श्री-कृष्णजन्माष्टमी-पूजा

(मूलम्—श्री-व्रतराजः)
व्रतपूर्वदिने दन्तधावनपूर्वकं कृतैकभक्तो व्रतदिने कृतनित्यक्रियो देवताः प्रार्थयेत्—

इत्युक्त्वा सफलं पुष्पाक्षतजलपूर्णं ताम्रपात्रमादाय मासपक्षाद्युल्लिख्य अमुकफलकामं पापक्षयकामो वा
कृष्णप्रीतये कृष्णजन्माष्टमीव्रतं करिष्ये इति सङ्कल्प्य।

इत्युक्त्वा पात्रस्थं जलं निक्षिपेत्।
ततः कदली-स्तम्भ-वासोभि-राम्र-पल्लव-युत-सजल-पूर्ण-कलशेर्दीपैः पुष्प-मालाभिर्युतमगुरु-धूपित-मग्नि-खड्ग-कृष्णच्छाग-रक्षामणि-द्वार-न्यस्त-मुसलादि-युतं मङ्गलोपेतं षष्ठया देव्याधिष्ठितं देवक्याः
सूतिकागृहं विधाय तस्य समन्ताद्भित्तिषु कुसुमाञ्जलीन् देवगन्धर्वादीन् खड्ग-चर्मधर-वसुदेव-देवकी-नन्द-यशोदा-गर्ग-गोपी-गोपान्-कंस-नियुक्तान्
गो-धेनु-कुञ्जरान्-यमुनां तन्मध्ये कालियमन्यच्च तत्कालीनं गोकुलचरितं
यथासम्भवं लिखित्वा सूतिकागृहमध्ये प्रछदपटावृतं मञ्चकं स्थापयित्वा
मध्याह्ने नद्यादौ तिलैः स्नात्वा अर्धरात्रे श्रीकृष्णं सपरिवारं सुपूजयेत्॥

पूर्वाङ्ग-विघ्नेश्वर-पूजा

(आचम्य)

प्राणान् आयम्य।
[अप उपस्पृश्य, पुष्पाक्षतान् गृहीत्वा।]

ममोपात्त-समस्त-दुरित-क्षयद्वारा
श्री-परमेश्वर-प्रीत्यर्थं करिष्यमाणस्य कर्मणः
अविघ्नेन परिसमाप्त्यर्थम् आदौ विघ्नेश्वरपूजां करिष्ये।
[अप उपस्पृश्य]

अस्मिन् हरिद्राबिम्बे सुमुखं महागणपतिं ध्यायामि, आवाहयामि।
श्री- महागणपतये नमः, आसनं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, पादयोः पाद्यं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, अर्घ्यं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, आचमनीयं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, मधुपर्कं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि। स्नानानन्तरमाचमनीयं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, वस्त्रार्थमक्षतान् समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, यज्ञोपवीताभरणार्थे अक्षतान् समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, दिव्यपरिमलगन्धान् धारयामि। गन्धस्योपरि हरिद्राकुङ्कुमं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, अक्षतान् समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, पुष्पमालिकां समर्पयामि। पुष्पैः पूजयामि।

अर्चना

सुमुखाय नमः
एकदन्ताय नमः
कपिलाय नमः
गजकर्णकाय नमः
लम्बोदराय नमः
विकटाय नमः
विघ्नराजाय नमः
विनायकाय नमः
धूमकेतवे नमः
गणाध्यक्षाय नमः
फालचन्द्राय नमः
गजाननाय नमः
वक्रतुण्डाय नमः
शूर्पकर्णाय नमः
हेरम्बाय नमः
स्कन्दपूर्वजाय नमः
श्री- महागणपतये नमः, नानाविधपरिमलपत्रपुष्पाणि समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, धूपमाघ्रापयामि।
श्री- महागणपतये नमः, अलङ्कारदीपं सन्दर्शयामि।
श्री- महागणपतये नमः, ( ) (नैवेद्यं) निवेदयामि।
निवेदनान्तरम् आचमनीयं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, ताम्बूलं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, कर्पूरनीराजनं दर्शयामि। कर्पूरनीराजनानन्तरमाचमनीयं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, मन्त्रपुष्पं समर्पयामि। स्वर्णपुष्पं समर्पयामि।

