बृन्दावनपूजा (श्री-तुलसी--विष्णु-पूजा)

(मूलम्—पूजा-सङ्ग्रहः (राधाकृष्ण-शास्त्रिणः))

पूर्वाङ्ग-विघ्नेश्वर-पूजा

(आचम्य)

प्राणान् आयम्य।
[अप उपस्पृश्य, पुष्पाक्षतान् गृहीत्वा।]

ममोपात्त-समस्त-दुरित-क्षयद्वारा
श्री-परमेश्वर-प्रीत्यर्थं करिष्यमाणस्य कर्मणः
अविघ्नेन परिसमाप्त्यर्थम् आदौ विघ्नेश्वरपूजां करिष्ये।
[अप उपस्पृश्य]

अस्मिन् हरिद्राबिम्बे सुमुखं महागणपतिं ध्यायामि, आवाहयामि।
श्री- महागणपतये नमः, आसनं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, पादयोः पाद्यं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, अर्घ्यं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, आचमनीयं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, मधुपर्कं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि। स्नानानन्तरमाचमनीयं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, वस्त्रार्थमक्षतान् समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, यज्ञोपवीताभरणार्थे अक्षतान् समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, दिव्यपरिमलगन्धान् धारयामि। गन्धस्योपरि हरिद्राकुङ्कुमं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, अक्षतान् समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, पुष्पमालिकां समर्पयामि। पुष्पैः पूजयामि।

अर्चना

सुमुखाय नमः
एकदन्ताय नमः
कपिलाय नमः
गजकर्णकाय नमः
लम्बोदराय नमः
विकटाय नमः
विघ्नराजाय नमः
विनायकाय नमः
धूमकेतवे नमः
गणाध्यक्षाय नमः
फालचन्द्राय नमः
गजाननाय नमः
वक्रतुण्डाय नमः
शूर्पकर्णाय नमः
हेरम्बाय नमः
स्कन्दपूर्वजाय नमः
श्री- महागणपतये नमः, नानाविधपरिमलपत्रपुष्पाणि समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, धूपमाघ्रापयामि।
श्री- महागणपतये नमः, अलङ्कारदीपं सन्दर्शयामि।
श्री- महागणपतये नमः, ( ) (नैवेद्यं) निवेदयामि।
निवेदनान्तरम् आचमनीयं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, ताम्बूलं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, कर्पूरनीराजनं दर्शयामि। कर्पूरनीराजनानन्तरमाचमनीयं समर्पयामि।
श्री- महागणपतये नमः, मन्त्रपुष्पं समर्पयामि। स्वर्णपुष्पं समर्पयामि।

