नित्यार्चने सदा॥५॥

मरुत्तेन कदाचित्तावाहूतौ यज्ञकर्मणि।

जग्मतुर्यज्ञकुशलौ देवर्षिगणपूजितौ॥६॥

जयस्तत्राभवद्ब्रह्मायाजको विजयोऽभवत्।

ततो यज्ञविधिं कृत्स्नं परिपूर्णं च चक्रतुः॥७॥

मरुत्तोऽवभृथस्नातस्ताभ्यां वित्तं ददौ बहु।

तत्समादाय तौ वित्तं जग्मतुः स्वाश्रमं प्रति॥८॥

यजनाय पृथग्विष्णोस्तुष्ट्यर्थं तौ ततो मुनी।

तद्धनं विभजन्तौ तु पस्पर्धाते परस्परम्॥९॥

जयोऽब्रवीत्समो भागः क्रियतामिति तत्र सः।

विजयश्चाब्रवीन्नैतद्यल्लब्धं येन तस्य तत्॥१०॥

ततोऽशपज्जयः क्रोधाद्विजयं लुब्धमानसम्।

गृहीत्वा न ददास्येतत्तस्माद्ग्राहो भवेति तम्॥११॥

विजयस्तस्य तं शापं श्रुत्वा सोऽप्यशपच्च तम्।

मदभ्रान्तोऽशपस्त्वं मां तस्मान्मातङ्गतां व्रज॥१२॥

तत्तदाचख्यतुर्विष्णुं दृष्ट्वा नित्यार्चने विभुम्।

शापयोश्च निवृत्तिं तौ ययाचाते रमापतिम्॥१३॥

जयविजयावूचतुः

अथ एकोनत्रिंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ एकोनत्रिंशोऽध्यायः