अनन्तकोटिप्रदक्षिणनमस्कारान् समर्पयामि।
छत्त्रचामरादिसमस्तोपचारान् समर्पयामि।

प्रार्थनाः समर्पयामि।

प्रधान-पूजा — श्रीकृष्ण-पूजा

प्राणान् आयम्य। ॐ भूः + भूर्भुवः॒ सुव॒रोम्।

सङ्कल्पः

ममोपात्त-समस्त-दुरित-क्षयद्वारा श्री-परमेश्वर-प्रीत्यर्थं शुभे शोभने मुहूर्ते अद्य ब्रह्मणः
द्वितीयपरार्धे श्वेतवराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे प्रथमे पादे
जम्बूद्वीपे भारतवर्षे भरतखण्डे मेरोः दक्षिणे पार्श्वे शकाब्दे अस्मिन् वर्तमाने व्यावहारिकाणां
प्रभवादीनां षष्ट्याः संवत्सराणां मध्ये ( ) नाम संवत्सरे दक्षिणायने वर्ष-ऋतौ (कर्कटक/सिंह)-श्रावण-मासे
कृष्णपक्षे अष्टम्यां शुभतिथौ (इन्दु/भौम/बुध/गुरु/भृगु /स्थिर/भानु)-वासरयुक्तायाम्
( )-नक्षत्रयुक्तायां ( )-योग ( )-करण-युक्तायां च एवं गुण-विशेषण-विशिष्टायाम्
अस्याम् नवम्यां शुभतिथौ अस्माकं सहकुटुम्बानां क्षेमस्थैर्य-धैर्य-वीर्य-विजय-आयुरारोग्य-ऐश्वर्याभिवृद्ध्यर्थम्
धर्मार्थकाममोक्षचतुर्विधफलपुरुषार्थसिद्ध्यर्थं पुत्रपौत्राभिवृद्ध्यर्थम् इष्टकाम्यार्थसिद्ध्यर्थम्
मम इहजन्मनि पूर्वजन्मनि जन्मान्तरे च सम्पादितानां ज्ञानाज्ञानकृतमहापातकचतुष्टय-व्यतिरिक्तानां रहस्यकृतानां प्रकाशकृतानां सर्वेषां पापानां सद्य अपनोदनद्वारा सकल-पापक्षयार्थं
श्रावण-कृष्ण-जन्माष्टमी-पुण्यकाले देवकी-सहित-श्रीकृष्ण-प्रीत्यर्थं देवकी-सहित-श्रीकृष्ण-प्रसाद-सिध्यर्थं कल्पोक्त-प्रकारेण देवकी-सहित-श्रीकृष्ण-पूजां करिष्ये।
तदङ्गं कलशपूजां च करिष्ये।
श्रीविघ्नेश्वराय नमः यथास्थानं प्रतिष्ठापयामि।
(गणपति-प्रसादं शिरसा गृहीत्वा)

आसन-पूजा

पृथिव्या मेरुपृष्ठ ऋषिः। सुतलं छन्दः। कूर्मो देवता॥

घण्टा-पूजा

कलश-पूजा

कलशाय नमः दिव्यगन्धान् धारयामि।

श्री- गङ्गायै नमः। श्री- यमुनायै नमः। श्री- गोदावर्यै नमः। श्री- सरस्वत्यै नमः। श्री- नर्मदायै नमः। श्री- सिन्धवे नमः। श्री- कावेर्यै नमः।
सप्तकोटिमहातीर्थान्यावाहयामि।
(अथ कलशं स्पृष्ट्वा जपं कुर्यात्)

(इति कलशजलेन सर्वोपकरणानि आत्मानं च प्रोक्ष्य।)

आत्म-पूजा

आत्मने नमः, दिव्यगन्धान् धारयामि।

समस्तोपचारान् समर्पयामि।

पीठ-पूजा

गुरु-ध्यानम्

श्रीकृष्णजन्माष्टमी-षोडशोपचार-पूजा

इति देवकीं ध्यात्वा।

एवं देवक्या सहितं श्रीकृष्णं ध्यात्वा।
ॐ नमो देव्यै श्रियै नमः इति श्रियं ध्यात्वा, आवाह्य।
ॐ नमो वसुदेवाय नमः इति देवकीसहितं वसुदेवं ध्यात्वा, आवाह्य।
ॐ नमो नन्दाय नमः इति यशोदासहितं नन्दं ध्यात्वा, आवाह्य।
ॐ नमो बलदेवाय नमः इति श्रीकृष्णसहितं बलदेवं ध्यात्वा, आवाह्य।
ॐ नमश्चण्डिकायै नमः इति चण्डिकां ध्यात्वा आवाह्य।
ततः श्रीकृष्णपूजां कुर्यात्। ध्यानम्—

श्रीकृष्णं ध्यायामि।

श्रीकृष्णमावाहयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, आसनं समर्पयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, पाद्यं समर्पयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, अर्घ्यं समर्पयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, आचमनीयं समर्पयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, मधुपर्कं समर्पयामि।
सपरिवाराय कृष्णाय नमः, आचमनीयं समर्पयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, स्नानं समर्पयामि।
स्नानानन्तरमाचमनीयं समर्पयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, वस्रं समर्पयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, आभरणानि समर्पयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, चन्दनं समर्पयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, पुष्पाणि समर्पयामि।

