श्रवणद्वादशीव्रतम्
श्री-महागणपति-प्रार्थना
शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम्।
प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये॥
वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम्॥
श्री-गुरु-प्रार्थना
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः।
गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्री-गुरवे नमः॥
सदाशिवसमारम्भां शङ्कराचार्यमध्यमाम्।
अस्मदाचार्यपर्यन्तां वन्दे गुरुपरम्पराम्॥
श्री-सरस्वती-प्रार्थना
दोर्भिर्युक्ता चतुर्भिः स्फटिकमणिनिभैरक्षमालां दधाना
हस्तेनैकेन पद्मं सितमपि च शुकं पुस्तकं चापरेण।
भासा कुन्देन्दुशङ्खस्फटिकमणिनिभा भासमानाऽसमाना
सा मे वाग्देवतेयं निवसतु वदने सर्वदा सुप्रसन्ना॥
श्री-व्यास-नमस्क्रिया
व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रमकल्मषम्।
पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम्॥१॥
अभ्रश्यामः पिङ्गजटाबद्धकलापः
प्रांशुर्दण्डी कृष्णमृगत्वक्परिधानः।
साक्षाल्लोकान् पावयमानः कविमुख्यः
पाराशर्यः पर्वसु रूपं विवृणोतु॥२॥
जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनन्दनो व्यासः।
यस्यास्यकमलगलितं वाङ्मयममृतं जगत् पिबति॥३॥
पाद्ममहापुराणम् — मङ्गलश्लोकः
स्वच्छं चन्द्रावदातं करिकर-मकर-क्षोभ-सञ्जात-फेनं
ब्रह्मोद्भूतिप्रसक्तैर्व्रतनियमपरैः सेवितं विप्रमुख्यैः।
ओङ्कारालङ्कृतेन त्रिभुवनगुरुणा ब्रह्मणा दृष्टिपूतं
सम्भोगाभोगरम्यं जलमशुभहरं पौष्करं नः पुनातु॥
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥
अथ सप्ततितमोऽध्यायः॥७०
नारद उवाच
उपवासासमर्थानां सदैवामरसत्तम।
एका या द्वादशी पुण्या तां वदस्व ममानघ॥१॥
शिव उवाच
मासि भाद्रपदे शुक्ले द्वादशी श्रवणान्विता।
सा वै सर्वप्रदा पुण्या ह्युपवासे महाफला॥२॥
सङ्गमे सरितः स्नात्वा द्वादशीं तामुपोषितः।
अयत्नात्समवाप्नोति द्वादश द्वादशीफलम्॥३॥
बुधश्रवणसंयुक्ता या च वै द्वादशी भवेत्।
अतीव महती तस्यां कृतं सर्वमथाक्षयम्॥४॥
द्वादशी श्रवणोपेता यदा भवति नारद।
सङ्गमे सरितां स्नात्वा लभेद् गोदानजं फलम्॥५॥
जलपूर्णं तदा कुम्भं स्थापयित्वा विचक्षणः।
तस्योपरि न्यसेत् पात्रं स्थापयित्वा जनार्दनम्॥६॥
ततस्तस्याग्रतो देयं नैवेद्यं घृतपाचितम्।
सोदकांश्च नवान् कुम्भान् दद्याच्छक्त्या विचक्षणः॥७॥