श्रीकृष्ण उवाच

इति तद्वचनं श्रुत्वा पृथुर्विस्मितमानसः।

सम्पूज्य नारदं सम्यग्विससर्ज तदा प्रिये॥१॥

पुराऽवन्तीपुरे कश्चिद्विप्र आसीद्धनेश्वरः।

ब्रह्मकर्मपरिभ्रष्टः पापकर्मा सुदुर्मतिः॥२॥

देशाद्देशातरं गच्छन्क्रयविक्रयकारणात्।

माहिष्मतीपुरीमागात्कदाचित्स धनेश्वरः॥३॥

महिषेण कृता पूर्वं तस्मान्माहिष्मतीति सा।

यस्या वप्रगता भाति नर्मदा पापनाशिनी॥४॥

कार्तिकव्रतिनस्तत्र नानादेशागतान्नरान्।

स दृष्ट्वा विक्रयं कुर्वन्मासमेकमुवास सः॥५॥

स नित्यं नर्मदातीरे भ्रमन्विक्रयकारणात्।

ददर्श ब्राह्मणान्स्नानजपदेवार्चने स्थितान्॥६॥

कांश्चित्पुराणं पठतः कांश्चिच्च श्रवणे रतान्।

नृत्यगायनवादित्रविष्णुश्रवणतत्परान्॥७॥

उद्यापनविधौ सक्तान्कांश्चिज्जागरणे रतान्।

विप्रगोपूजनरतान्दीपदानरतांस्तथा॥८॥

ददर्श कौतुकाविष्टस्तत्र तत्र धनेश्वरः।

नित्यं परिभ्रमंस्तत्र दर्शनस्पर्शभाषणात्॥९॥

वैष्णवानां तथा विष्णोर्नामश्रावादि सोऽलभत्।

एवं मासं स्थितस्तस्या नर्मदायास्तटे द्विजः॥१०॥

तावत्कृष्णाहिना दष्टो विह्वलः स पपात ह।

अथ देहपरित्यक्तं तं बद्ध्वा यमकिङ्कराः॥११॥

यमाज्ञया कुम्भिपाके चिक्षिपुस्तं धनेश्वरम्।

यावत्क्षिप्तश्च तत्रासौ तावच्छीतलतां ययौ॥१२॥

कुम्भीपाको यथा वह्निः प्रह्लादक्षेपणात्पुरा।

यमस्तु कौतुकं दृष्ट्वा पप्रच्छाऽऽनीय तं ततः॥१३॥

तावदभ्यागतस्तत्र नारदः प्राह सत्वरम्।

नारद उवाच

अथ त्रिंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ त्रिंशोऽध्यायः

नारद उवाच

अद्भुतोऽयं त्वया प्रोक्तो महिमा कार्तिकस्य तु।

स्वस्य कर्तुमसामर्थ्यं कथमेतत्कृतं भवेत्॥१॥

ब्रह्मोवाच

नास्ति कर्तुं स्वसामर्थ्यमुपायात्प्राप्यते फलम्।

द्रव्यं दत्त्वा ब्राह्मणाय गृह्णीयात्फलमुत्तमम्॥२॥

शिष्याद् वा भृत्यवर्गाद् वा स्त्रीभ्यो वाऽऽप्ताच्च कारयेत्।

तस्मादपि फलं गृह्णन्फलभाग्जायते नरः॥३॥

नारद उवाच

अदत्तान्यपि पुण्यानि प्राप्यन्ते केनचित्क्वचित्।

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कौतुकं मम वर्तते॥४॥

ब्रह्मोवाच

अदत्तान्यपि पुण्यानि लभन्ते पातकान्यपि।

येनोपायेन तद्वच्मि शृणुष्वैकमना द्विज॥५॥

सुकृतं वा दुष्कृतं वा कृतमेकेन यत्कृते।

जायते तस्य तद्राष्ट्रे त्रेतायां तु पुरो भवेत्॥६॥

द्वापरे वंशमध्ये तु कलौ कर्तैव केवलम्।

अज्ञानाद्यत्कृतं कर्म बाल्ये स्वप्ने तु तत्फलम्॥७॥

अज्ञानाद्यच्च तारुण्ये बाल्ये तस्य फलं भवेत्।

ज्ञानपूर्वं कृतं कर्म आजन्मान्तं च तत्फलम्॥८॥

षण्मासं पापिसङ्गेन नरः पापी प्रजायते।

पापिनां वा धर्मिणां वा संसर्गाद्दशमासिकम्॥९॥

भोजनादेकपङ्क्तौ च विंशांशः पुण्यपापयोः।

एकासने द्वयोर्वासात्सहस्रांशेन लिप्यते॥१०॥

यो वै यस्यान्नमश्नाति स भुङ्क्ते तस्य किल्बिषम्।

जपादौ पापिसंसर्गात्षोडशांशो विनश्यति॥११॥

परस्य स्तवनाद्यानादेकपात्रस्थभोजनात्।