अङ्ग-पूजा

चतुर्विंशति नामपूजा

उत्तराङ्ग-पूजा

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, धूपमाघ्रापयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, दीपं दर्शयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, सूपसहितं शाल्योदनं शाकोपदंसं निवेदयामि।
मध्ये मध्ये अमृतपानीयं समर्पयामि । उत्तरापोशनं समर्पयामि।
हस्तप्रक्षालनं समर्पयामि । पादप्रक्षालनं समर्पयामि । गण्डूषं समर्पयामि।
हस्तप्रक्षालनं समर्पयामि । आचमनीयं समर्पयामि।
सपरिवाराय कृष्णाय नमः, शष्कुली-लवनचिपिट-गुडचिपिट-गुड-शुण्ठी-नवनीतादीनि,
जम्बूफल-तिन्त्रिणीफल-प्रभृतीनि नानाफलानि च निवेदयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, कर्पूरताम्बूलं निवेदयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, कर्पूरनीराजनं दर्शयामि।

यो॑ऽपां पुष्पं॒ वेद॑। पुष्प॑वान् प्र॒जावा᳚न् पशु॒मान् भ॑वति।
च॒न्द्रमा॒ वा अ॒पां पुष्पम्᳚। पुष्प॑वान् प्र॒जावा᳚न् पशु॒मान् भ॑वति।
य ए॒वं वेद॑। यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑। आ॒यत॑नवान् भवति।ओं᳚ तद्ब्र॒ह्म। ओं᳚ तद्वा॒युः। ओं᳚ तदा॒त्मा।
ओं᳚ तथ्स॒त्यम्।
ओं᳚ तथ्सर्वम्᳚। ओं᳚ तत्पुरो॒र्नमः॥अन्तश्चरति॑ भूते॒षु॒ गुहायां वि॑श्वमू॒र्तिषु।
त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमिन्द्रस्त्वꣳ
रुद्रस्त्वं विष्णुस्त्वं ब्रह्म त्वं॑ प्रजा॒पतिः।
त्वं त॑दाप॒ आपो॒ ज्योती॒ रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॒ भूर्भुवः॒ सुव॒रोम्॥सपरिवाराय कृष्णाय नमः, वेदोक्तमन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि।

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, प्रदक्षिणनमस्कारान् समर्पयामि।
ततो जातकर्मनालच्छेदषष्ठीपूजानामकरणकर्माणि सङ्क्षेपेण कार्याणि।

अर्घ्यप्रदानम्

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, इदमर्घ्यम् इदमर्घ्यम् इदमर्घ्यम्।
पूजिताभ्यः सर्वाभ्यो देवताभ्यः तत्तन्नाममन्त्रेण अर्घ्यं दद्यात्

इति पृथक्पृथगर्घ्यं दत्त्वा॥
ततश्चन्द्रोदये रोहिणीयुतं चन्द्रं स्थण्डिले प्रतिमायां वा नाममन्त्रेण सम्पूज्य।

आप्यायस्वेति मन्त्रेण देवसमीपे चन्दनबिम्बे रोहिणीसहितं
चन्द्रमावाह्य षोडशोपचारैः सम्पूजयेत्॥
चन्द्रप्रार्थना–

इति प्रणमेत्।

इति स्तुत्वा।

चन्द्रार्घ्यमन्त्रः–

रोहिणीसहिताय चन्द्राय नमः इदमर्घ्यम् (त्रिः)
इत्यर्घ्यं दत्त्वा देवकीसहिताय कृष्णाय छत्रचामराद्युपचारं कृत्वा
पूजां समाप्य कृष्णावतारघट्टं पठेत्॥

सपरिवाराय कृष्णाय नमः, छत्त्रचामरादिसमस्तोपचारान् समर्पयामि।

इति मन्त्रैः प्रणम्य॥

इति मन्त्रैः प्रार्थयेत्॥
ततः स्तोत्रं पठन् पुराणश्रवणादिना जागरं कुर्यात्॥
द्वितीयेऽह्नि प्रातःकाले स्नानादिनित्यकर्म कृत्वा पूर्ववद् देवं पूजयित्वा ब्राह्मणान् भोजयेत्॥
तेभ्यः सुवर्णधेनुवस्त्रादि दत्त्वा कृष्णो मे प्रीयतामिति वदेत्॥

इति प्रतिमामुद्वास्य तां ब्राह्मणाय दत्त्वा पारणं कृत्वा व्रतं समापयेत्॥
सर्वस्मै सर्वेश्वराय सर्वेषां पतये सर्वसम्भवाय गोविन्दाय नमो नम इति पारणे॥
भूताय भूतपतये नम इति समापने मन्त्रः॥
इति पूजाविधिः॥