एवं सम्पूज्य गोविन्दं जागरं तत्र कारयेत्।
प्रभाते विमले स्नात्वा सम्पूज्य गरुडध्वजम्॥८॥
पुष्पधूपादि नैवेद्यैः फलैर्वस्त्रैः सुशोभनैः।
पुष्पाञ्जलिं ततो दद्यात् मन्त्रमेनमुदीरयेत्॥९॥
नमो नमस्ते गोविन्द बुधश्रवणसंयुत।
अघौघसंक्षयं कृत्वा सर्वसौख्यप्रदो भव॥१०॥
अन्नं तु ब्राह्मणे पूतं वेदवेदाङ्गपारगे।
पुराणज्ञे विशेषेण विधिवत् सम्प्रदापयेत्॥११॥
अनेन विधिना चैव नद्यास्तीरे नरोत्तमः।
सर्वं निर्वर्तयेत् सम्यग् एकचित्तरतोऽपि सन्॥१२॥
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्।
महत्यरण्ये यद् वृत्तं भूमिदेव शृणुष्व तत्॥१३॥
यं श्रुत्वा मानवो लोके महादुःखात् प्रमुच्यते।
देशो दासरको नाम तस्य भागे च पश्चिमे॥१४॥
तत्र विद्वन्मरुर्देशः सर्वसत्त्वभयङ्करः।
सुतप्तसिकता भूमिर्यत्र दुष्टा महोरगाः॥१५॥
अल्पच्छायाद्रुमाकीर्णा मृतप्राणिसमाकुला।
शमीखदिरपालाशकरीरैः पीलुभिः सह॥१६॥
तत्र भीमा द्रुमगणाः कण्टकैरचिता दृढैः।
जग्धप्राणजनाकीर्णा यत्र भूर्दृश्यते क्वचित्॥१७॥
तथापि जीवा जीवन्ति सर्वे कर्मनिबन्धनात्।
नोदकं नोदकाधारा विद्वंस् तत्र बलाहकाः॥१८॥
पक्षान्तरगतैः कैश्चिच्छिशुभिस्तृषितैः समम्।
उत्क्रान्तजीविनो विप्र दृश्यन्ते नु खगोत्तमाः॥१९॥
तस्मिंस्तथाविधे देशे कश्चिद्दैववशाद् वणिक्।
निजसार्थपरिभ्रष्टः प्रविष्टो मरुजाङ्गले॥२०॥
बभ्रामोद्भ्रान्तहृदयः क्षुत्तृड्भ्यां श्रमपीडितः।
क्व ग्रामः क्व जलं क्वाहं यास्यामि न बुबोध ह॥२१॥
अथ प्रेतान् ददर्शासौ क्षुत्तृषाव्याकुलेन्द्रियान्।
उत्कटान् खलिनो भीमान् निर्मांसान् रौद्रदर्शनान्॥२२॥
प्रेतस्कन्धसमारूढम् एकं विकृतदर्शनम्।
ददर्श बहुभिः प्रेतैः समन्तात् परिवारितम्॥२३॥
अगच्छमानमत्युग्रं प्रेतशब्दपुरःसरम्।
प्रेतोऽपि दृष्ट्वा तां घोरामटवीमागतं नरम्॥२४॥
प्रेतस्कन्धान्महीं गत्वा तस्यान्तिकमुपागमत्।
प्रणिपत्य वणिक्श्रेष्ठम् इदं वचनमब्रवीत्॥२५॥
अस्मिन् घोरतरे देशे प्रवेशो भवतः कथम्।
तमुवाच वणिग्धीमान् सार्थभ्रष्टस्य मे वने॥२६॥
प्रवेशो दैवयोगेन पूर्वकर्मकृतेन च।
तृषा मे बाधतेऽत्यर्थं क्षुधा चैव भृशं तथा॥२७॥
प्राणान्तिकमनुप्राप्तं वचनं भ्रमतीव मे।
अत्रोपायं न पश्यामि जीवेयं येन केनचित्॥२८॥
इत्येवमुक्ते प्रेतस्तं वणिजं वाक्यमब्रवीत्।
फुल्लां शमीं समाश्रित्य प्रतीक्ष त्वं मुहूर्तकम्॥२९॥
कृतातिथ्यो मया पश्चाद् गमिष्यसि यथासुखम्।
एवमुक्तस्तथा चक्रे स वणिक् तृष्णयार्दितः॥३०॥