एकशय्याप्रावरणात्षष्ठांशः पुण्यपापयोः॥१२॥

पुरुषो हरते सर्वं भार्याया औरसस्य च।

अर्धं शिष्याच्चतुर्थांशं पापं पुण्यं तथैव च॥१३॥

भर्तुराज्ञाकरी नारी भर्तुरर्धं वृषं हरेत्।

यद्धस्तपक्वं भुञ्जीयाद्दशांशं तदघं हरेत्॥१४॥

वर्षाशनं तु यो दत्ते तदर्धाघस्य भागयम्।

वर्षाशनार्धं पुण्यं तु भुङ्क्ते वर्षाशनी नरः॥१५॥

पुरोहितस्य षष्ठांशं पापं वा पुण्यमेव वा।

यजमानो भुनक्त्येव तद्दशांशं पुरोहितः॥१६॥

उद्योगी चानुमन्ता च यश्चोपकरणप्रदः।

षष्ठांशं पुण्यपापानामुपद्रष्टा दशांशकम्॥१७॥

यद्धस्तात्कार्यते कर्म नान्नमस्मै प्रयच्छति।

विना भृतकशिष्याभ्यां षष्ठांशं पुण्यमाहरेत्॥१८॥

व्यवहारात्तथा प्रीत्या नित्यं सम्भाषणादिभिः।

दशांशं पुण्यपापानां लभते नात्र संशयः॥१९॥

संसर्गपुण्ययोगेन एकदन्तो द्विजाधमः।

नरकान्विविधान्दृष्ट्वा स्वर्गं प्राप तदैव हि॥२०॥

नारद उवाच

अथ एकत्रिंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ एकत्रिंशोऽध्यायः

वालखिल्या ऊचुः

कार्तिके शुक्लनवमी तत्राऽभूद् द्वापरं युगम्।

पूर्वापराह्णगा ग्राह्या क्रमाद्दानोपवासयोः॥१॥

अत्र कूष्माण्डको नाम हतो दैत्यस्तु विष्णुना।

तद्रोमभिः समुद्भूता वल्ल्यः कूष्माण्डसम्भवाः॥२॥

तस्मात् कूष्माण्डदानेन फलमाप्नोति निश्चितम्।

अस्यामेव नवम्यां तु कुर्यात्कृष्णोत्सवं नरः॥३॥

स्वशाखोक्तेन विधिना तुलस्याः करपीडनम्।

कन्यादानफलं तस्य जायते नात्र संशयः॥४॥

कार्तिके शुक्लनवमीमवाप्य विजितेन्द्रियः।

हरिं विधाय सौवर्णं तुलस्या सहितं शुभम्॥५॥

पूजयेद्विधिवद्भक्त्या व्रती तत्र दिनत्रयम्।

एवं यथोक्तविधिना कुर्याद्वैवाहिकं विधिम्॥६॥

ग्राह्यं त्रिरात्रमत्रैव नवम्याद्यनुरोधतः।

मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या नवमी पूर्ववेधिता॥७॥

धात्र्यश्वत्थौ य एकत्र पालयित्वा समुद्वहेत्।

न नश्यते तस्य पुण्यं कल्पकोटिशतैरपि॥८॥

कनकस्य सुता पूर्वमेकादश्यां किशोरिका।

चकार भक्तितः सायं तुलस्युद्वाहजं विधिम्॥९॥

तेन वैधव्यदोषेण निर्मुक्ताऽऽसीत्सुलोचना।

तस्मात् सायं प्रकर्तव्यस्तुलस्युद्वाहजो विधिः॥१०॥

अवश्यमेव कर्तव्यः प्रतिवर्षं तु वैष्णवैः।

विधिं तस्य प्रवक्ष्यामि यथा साङ्गा क्रिया भवेत॥११॥

विष्णोस्तु प्रतिमां कुर्यात्पलस्य स्वर्णजां शुभाम्।

तदर्धार्धं तदर्धार्धं यथाशक्त्या प्रकल्पयेत्॥१२॥

प्राणप्रतिष्ठां कृत्वैव तुलसीविष्णुरूपयोः।

तत उत्थापयेद् देवं पूर्वोक्तैश्च स्तवादिभिः॥१३॥

उपचारैः षोडशभिः पूजयेत्पुरुषोक्तिभिः।

देशकालौ ततः स्मृत्वा गणेशं तत्र पूजयेत्॥१४॥

पुण्याहं वाचयित्वाऽथ नान्दीश्राद्धं समाचरेत्।

वेदवाद्यादिनिर्घोषैर्विष्णुमूर्तिं समानयेत्॥१५॥

तुलसीनिकटे सा तु स्थाप्या चान्तर्हिता पटैः।

आगच्छ भगवन् देव अर्चयिष्यामि केशव॥१६॥

तुभ्यं दास्यामि तुलसीं सर्वकामप्रदो भव।