श्री-कृष्णजन्माष्टमी-पुण्यकाले अस्मिन् मया क्रियमाण-सपरिवार-कृष्णपूजायां यद्देयमुपायनदानं तत्प्रतिनिधित्वेन हिरण्यं सपरिवार-श्री-कृष्ण-प्रीतिं कामयमानः मनसोद्दिष्टाय ब्राह्मणाय सम्प्रददे नमः न मम।
अनया पूजया सपरिवार-श्रीकृष्णः प्रीयताम्।

ॐ तत्सद्ब्रह्मार्पणमस्तु।

जन्माष्टमी-व्रत-कथा

(मूलम्—श्री-व्रतराजः)

युधिष्ठिर उवाच

श्रीकृष्ण उवाच

जना ऊचुः

युधिष्ठिर उवाच

श्रीकृष्ण उवाच

॥इति भविष्योत्तरे जन्माष्टमीव्रतकथा॥

शिष्टाचारप्राप्ता जन्माष्टमीव्रतकथा

व्यास उवाच

युधिष्ठिर उवाच

श्रीकृष्ण उवाच

वसुदेव उवाच

कृष्ण उवाच

॥इति भविष्ये जन्माष्टमीव्रतकथा॥

व्रतोद्यापनम्

युधिष्ठिर उवाच

श्रीकृष्ण उवाच

ध्यानम्॥

आवाहनम्॥

आसनम्॥

पाद्यम्॥

अर्घ्यम्॥

आचमनम्॥

मधुपर्कम्॥
पुनराचमनम्॥

पञ्चामृतस्नानम्॥

स्नानम्॥
पुनराचमनम्॥

वस्त्रयुग्मम्॥
यज्ञोपवीतमिति यज्ञोपवीतम्॥

भूषणानि॥

चन्दनम्॥
अक्षताश्च सुरश्रेष्ठेति कुङ्कुमाक्षतान्।

पुष्पाणि॥
अथाङ्गपूजा-
अघनाशनाय नमः — पादौ पूजयामि।
वामनाय नमः — गुल्फौ पूजयामि।
शौरये नमः — जङ्घे पूजयामि।
वैकुण्ठवासिने नमः — ऊरू पूजयामि।
पुरुषोत्तमाय नमः — मेढ्रं पूजयामि।
वासुदेवाय नमः — कटिं पूजयामि।
हृषीकेशाय नमः — नाभिं पूजयामि।
माधवाय नमः — हृदयं पूजयामि।
मधुसूदनाय नमः — कण्ठं पूजयामि।
वराहाय नमः — बाहू पूजयामि।
नृसिंहाय नमः — हस्तौ पूजयामि।
दैत्यसूदनाय नमः — मुखं पूजयामि।
दामोदराय नमः — नासिकां पूजयामि।
पुण्डरीकाक्षाय नमः — नेत्रे पूजयामि।
गरुडध्वजाय नमः — श्रोत्रे पूजयामि।
गोविन्दाय नमः — ललाटं पूजयामि।
अच्युताय नमः — शिरः पूजयामि।
कृष्णाय नमः — सर्वाङ्गं पूजयामि॥
अथ परिवारदेवतापूजा—

धूपम्॥
साज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तम्॥
दीपम्॥

नैवेद्यम्।
उत्तरापोशनम्॥
इदं फलमिति फलम्॥
पूगीफलमिति ताम्बूलम्॥
हिरण्यगर्भेति दक्षिणाम्॥

नीराजनम्॥

स्तुत्वा नानाविधैः स्तोत्रैः प्रार्थयेत जगत्पतिम्॥

कृष्णाय परया भक्त्या शङ्खे कृत्वा विधानतः॥

कृष्णार्घ्यमन्त्रः॥

चन्द्रार्घ्यमन्त्रः॥

॥इति श्रीभविष्यपुराणे कृष्णयुधिष्ठिरसंवादे जन्माष्टमीव्रतोद्यापनं सम्पूर्णम्॥

श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धे पूर्वार्धे तृतीयोऽध्यायः

श्रीशुक उवाच

श्रीवसुदेव उवाच

श्रीशुक उवाच

श्रीदेवक्युवाच

श्रीभगवानुवाच

श्रीशुक उवाच

॥इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे तृतीयोऽध्यायः॥

हरिवंशे पञ्चत्रिंशोऽध्यायः — कृष्णजन्मानुकीर्तनम्

वैशम्पायन उवाच

॥इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे हरिवंशपर्वणि श्रीकृष्णजन्मानुकीर्तनं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः॥३५॥