अनन्तकोटिप्रदक्षिणनमस्कारान् समर्पयामि।
छत्त्रचामरादिसमस्तोपचारान् समर्पयामि।

प्रार्थनाः समर्पयामि।

प्रधान-पूजा — तुलसी-पूजा

प्राणान् आयम्य।

सङ्कल्पः

ममोपात्त-समस्त-दुरित-क्षयद्वारा श्री-परमेश्वर-प्रीत्यर्थं शुभे शोभने मुहूर्ते अद्य ब्रह्मणः द्वितीयपरार्धे श्वेतवराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे प्रथमे पादे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे भरतखण्डे मेरोः दक्षिणे पार्श्वे शकाब्दे अस्मिन् वर्तमाने व्यावहारिकाणां प्रभवादीनां षष्ट्याः संवत्सराणां मध्ये ( ) नाम संवत्सरे दक्षिणायने शरद्-ऋतौ (तुला/वृश्चिक)-कार्तिक-मासे शुक्लपक्षे द्वादश्यां शुभतिथौ (इन्दु / भौम / सौम्य / गुरु / भृगु / स्थिर / भानु)-वासरयुक्तायां ( )-नक्षत्र-( )-योग-( )-करण-युक्तायां च एवं गुण-विशेषण-विशिष्टायाम् अस्याम्
द्वादश्यां शुभतिथौ अस्माकं सहकुटुम्बानां क्षेमस्थैर्य-धैर्य-वीर्य-विजय-आयुरारोग्य-ऐश्वर्याभिवृद्ध्यर्थं धर्मार्थकाममोक्षचतुर्विधफलपुरुषार्थसिद्ध्यर्थं पुत्रपौत्राभिवृद्ध्यर्थम् इष्टकाम्यार्थसिद्ध्यर्थं मम इहजन्मनि पूर्वजन्मनि जन्मान्तरे च सम्पादितानां ज्ञानाज्ञानकृतमहापातकचतुष्टय-व्यतिरिक्तानां रहस्यकृतानां प्रकाशकृतानां सर्वेषां पापानां सद्य अपनोदनद्वारा सकल-पापक्षयार्थं श्री-तुलसी-महाविष्णु-प्रसादसिद्धयर्थं बृन्दावन-द्वादशी-पुण्यकाले यथाशक्ति-ध्यान-आवाहनादि-षोडशोपचारैः श्री-तुलसी-महाविष्णुपूजां करिष्ये।
तदङ्गं कलशपूजां च करिष्ये।
श्रीविघ्नेश्वराय नमः यथास्थानं प्रतिष्ठापयामि। शोभनार्थे क्षेमाय पुनरागमनाय च।
(गणपति-प्रसादं शिरसा गृहीत्वा)

आसन-पूजा

पृथिव्या मेरुपृष्ठ ऋषिः। सुतलं छन्दः। कूर्मो देवता॥

घण्टा-पूजा

कलश-पूजा

कलशाय नमः दिव्यगन्धान् धारयामि।

श्री- गङ्गायै नमः। श्री- यमुनायै नमः। श्री- गोदावर्यै नमः। श्री- सरस्वत्यै नमः। श्री- नर्मदायै नमः। श्री- सिन्धवे नमः। श्री- कावेर्यै नमः।
सप्तकोटिमहातीर्थान्यावाहयामि।
(अथ कलशं स्पृष्ट्वा जपं कुर्यात्)

(इति कलशजलेन सर्वोपकरणानि आत्मानं च प्रोक्ष्य।)

आत्म-पूजा

आत्मने नमः, दिव्यगन्धान् धारयामि।

समस्तोपचारान् समर्पयामि।

पीठ-पूजा

गुरु-ध्यानम्

षोडशोपचार-पूजा

अस्मिन् क्षुपे तुलसीं ध्यायामि।

अस्मिन् आमलक-स्कन्धे महाविष्णुं ध्यायामि।

तुलसीविष्णू आवाहयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, आसनं समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, पाद्यं समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, अर्घ्यं समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, आचमनीयं समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, मधुपर्कं समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, पञ्चामृतं समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, स्नानं समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, वस्त्रं समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, आभरणानि समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, गन्धान् धारयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, पुष्पाणि समर्पयामि।

अङ्ग-पूजा

चतुर्विंशति नामपूजा

श्री-तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, नानाविध-परिमल-पत्र-पुष्पाणि समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, धूपम् आघ्रापयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, दीपं दर्शयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, महानैवेद्यं निवेदयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, ताम्बूलं समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, कर्पूर-नीराजनं दर्शयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, प्रदक्षिणं समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, नमस्कारान् समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि।

तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, प्रार्थनाः समर्पयामि।

श्री-तुलस्यै महाविष्णवे च नमः, इदमर्घ्यमिदमर्घ्यमिदमर्घ्यम्।

अनेन पूजनेन श्री-तुलसी-विष्णू प्रीयेताम्।

तुलसी-वन्दनम्

(तुलसीवनगमने प्रोक्तव्यम्)

(तुलसी-जल-प्रोक्षणम्)

(मृत्तिका-धारणम्)