मध्याह्नसमये प्राप्ते प्रेतस्तं देशमागतः।
फुल्लां सवृक्षां शीतोदां वारिधानीं मनोरमाम्॥३१॥
दध्योदनसमायुक्तां वर्द्धमानेन संयुताम्।
अवतीर्य ततः स्वन्नं प्रादादतिथये तदा॥३२॥
स तत्राशनमात्रेण परं तृप्तित्वमागतः।
वितृष्णो विज्वरश्चैव क्षणेन समपद्यत॥३३॥
ततश्च प्रेताः सम्प्राप्ताः सोऽस्माद्भागं क्रमाद्ददौ।
दध्योदनात्सपानीयात् प्रेतास्तृप्तिं परां गताः॥३४॥
अतिथिं तर्पयित्वा तु प्रेतलोकं च सर्वतः।
ततः स्वयं स बुभुजे भुक्तशेषं यथासुखम्॥३५॥
तस्य भुक्तवतः स्वन्नं पानीयं च क्षयं ययौ।
प्रेताधिपं ततस्तं वै वणिग्वचनमब्रवीत्॥३६॥
आश्चर्यमेतत् परमं वनेऽस्मिन् प्रतिभाति मे।
अन्नं पानं च परमं सम्प्राप्तं च कुतस्तव॥३७॥
स्वल्पेनैव तथाऽन्नेन त्वमेतांस्तु बहूनपि।
अतर्पयः कथं त्वेते निर्मांसा भिन्नकुक्षयः॥३८॥
कथमस्यां सुघोरायामटव्यां च कृतालयाः।
तदेतत् संशयं छिन्धि परं कौतूहलं मम॥३९॥
एवमुक्तः स वणिजा प्रेतो वचनमब्रवीत्।
वाणिज्यसक्तस्य पुरा जन्मातीते ममानघ॥४०॥
सकले नगरे नास्ति ममान्यो हि दुरात्मकः।
धनलोभान्न कस्यापि दत्ता भिक्षा मया तदा॥४१॥
सखा चैव ततश्चासीद् ब्राह्मणो गुणवान्मम।
श्रावणद्वादशीयोगे मासि भाद्रपदे ततः॥४२॥
स कदाचिन्मया सार्द्धं तापीं नाम नदीं ययौ।
तस्याश्च सङ्गमः पुण्यो यत्रासीच्चन्द्रभागया॥४३॥
चन्द्रभागा चन्द्रसुता तापी चैवार्कनन्दिनी।
तयोः शीतोष्णसलिले प्रविवेश स ह द्विजः॥४४॥
श्रवणद्वादशीयोगे नराश्च समुपोषिताः।
चन्द्रभागासुतो येन वारिधानीं ददुर्द्विजे॥४५॥
दध्योदनयुतां सार्द्धं सम्पूर्णैर्वर्द्धमानकैः।
छत्रोपानद्युगं वस्त्रं प्रतिमां च तथा हरेः॥४६॥
प्रददौ विप्रमुख्येभ्यो हरस्याग्रे महामते।
वित्तसंरक्षणार्थाय तस्यास्तीरे व्रते मया॥४७॥
सोपवासेन दत्तैका वारिधानी मनोरमा।
तत्कृत्वाऽहं गृहं प्राप्तस्ततः कालेन केनचित्॥४८॥
पञ्चत्वमहमासाद्य नास्तिक्यात् प्रेततां गतः।
अस्यामटव्यां घोरायां यथा ह्यहिकुलं तथा॥४९॥
श्रवणद्वादशीयोगे वारिधान्यर्पिता मया।
सेयं मध्याह्नसमये लभ्यते च दिनेदिने॥५०॥
ब्रह्मस्वरूपिणः सर्वे पापाः प्रेतत्वमागताः।
परदारगताः केचित् स्वामिद्रोहरताश्च ये॥५१॥
भूतप्रेतजरूपेण ते जाता ह्यत्र मानवाः।
देशे मरुस्थले त्वस्मिन् ममैते मित्रतां गताः॥५२॥
अक्षयो भगवान् विष्णुः परमात्मा सनातनः।
दीयते यत् समुद्दिश्य ह्यक्षयं तत् प्रकीर्तितम्॥५३॥