दद्यात् त्रिवारमर्घ्यं च पाद्यं विष्टरमेव च॥१७॥

तत आचमनीयं च त्रिरुक्त्वा च प्रदापयेत्।

ततो दधि घृतं क्षीरं कांस्यपात्रपुटीकृतम्॥१८॥

मधुपर्कं गृहाण त्वं वासुदेव नमोऽस्तु ते।

हरिद्रालेपानाभ्यङ्गकार्यं सर्वं विधाय च॥१९॥

गोधूलिसमये पूज्यौ तुलसीकेशवौ पुनः।

पृथक्पृथक्तथा कार्यौ सम्मुखौ मङ्गलं पठेत्॥२०॥

ईषद् दृश्ये भास्करे तु सङ्कल्पं तु समुच्चरेत्।

स्वगोत्रप्रवरानुक्त्वा तथा त्रिपुरुषादिकम्॥२१॥

अनादिमध्यनिधन त्रैलोक्यप्रतिपालक।

इमां गृहाण तुलसीं विवाहविधिनेश्वर॥२२॥

पार्वतीबीजसम्भूतां वृन्दाभस्मनि संस्थिताम्।

अनादिमध्यनिधनां वल्लभां ते ददाम्यहम्॥२३॥

पयोघटैश्च सेवाभिः कन्यावद् वर्धिता मया।

त्वत्प्रियां तुलसीं तुभ्यं ददामि त्वं गृहाण भोः॥२४॥

एवं दत्त्वा च तुलसीं पश्चात्तौ पूजयेत्ततः।

रात्रौ जागरणं कुर्याद्विवाहोत्सवपूर्वकम्॥२५॥

ततः प्रभातसमये तुलसीं विष्णुमर्चयेत्।

वह्निसंस्थापनं कृत्वा द्वादशाक्षरविद्यया॥२६॥

पायसाज्यक्षौद्रतिलैर्जुह्यादष्टोत्तरं शतम्।
ततः स्विष्टकृतं हुत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः।
आचार्यं च समभ्यर्च्य होमशेषं समापयेत्॥२७॥

चतुरो वार्षिकान्मासान्नियमो येन यः कृतः।

कथयित्वा द्विजेभ्यस्तत्तथाऽन्यत्परिपूरयेत्॥२८॥

इदं व्रतं मया देव कृतं प्रीत्यै तव प्रभो।

न्यूनं सम्पूर्णतां यातु त्वत्प्रसादाज्जनार्दन॥२९॥

रेवतीतुर्यचरणे द्वादशीसंयुते नरः।

न कुर्यात्पारणं कुर्वन्व्रतं निष्फलतां नयेत्॥३०॥

ततो येषां पदार्थानां वर्जनं तु कृतं भवेत्।
चातुर्मास्येऽथवा चोर्जे ब्राह्मणेभ्यः समर्पयेत्।
ततः सर्वं समश्नीयाद्यद्यत्त्यक्तं व्रते स्थितम्॥३१॥

दम्पतिभ्यां सहैवात्र भोक्तव्यं च द्विजैः सह॥३२॥

ततो भुक्त्युत्तरं यानि गलितानि दलानि च।

तानि भुक्त्वा तुलस्याश्च स्वयं पापैः प्रमुच्यते॥३३॥

इक्षुदण्डं तथा धात्रीफलं कोलिफलं तथा।

भुक्त्वा तु भोजनस्यान्ते तस्योच्छिष्टं विनश्यति॥३४॥

एषु त्रिषु न भुक्तं चेदेकैकमपि येन तु।

ज्ञेय उच्छिष्ट आवर्षं नरोऽसौ नात्र संशयः॥३५॥

ततः सायं पुनः पूज्याविक्षुदण्डैश्च शोभितैः।

तुलसीवासुदेवौ च कृतकृत्यो भवेत्ततः॥३६॥

ततो विसर्जनं कृत्वा दत्त्वा दायादिकं हरेः।
वैकुण्ठं गच्छ भगवँस्तुलसीसहितः प्रभो।
मत्कृतं पूजनं गृह्य सन्तुष्टो भव सर्वदा॥३७॥

गच्छगच्छ सुरश्रेष्ठ स्वस्थाने परमेश्वर।

यत्र ब्रह्मादयो देवास्तत्र गच्छ जनार्दन॥३८॥

एवं विसृज्य देवेशमाचार्याय प्रदापयेत्।

मूर्त्यादिकं सर्वमेव कृतकृत्यो भवेन्नरः॥३९॥

प्रतिवर्षं तु यः कुर्यात्तुलसीकरपीडनम्।
भक्तिमान्धनधान्यैः स युक्तो भवति निश्चितम्।
इहलोके परत्रापि विपुलं च यशो लभेत्॥४०॥

आदितः श्लोकाः — १५५१
॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां
द्वितीये वैष्णवखण्डे कार्तिकमासमाहात्म्ये
कूष्माण्डनवमीतुलसीविवाहविधिवर्णनं
नामैकत्रिंशोऽध्यायः॥३१॥

अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः

वालखिल्या ऊचुः

कार्तिकस्यामले पक्षे स्नात्वा सम्यग्यतव्रतः।

एकादश्यां तु गृह्णीयाद्व्रतं पञ्चदिनात्मकम्॥१॥

शरपञ्जरसुप्तेन भीष्मेण तु महात्मना।
राजधर्मा मोक्षधर्मा दानधर्मास्ततः परम्।
कथिता पाण्डुदायादैः कृष्णेनापि श्रुतास्तदा॥२॥

ततः प्रीतेन मनसा वासुदेवेन भाषितम्।

धन्यधन्योऽसि भीष्म त्वं धर्माः संश्रावितास्त्वया॥३॥

एकादश्यां कार्तिकस्य याचितं च जलं त्वया।

अर्जुनेन समानीतं गाङ्गं बाणस्य वेगतः॥४॥

तुष्टानि तव गात्राणि तस्मादद्यदिनावधि।

पूर्णान्तं सर्वलोकास्त्वां तर्पयन्त्वर्घ्यदानतः॥५॥

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मम सन्तुष्टिकारकम्।

एतद्व्रतं प्रकुर्वन्तु भीष्मपञ्चकसंज्ञितम्॥६॥

कार्तिकस्य व्रतं कृत्वा न कुर्याद्भीष्मपञ्चकम्।

समग्रं कार्तिकव्रतं वृथा तस्य भविष्यति॥७॥

अशक्तश्चेन्नरो भूयादसमर्थश्च कार्तिके।

भीष्मस्य पञ्चकं कृत्वा कार्तिकस्य फलं लभेत्॥८॥

सत्यव्रताय शुचये गाङ्गेयाय महात्मने।

भीष्मायैतद्ददाम्यर्घ्यमाजन्मब्रह्मचारिणे॥९॥

सव्येनानेन मन्त्रेण तर्पणं सार्ववर्णिकम्॥१०॥

व्रताङ्गत्वात्पूर्णिमायां प्रदेयः पापपूरुषः।

अपुत्रेण प्रकर्तव्यं सर्वथा भीष्मपञ्चकम्॥११॥

यः पुत्रार्थं व्रतं कुर्यात्सस्त्रीको भीष्मपञ्चकम्।

प्रदत्त्वा पापपुरुषं वर्षमध्ये सुतं लभेत्॥१२॥

अवश्यमेव कर्तव्यं तस्माद्भीष्मस्य पञ्चकम्।

विष्णुप्रीतिकरं प्रोक्तं मया भीष्मस्य पञ्चकम्॥१३॥

सूत उवाच

अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

ईश्वर उवाच

प्रबोधिन्याश्च माहात्म्यं पापघ्नं पुण्यवर्धनम्।

मुक्तिदं तत्त्वबुद्धीनां शृणुष्व सुरसत्तम॥१॥

तावद्गर्जति सेनानीर्गङ्गा भागीरथी क्षितौ।

यावत्प्रयाति पापघ्नी कार्तिके हरिबोधिनी॥२॥

तावद्गर्जन्ति तीर्थानि आसमुद्रसरांसि वै।

यावत्प्रबोधिनी विष्णोस्तिथिर्नाऽऽयाति कार्तिके॥३॥

अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च।

एकेनैवोपवासेन प्रबोधिन्या यथाऽभवत्॥४॥

दुर्लभं चैव दुष्प्राप्यं त्रैलोक्ये सचराचरे।

तदपि प्रार्थितं विप्र ददाति प्रतिबोधिनी॥५॥

ऐश्वर्यं सन्ततिं ज्ञानं राज्यं च सुखसम्पदः।

ददात्युपोषिता विप्र हेलया हरिबोधिनी॥६॥

मेरुमन्दरतुल्यानि पापान्युपार्जितानि च।

एकेनैवोपवासेन दहते हरिबोधिनी॥७॥

उपवासं प्रबोधिन्यां यः करोति स्वभावतः।

विधिना नरशार्दूल यथोक्तं लभते फलम्॥८॥

पूर्वजन्मसहस्रेषु पापं यत्समुपार्जितम्।

जागरेण प्रबोधिन्यां दह्यते तूलराशिवत्॥९॥

शृणु षण्मुख वक्ष्यामि जागरस्य च लक्षणम्।

तस्य विज्ञानमात्रेण दुर्लभो न जनार्दनः॥१०॥

गीतं वाद्यं च नृत्यं च पुराणपठनं तथा।

धूपं दीपं च नैवेद्यं पुष्पगन्धानुलेपनम्॥११॥

फलमर्घ्यं च श्रद्धा च दानमिन्द्रियसंयमम्।

सत्यान्वितं विनिन्दं च मुदा युक्तं क्रियान्वितम्॥१२॥

साश्चर्यं चैव प्रोत्साहमालस्यादिविवर्जितम्।

प्रदक्षिणादिसंयुक्तं नमस्कारपुरःसरम्॥१३॥

नीराजनसमायुक्तमनिर्विण्णेन चेतसा।

यामे यामे महाभाग कुर्वन्नीराजनं हरेः॥१४॥

एतैर्गुणैः समायुक्तं कुर्याज्जागरणं विभोः।

एकाग्रमनसा यस्तु न पुनर्जायते भुवि॥१५॥

य एवं कुरुते भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः।

जागरं वासरे विष्णोर्लीयते परमात्मनि॥१६॥

पुरुषसूक्तेन यो नित्यं कार्तिकेऽथार्चयेद्धरिम्।

वर्षकोटिसहस्राणि पूजितस्तेन केशवः॥१७॥

यथोक्तेन विधानेन पञ्चरात्रोदितेन वै।

कार्तिके त्वर्चयेन्नित्यं मुक्तिभागी भवेन्नरः॥१८॥

नमो नारायणायेति कार्तिके योऽर्चयेद्धरिम्।

स मुक्तो नारकैर्दुःखैः पदं गच्छत्यनामयम्॥१९॥

हरेर्नामसहस्रं च गजराजस्य मोक्षणम्।

कार्तिके पठते यस्तु पुनर्जन्म न विन्दति॥२०॥

युगकोटिसहस्राणि मन्वन्तरशतानि च।

द्वादश्यां कार्तिके मासि जागरी वसते दिवि॥२१॥

कुले तस्य च ये जाताः शतशोऽथ सहस्रशः।

प्राप्नुवन्ति पदं विष्णोस्तस्मात् कुर्वीत जागरम्॥२२॥

कार्तिके पश्चिमे यामे स्तवं गानं करोति यः।

श्वेतद्वीपे तु वसते पितृभिः सह सुव्रत॥२३॥

नैवेद्यदानं हरये कार्तिके दिनसङ्क्षये।

युगानि वसते स्वर्गे तावन्ति मुनिसत्तमाः॥२४॥

अक्षयं मुनिशार्दूल मालतीकमलार्चनम्।

अर्चयेद् देवदेवेशं स याति परमं पदम्॥२५॥

कार्तिके शुक्लपक्षे तु कृत्वा ह्येकादशीं नरः।

प्रातर्दत्त्वा शुभान्कुम्भान्स याति मम मन्दिरम्॥२६॥

अत्रैव तु प्रकर्तव्यः प्रबोधस्तु हरेः खग।

हतः शङ्खासुरो दैत्यो नभसः शुक्लपक्षके॥२७॥

एकादश्यां ततो विष्णुश्चातुर्मास्ये प्रसुप्तवान्।

क्षीराम्भोधौ जागृतोऽसावेकादश्यां तु कार्तिके॥२८॥

अतः प्रबोधनं कार्यमेकादश्यां तु वैष्णवैः।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द उत्तिष्ठ गरुडध्वज।
उत्तिष्ठ कमलाकान्त त्रैलोक्यं मङ्गलं कुरु॥२९॥