(प्रदक्षिणम्)

(नमस्कारः)

श्रीतुलसीषोडशकनामस्तोत्रम्

तुलसीविवाहविधिः

(इक्षुदण्डनिर्मिते पुष्पाद्यलङ्कृते मण्टपे विवाहः।
तुलसी हरिद्राचन्दनकुङ्कुमपुष्पाद्यालङ्कृता स्वीयवेद्यां प्रथमं पूज्यते।
शुक्लाम्बरधरं + परमेश्वरप्रीत्यर्थं शुभे शोभने मुहूर्ते + शुभतिथौ तुलस्याः विष्णुना सह विवाहोत्सवमाचरिष्ये।
[अप उपस्पृश्य]
विष्णुं विवाहार्थे वरार्ह-वस्त्रालङ्करण-पुष्पमालादिभिः अलङ्कृत्य वाद्यघोषगीतपुरस्सरं विवाहमण्टपमानीय कर्ता नारिकेल-कदलीफलताम्बूलादिभिः उपसृत्य मण्टपे आसने प्रतिष्ठाप्य प्रार्थयेत्।

आसनमिदं, अलङ्क्रियताम्।
पाद्यं समर्पयामि।
अर्घ्यं समर्पयामि, आचमनीयं समर्पयामि।
मधुपर्कं समर्पयामि।
हरिद्रालेप-मङ्गलविधिं समर्पयामि।
तैलाभ्यङ्गपूर्वकं मङ्गलस्नानं समर्पयामि।
वस्त्रालङ्करणपुष्पमालाः समर्पयामि।
गन्धान् धारयामि। गन्धोपरि हरिद्राकुङ्कुमं समर्पयामि।
पुष्पैः पूजयामि।
तुलसी-विष्णुभ्यां नमः, नानाविधपरिमलपत्रपुष्पाणि समर्पयामि।
(वधूवरौ परस्परमभिमुखौ स्थापयित्वा)
... गोत्रोद्भवां ... शर्मणः प्रपौत्रीं, ... शर्मणः पौत्रीं, ... शर्मणः पुत्रीं
तुलसीनाम्नीम् इमां कन्यकां अजाय
परब्रह्मणे श्री-विष्णवे वराय प्रतिपादयामि। (त्रिः उक्त्वा)

वाद्यघोष-वेदस्वस्तिवाचन-मङ्गलाशीर्भिः उभौ मेलयित्वा गीतादिभिः सन्तोषयेत्।
सायमपि पुनः पूजां कृत्वा स्त्रीधनं यथाशक्तिं दद्यात्।
विवाहोत्सवपूर्तौ—

इति उभौ अभ्यनुज्ञापयेत् मङ्गलारार्तिकेन सह। तुलसीं यथापूर्वं रक्षेत्।

ॐ तत्सद्ब्रह्मार्पणमस्तु।

धात्रीतुलस्युत्पत्तिवर्णनम्

नारद उवाच

॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां
द्वितीये वैष्णवखण्डे कार्तिकमासमाहात्म्ये
धात्रीतुलस्युत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः॥२३॥

तुलसीविवाहविधिवर्णनम्

वालखिल्या ऊचुः

॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां
द्वितीये वैष्णवखण्डे कार्तिकमासमाहात्म्ये
कूष्माण्डनवमीतुलसीविवाहविधिवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः॥३१॥

तुलसी-माहात्म्यम्

ब्रह्मोवाच

श्रीभगवानुवाच

नित्यमभ्यर्चयेद्यो वै तुलस्या मां रमेश्वरम् ॥
महापापानि नश्यंति किं पुनश्चोपपातकम् ॥८॥

[इतः पश्चात् दीपमाहात्म्यवर्णनम्]

॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे ब्रह्मविष्णुसंवादे मार्गशीर्षमाहात्म्ये दीपमाहात्म्यवर्णनं नाम अष्टमोऽध्यायः॥८॥