अक्षयेनापि चान्नेन तृप्ता एते पुनः पुनः।
प्रेतत्वभावं दौर्बल्यं न विमुञ्चति कर्हिचित्॥५४॥
पूजयित्वाहमन्नैस्त्वामतिथिं समुपस्थितम्।
प्रेतभावाद् विनिर्मुक्तो यास्यामि परमां गतिम्॥५५॥
मया विहीनाः किन्त्वेते वनेऽस्मिन् भृशदारुणे।
पीडामनुभविष्यन्ति दारुणां कर्मयोनिजाम्॥५६॥
एतेषां तु महाभाग ममानुग्रहकाम्यया।
प्रत्येकं नामगोत्राणि गृह्णीष्व लिखितानि च॥५७॥
अस्ति कक्षागता चैव तव सम्पुटिका शुभा।
हिमवन्तमथासाद्य तत्र त्वं लप्स्यसे निधिम्॥५८॥
गयाशीर्षं ततो गत्वा श्राद्धं कुरु महामते।
इत्याज्ञाप्य स वै प्रेतो वणिजं च यथासुखम्॥५९॥
विसर्जयामास तदा स वै प्रायात् समुत्सुकः।
समासाद्य गृहं तत्र पश्चात् प्रायाद् हिमालयम्॥६०॥
ततो दृष्टं निधिं तत्र गृहीत्वा स समागतः।
षष्ठांशं प्रतिगृह्याथ गयाशीर्षं ततोऽभ्यगात्॥६१॥
तत्र गत्वा गयायां स श्राद्धं कृत्वा महामतिः।
प्रेतानां तु यथोद्दिष्टं श्राद्धं सम्यग्विधानतः॥६२॥
प्रत्येकं नामगोत्राणि गृहीत्वा पिण्डमुत्सृजत्।
यस्य यस्य भवेत् श्राद्धं स करोति दिने वणिक्॥६३॥
स स तस्य तदा स्वप्ने दर्शयत्यात्मनस्तनुम्।
ब्रवीति च महाभाग प्रसादाद् भवतोऽनघ॥६४॥
प्रेतभावं मया त्यक्तं प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम्।
एवं कृत्वा विधानेन गयाशीर्षं महामनाः॥६५॥
पश्चाज्जगाम स्वगृहं विष्णुं ध्यायन् पुनः पुनः।
मासि भाद्रपदे प्राप्ते शुक्लपक्षे तथा सुधीः॥६६॥
श्रवणद्वादशीयोगे सङ्गमे सरितां पुनः।
जगाम स महाबुद्धिः सर्वोपस्करसंयुतः॥६७॥
सङ्गमे सरितां स्नात्वा द्वादशीं तामुपोषितः।
तत्र स्नात्वाऽपि दत्त्वा तु पूजयित्वा जनार्दनम्॥६८॥
अनन्तरं ब्राह्मणस्य ह्युपहारांस्तदा ददौ।
शास्त्रोक्तेनापि विधिना ह्येकचित्तरतोऽपि सः॥६९॥
निवर्तयामास तदा वणिजो बुद्धिमान् स वै।
वर्षे वर्षे तु सम्प्राप्ते मासि भाद्रपदे तथा॥७०॥
श्रवणद्वादशीयोगे सङ्गमे सरितां पुनः।
एवं वै कृतवान् सर्वं विष्णुमुद्दिश्य सत्वरम्॥७१॥
कालेन चातिमहता पञ्चत्वं समुपागतः।
अवाप परमं स्थानं दुर्लभं सर्वमानवैः॥७२॥
क्रीडतेऽद्यापि वैकुण्ठे विष्णुदूतैः स सेवितः।
एवं कुरु त्वं भो ब्रह्मन् श्रवणद्वादशीव्रतम्॥७३॥
सर्वसौभाग्यदं चैव इह लोके परत्र च।
सुबुद्धिजननं चैव सर्वपापहरं परम्॥७४॥
श्रवणद्वादशीयोगे यः कुर्याद् व्रतमीदृशम्।
व्रतस्यास्य प्रभावेन विष्णुलोकं च गच्छति॥७५॥