इत्युक्त्वा शङ्खभेर्यादि प्रातःकाले तु वादयेत्।

वीणावेणुमृदङ्गादि नृत्यगीतादि कारयेत्॥३०॥

उत्थापयित्वा देवेशं पूजां तस्य विधाय च।

सायङ्काले प्रकर्तव्यस्तुलस्युद्वाहजो विधिः॥३१॥

सर्वदैकादशी पुण्या विशेषात्कार्तिकी स्मृता।

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च॥३२॥

अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति सम्प्राप्ते हरिवासरे।

स केवलमघं भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते हरिवासरे॥३३॥

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कुर्यादेकादशीव्रतम्।

न कुर्याद्यदि मोहेन उपवासं नराधमः॥३४॥

नरके नियतं वासः पितृभिः सह तस्य वै।

सूतके मृतके वाऽपि नोपवासं त्यजेद्बुधः॥३५॥

दशमीवेधसंयुक्ता त्याज्या चैकादशी व्रते।

गान्धार्याऽपि पुरा तस्यामुपवासः कृतो गुह॥३६॥

तस्याः पुत्रशतं नष्टं तस्मात् तां वधजां त्यजेत्।

एकादशीमुपवसेत्स्नानदानपुरःसरम्॥३७॥

रुक्माङ्गदोऽपि राजर्षिर्मोहिन्याः सङ्गमेन च।

इह लोके सुखं भुक्त्वा चान्ते विष्णुपुरं ययौ॥३८॥

॥इति प्रबोधोत्सवः॥

अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

नारद उवाच

व्रतानामपि सर्वेषां ब्रह्मन्नुद्यापनं श्रुतम्।

अभावे तूद्यापनस्य फलं नैवाऽऽप्नुयात्क्वचित्॥१॥

कृतव्रतफलाप्त्यर्थं कुर्यादुद्यापनं बुधः।

अन्यथा निष्फलं याति कृतं व्रतमनुत्तमम्॥२॥

कार्तिकेऽपि कृतं देव व्रतानामुत्तमं व्रतम्।

न तस्योद्यापनाभावे व्रतोक्तफलमाप्नुयात्॥३॥

तस्मात् कार्तिकमासस्य चोद्यापनविधिं प्रभो।

वद मे शिष्यवर्याय प्रपन्नायानुवर्तिने॥४॥

ब्रह्मोवाच

अथोर्जोद्यापनं वक्ष्ये सर्वपापप्रणाशनम्।

तच्छृणुष्व महाभक्त्या सविधानं समासतः॥५॥

ऊर्जे शुक्लचतुर्दश्यां कुर्यादुद्यापनं व्रती।

व्रतसम्पूरणार्थाय विष्णुप्रीत्यर्थहेतवे॥६॥

तुलस्या उपरिष्टात्तु कुर्यान्मण्डपिकां शुभाम्।

कदलीस्तम्भसंयुक्तां नानाधातुविचित्रिताम्॥७॥

दीपमाला चतुर्दिक्षु कार्या तत्र सुशोभना।

सुतोरणाश्चतुर्द्वारः पुष्पचामरशोभिताः॥८॥

द्वारेषु द्वारपालाश्च पूजयेन्मृन्मयान् पृथक्।

जयश्च विजयश्चैव चण्डश्चैव प्रचण्डकः॥९॥

नन्दश्चैव सुनन्दश्च कुमुदः कुमुदाक्षकः।

एतांश्चतुर्षु द्वारेषु पूजयेद्भक्तिसंयुतः॥१०॥

तुलसीमूलदेशे तु सर्वतोभद्रसंज्ञितम्।

चतुर्भिर्वर्णकैः सम्यक्छोभाढ्यं समलङ्कृतम्॥११॥

तस्योपरिष्टात्कलशं पूर्णरत्नसमन्वितम्।

तत्र सम्पूजयेद् देवं शङ्खचक्रगदाधरम्॥१२॥

कौशेयपीतवसनं लक्ष्म्या युक्तं प्रपूजयेत्।

इन्द्रादिलोकपालांश्च मण्डपे पूजयेद्व्रती॥१३॥

तस्यामुपवसेद्भक्त्या शान्तः प्रणतमानसः।

रात्रौ जागरणं कुर्याद्गीतवाद्यादिमङ्गलैः॥१४॥

गीतं कुर्वन्ति ये भक्त्या जागरे चक्रपाणिनः।

जन्मान्तरशतोद्भूतैस्ते मुक्ताः पापसञ्चयैः॥१५॥

ततस्तु पूर्णिमायां तु सपत्नीकान्द्विजोत्तमान्।

त्रिंशन्मितानथैकं वा ब्राह्मणांश्च निमन्त्रयेत्॥१६॥

प्रातःस्नानं ततः कृत्वा देवपूजां तथैव च।

स्थण्डिले च ततः कृत्वा समाधायाग्निमत्र हि॥१७॥

अतो देवेति मन्त्रेण जुहुयात्तिलपायसम्।

प्रीत्यर्थं देवदेवस्य देवानां च पृथक्पृथक्॥१८॥

होमशेषं समाप्याथ ब्राह्मणान् पूज्य भक्तितः।

ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्त्या प्रदद्याद्दक्षिणां नरः॥१९॥

ततो गां कपिलां तत्र पूजयेद्विधिवद्व्रती।

सवत्सां गां तथा दद्याद्विप्राय च कुटुम्बिने॥२०॥

गुरुं व्रतोपदेष्टारं वस्त्रालङ्कारभूषणैः।

सपत्नीकं समभ्यर्च्य तांश्च विप्रान्क्षमापयेत्॥२१॥

युष्मत्प्रसादाद् देवेशः प्रसन्नोऽस्तु सदा मम।

व्रतादस्माच्च यत्पापं सप्तजन्मकृतं मया॥२२॥

तत्सर्वं नाशमायातु स्थिरा मे चास्तु सन्ततिः।

मनोरथास्तु सफलाः सन्तु भक्तिर्हरौ भवेत्॥२३॥

सतां समागमो भूयान्मम जन्मनि जन्मनि।

इति क्षमाप्य तान्विप्रान् प्रसाद्य च विसर्जयेत्॥२४॥

प्रतिमां तां गुरोर्दद्यात्सवस्त्रां मुनिपुङ्गव।

ततः सुहृद्गुरुयुतः स्वयं भुञ्जीत भक्तिमान्॥२५॥

द्वादश्यां प्रतिबुद्धोऽसौ त्रयोदश्यां युतः सुरैः।

दृष्टोऽर्चितश्चतुर्दश्यां तस्मात् पूज्यस्तिथाविह॥२६॥

पूजयेद् देवदेवेशं सौवर्णं गुर्वनुज्ञया।

पराऽत्र पौर्णमास्यां तु यात्रा स्यात्पुष्करस्य तु॥२७॥

वरान्दत्त्वा यतो विष्णुर्मत्स्यरूपोऽभवत्ततः।

तस्यां दत्तं हुतं जप्तं तदक्षय्यफलं भवेत्॥२८॥

कार्तिके मासि कर्तव्यो विधिरेष हि नारद।

एवं यः कुरुते सम्यक्कार्तिकस्य व्रतं नरः॥२९॥

यत्फलं तदवाप्नोति व्रतं कृत्वा तु कार्तिके।

ते धन्यास्ते सदा पूज्यास्तेषां वै सफलोदयः॥३०॥

विष्णुभक्तिरता ये स्युः कार्तिके व्रतचारिणः।

देहस्थितानि पापानि विलयं यान्ति तत्क्षणात्॥३१॥

क्व यामोऽद्य भवत्येष यदूर्जव्रतकृन्नरः।

इति सर्वाणि पापानि रटन्तीह पुनःपुनः॥३२॥

तस्मात् कार्तिकमासस्य सदृशं नहि विद्यते।

सर्वपापस्य दहने अग्नेः सदृश उच्यते॥३३॥

ऊर्जोद्यापनमाहात्म्यं शृणुयाच्छ्रद्धयान्वितः।

श्रावयेद्वा पुमान् यस्तु विष्णुसायुज्यमाप्नुयात्॥३४॥

नारद उवाच

अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

ब्रह्मोवाच

वैकुण्ठाख्यचतुर्दश्या माहात्म्यं ते वदाम्यहम्।

वालखिल्यैः पुरा प्रोक्तं सङ्क्षेपेण शृणुष्व तत्॥१॥

वालखिल्या ऊचुः

कार्तिकस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां समागमत्।

वैकुण्ठेशस्तु वैकुण्ठाद्वाराणस्यां कृते युगे॥२॥

रात्र्यां तुर्यांशशेषायां स्नात्वाऽसौ मणिकर्णिके।

गृहीत्वा हेमपद्मानां सहस्रं वै ततोऽव्रजत्॥३॥

अतिभक्त्या पूजयितुं शिवया सहितं शिवम्।

विधाय पूजां वैश्वेशीं ततः पद्मैरपूजयत्॥४॥

सहस्रसङ्ख्यां कृत्वादावेकनाम्ना ततः परम्।

आरब्धं पूजनं तेन शिवस्तद्भक्तिमैक्षत॥५॥

एकं पद्मं पद्ममध्यान्निलीयाऽऽत्तं हरेण तु।

ततः पूजितवान् विष्णुरेकोनं कमलं त्वभूत्॥६॥

इतस्ततस्तेन दृष्टं पद्मं तिष्ठति न क्वचित्।

कमलेषु भ्रमो जातोऽथवा नामसु मे भ्रमः॥७॥

क्षणं विचार्य स हरिर्न मे नामभ्रमोऽभवत्।

पद्मे चैव भ्रमो जातो विचार्यैवं पुनःपुनः॥८॥

सहस्रपद्मसङ्कल्पः पूजार्थं तु कृतो मया।

अर्च्यः कथं महादेव एकोनकमलैर्मया॥९॥

यद्यानेतुं गमिष्यामि भङ्गः स्यादासनस्य तु।

अतः परं किं विधेयं चिन्तोद्विग्नो हरिस्तदा॥१०॥

एकः प्रकार उत्पन्नो हृदयेऽस्य मुनीश्वराः।

पुण्डरीकाक्ष इत्येवं मां वदन्ति मुनीश्वराः॥११॥

नेत्रं मे पद्मसदृशे पद्मार्थे त्वर्पयाम्यहम्।

इति निश्चित्य मनसा दत्त्वा तर्जनिकां स तु॥१२॥

नेत्रमध्यात्तदुत्पाट्य महादेवस्तु पूजितः।

ततो महेश्वरस्तुष्टो वाक्यमेतदुवाच ह॥१३॥

महादेव उवाच

अथ षट्त्रिंशोऽध्यायः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अथ षट्त्रिंशोऽध्यायः

ब्रह्मोवाच

यास्तिस्रस्तिथयः पुण्या अन्तिके शुक्लपक्षके।
कार्तिके मासि विप्रेन्द्र पूर्णिमान्ताः शुभावहाः।
अन्तिपुष्करिणी संज्ञा सर्वपापक्षयावहा॥१॥

कार्त्तिके मासि सम्पूर्णं यो वै स्नानं करोति ह।

तिथिष्वेतासु सः स्नानात्पूर्णमेव फलं लभेत्॥२॥

सर्वे वेदास्त्रयोदश्यां गत्वा जन्तून् पुनन्ति हि।

चतुर्दश्यां सयज्ञाश्च देवा जन्तून् पुनन्ति हि॥३॥

पूर्णिमायां सुतीर्थानि विष्णुना संस्थितानि हि।

ब्रह्मघ्नान्वा सुरापान्वा सर्वाञ्जन्तून् पुनन्ति हि॥४॥

उष्णोदकेन यः स्नायात्कार्त्तिक्यादिदिनत्रये।

रौरवं नरकं याति यावदिन्द्राश्चतुर्दश॥५॥

आमासनियमाशक्तः कुर्यादेतद्दिनत्रये।

तेन पूर्णफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे॥६॥

यो वै देवान् पितॄन् विष्णुं गुरुमुद्दिश्य मानवः।

न स्नानादि करोत्यद्धा स याति नरकं ध्रुवम्॥७॥

कुटुम्बभोजन यस्तु गृहस्थस्तु दिनत्रये।

सर्वान् पितॄन्समुद्धृत्य स याति परमं पदम्॥८॥

गीतापाठं तु यः कुर्यादन्तिमे च दिनत्रये।

दिने दिनेऽश्वमेधानां फलमेति न संशयः॥९॥

सहस्रनामपठनं यः कुर्यात्तु दिनत्रये।

न पापैर्लिप्यते क्वापि पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१०॥

देवत्वं मनुजैः कैश्चित्कैश्चित्सिद्धत्वमेव च।

तस्य पुण्यफलं वक्तुं कः शक्तो दिवि वा भुवि॥११॥

यो वै भागवतं शास्त्रं शृणोति च दिनत्रयम्।

कैश्चित्प्राप्तो ब्रह्मभावो दिनत्रयनिषेवणात्॥१२॥

ब्रह्मज्ञानेन वा मुक्तिः प्रयागमरणेन वा।

अथ वा कार्त्तिके मासि दिनत्रयनिषेवणात्॥१३॥

कार्त्तिके हरिपूजां तु यः करोति दिनत्रये।

न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि॥१४॥

कार्त्तिके मासि विप्रेन्द्र सर्वमन्त्यदिनत्रये।

पुण्यं तत्रापि वैशेष्यं राकायां वर्ततेऽनघ॥१५॥

प्रातःकाले समुत्थाय शौचं स्नानादिकं चरेत्।

समाप्य सर्वकर्माणि विष्णुपूजां समाचरेत्॥१६॥

उद्याने वा गृहे वाऽपि कार्त्तिक्यां विष्णुतत्परः।
मण्डपं तत्र कुर्वीत कदलीस्तम्भमण्डितम्।
चूतपल्लवसंवीतमिक्षुदण्डैः सुमण्डितम्॥१७॥