॥इति श्रीपाद्मे महापुराणे पञ्चपञ्चाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे श्रवणद्वादशीव्रतं नाम सप्ततितमोऽध्यायः॥७०॥
मङ्गलश्लोकाः
स्वस्ति प्रजाभ्यः परिपालयन्तां
न्यायेन मार्गेण महीं महीशाः।
गोब्राह्मणेभ्यः शुभमस्तु नित्यं
लोकाः समस्ताः सुखिनो भवन्तु॥
काले वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यशालिनी।
देशोऽयं क्षोभरहितो ब्राह्मणाः सन्तु निर्भयाः॥
अपुत्राः पुत्रिणः सन्तु पुत्रिणः सन्तु पौत्रिणः।
अधनाः सधनाः सन्तु जीवन्तु शरदां शतम्॥
यदक्षरपदभ्रष्टं मात्राहीनं तु यद् भवेत्।
तत् सर्वं क्षम्यतां देव नारायण नमोऽस्तुते॥
विसर्गबिन्दुमात्राश्च पदपादाक्षराणि च।
न्यूनानि चातिरिक्तानि क्षमस्व पुरुषोत्तम॥
यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव।
कृष्ण विष्णो हृषीकेश वासुदेव नमोऽस्तुते॥
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा
बुद्ध्याऽऽत्मना वा प्रकृतेः स्वभावात्।
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै
नारायणायेति समर्पयामि॥
❀
व्रतराजतः विविधपुराणान्तर्गत-एकादशी-माहात्म्यानि
मार्गशीर्ष-कृष्ण-एकादशी-माहात्म्यम्
मार्गशीर्ष-शुक्ल-मोक्षदा-एकादशी-माहात्म्यम्
पौष-कृष्ण-सफला-एकादशी-माहात्म्यम्
पौष-शुक्ल-पुत्रदा-एकादशी-माहात्म्यम्
माघ-कृष्ण-षट्तिला-एकादशी-माहात्म्यम्
माघ-शुक्ल-जया-एकादशी-माहात्म्यम्
फाल्गुन-कृष्ण-विजया-एकादशी-माहात्म्यम्
फाल्गुन-शुक्लामलकी-एकादशी-माहात्म्यम्
चैत्र-कृष्ण-पापमोचनी-एकादशी-माहात्म्यम्
चैत्र-शुक्ल-कामदा-एकादशी-माहात्म्यम्
वैशाख-कृष्ण-वरूथिनी-एकादशी-माहात्म्यम्
वैशाख-शुक्ल-मोहिनी-एकादशी-माहात्म्यम्
ज्येष्ठ-कृष्णापरा-एकादशी-माहात्म्यम्
ज्येष्ठ-शुक्ल-निर्जला-एकादशी-माहात्म्यम्
आषाढ-कृष्ण-योगिनी-एकादशी-माहात्म्यम्
आषाढ-शुक्ल-शयनी-एकादशी-माहात्म्यम्
आषाढ-शुक्ल-शयनी-एकादशी-माहात्म्यम् (भविष्य-पुराणम्)
श्रावण-कृष्ण-कामिका-एकादशी-माहात्म्यम्
श्रावण-शुक्ल-पुत्रदा-एकादशी-माहात्म्यम्
भाद्रपद-कृष्णाजा-एकादशी-माहात्म्यम्
भाद्रपद-शुक्ल-पद्मा-एकादशी-माहात्म्यम्
आश्विन-कृष्णेन्दिरा-एकादशी-माहात्म्यम्
आश्विन-शुक्ल-पाशाङ्कुशा-एकादशी-माहात्म्यम्
कार्त्तिक-कृष्ण-रमा-एकादशी-माहात्म्यम्
कार्त्तिक-शुक्ल-प्रबोधिनी-एकादशी-माहात्म्यम्
पुरुषोत्तम-मासस्य शुक्ल-कमला-एकादशी-माहात्म्यम्
पुरुषोत्तम-मासस्य कृष्ण-परमा-एकादशी-माहात्म्यम्