चित्रवस्त्रैः स्वलङ्कृत्य तत्र देवं प्रपूजयेत्।

चूतपल्लवपुष्पाढ्यैः फलाद्यैः पूजयेद्धरिम्॥१८॥

शृणुयादूर्जमाहात्म्यं नियमेन शुचिः पुमान्।

सम्पूर्णमथ वाऽध्यायमेकश्लोकमथापि वा॥१९॥

मुहूर्तं वाऽपि शृणुयात्कथां पुण्यां दिने दिने।

यदि प्रतिदिनं श्रोतुमशक्तः स्यात्तु मानवः॥२०॥

पुण्यमासेऽथवा पुण्यतिथौ संशृणुयादपि।

तेन पुण्यप्रभावेन पापान्मुक्तो भवेन्नरः॥२१॥

पुराणज्ञः शुचिर्दक्षः शान्तो विगतमत्सरः।

साधुः कारुणिको वाग्मी वदेत्पुण्यां कथां सुधीः॥२२॥

व्यासासनं समारूढो यदा पौराणिको भवेत्।

आसमाप्तेः प्रसङ्गस्य नमस्कुर्यान्न कस्यचित्॥२३॥

न दुर्जनसमाकीर्णे न शूद्रश्वापदावृते।

देशे न द्यूतसदने वदेत्पुण्यकथां सुधीः॥२४॥

श्रद्धाभक्तिसमायुक्ता नान्यकार्येषु लालसा।

वाग्यताः शुचयो दक्षाः श्रोतारः पुण्यभागिनः॥२५॥

अभक्ता ये कथां पुण्यां शृण्वन्ति मनुजाधमाः।

तेषां पुण्यफलं नास्ति दुःखं स्याज्जन्मजन्मनि॥२६॥

पौराणिकं च मासान्ते पूजयेद्भक्तितत्परः।

गन्धमाल्यैस्तथा वस्त्रैरलङ्कारैर्धनेन च॥२७॥

शृण्वन्ति च कथां भक्त्या न दरिद्रा न पापिनः॥२८॥

कथायां कीर्त्यमानायां ये गच्छन्त्यन्यतो नराः।

भोगान्तरे प्रणश्यन्ति तेषां दाराश्च सम्पदः॥२९॥

उच्चासनसमारूढो न नरः प्रणतो भवेत्।

विषवृक्षस्तथा स्वापे वने चाजगरो भवेत्॥३०॥

कथायां कीर्त्यमानायां विघ्नं कुर्वन्ति ये नराः।

कोट्यब्दनरकान्भुक्त्वा भवन्ति ग्रामसूकराः॥३१॥

ये श्रावयन्ति मनुजाः कथां पौराणिकीं शुभाम्।

कल्पकोटिशतं साग्रं तिष्ठन्ति ब्रह्मणः पदे॥३२॥

आसनार्थे प्रयच्छन्ति पुराणज्ञस्य ये नराः।

कम्बलाजिनवासांसि मञ्चं फलकमेव वा॥३३॥

परिधानीयवस्त्राणि प्रयच्छन्ति च ये नराः।

भूषणादि प्रयच्छन्ति वसेयुर्ब्रह्मसद्मनि॥३४॥

वाचके परितुष्टे तु तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः।
अतः सन्तोषयेद्भक्त्या भक्तिश्रद्धान्वितः पुमान्।
तस्य पुण्यफलं पूर्णं भवत्येव न संशयः॥३५॥

यत्फलं सर्वयज्ञेषु सर्वदानेषु यत्फलम्।

सकृत्पुराणश्रवणात्तत्फलं विन्दते नरः॥३६॥

कलौ युगे विशेषेण पुराणश्रवणादृते।
नास्ति धर्मः परः पुंसां नास्ति मुक्तिपथः परः।
पुराणश्रवणाद्विष्णोर्नास्ति सङ्कीर्तनात्परम्॥३७॥

य एतदूर्जमाहात्म्यं शृणुयाच्छ्रावयेदपि।

स तीर्थराज बदरीगमनस्य फलं लभेत्॥३८॥

सर्वरोगापहं सर्वपापनाशकरं शुभम्॥३९॥

श्रुत्वा चैकपदे यो वै अगम्यागमने रतः।

कन्यास्वस्रोर्विक्रयिणमुभयं तु विमोचयेत्॥४०॥

माहात्म्यमेतदाकर्ण्य पूजयेद्यस्तु पाठकम्।

गोभूहिरण्यवस्त्रैश्च विष्णुतुल्यो यतो हि सः॥४१॥

धर्मशास्त्रं पुराणं च वेदविद्यादिकं च यत्।
पुस्तकं वाचकायैव दातव्यं धर्ममिच्छता।
पुराणविद्यादातारो ह्यनन्तफलभोगिनः॥४२॥

इदं यः पठते भक्त्या श्रुत्वा चैवावधारयेत्।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति॥४३॥

न कस्यापीदमाख्येयं श्रद्धाहीनाय दुर्मतेः॥४४॥

अपूजयित्वा गुरुमग्रबुद्ध्या
धर्मप्रवक्तारमनन्यबुद्धिः।
भुक्त्वा तु भोगान्नरकेषु चैव
ततो हि जन्मान्तर-दुःखभोगी॥४५॥

तस्मात् सम्पूजयेद्भक्त्या गुरुं तत्त्वावबोधकम्।
माहात्म्यस्य च लेशोऽयं तव चोक्तो मयाऽनघ।
न शक्यते हि सम्पूर्णं वक्तुं वर्षशतैरपि॥४६॥

पुरा कैलासशिखरे पार्वत्यै प्रोक्तवाञ्च्छिवः।
कार्तिकस्य तु माहात्म्यं यावद् वर्षशतं वदन्।
तथाऽपि नान्तमगमदशक्तो विरराम ह॥४७॥

पुत्रार्थी च धनार्थी च राज्यार्थी स्वफलं लभेत्।

किमत्र बहुनोक्तेन मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात्॥४८॥

सूत उवाच