विराटपर्व on Stotra Samhita

प्रथमोऽध्यायः॥१॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

प्रथमोऽध्यायः॥१॥

श्रीवेदव्यासाय नमः

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥

जनमेजय उवाच

कथं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः।

अज्ञातवासमुषिता दुर्योधनभयार्दिताः॥१॥

पतिव्रता महाभागा सततं सुखभागिनी।

द्रौपदी सा कथं ब्रह्मन्नज्ञाता दुःखिताऽवसत्॥२॥

ते च ब्राह्मणमुख्याश्च सूतपौरोगवैः सह।

अज्ञातवासमुषिताः कथं च परिचारकाः॥३॥

वैशम्पायन उवाच

यथा विराटनगरे तव पूर्वपितामहाः।

अज्ञातवासमुषितास्तावद् वक्ष्यामि तच्छृणु॥४॥

तथा स तान् वराँल्लब्ध्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः।

गत्वाऽऽश्रमं ब्राह्मणेभ्य आचख्यौ वृत्तमात्मनः॥५॥

कथयित्वा च तत् सर्वं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिरः।

अरणीसहितं भाण्डं ब्राह्मणाय न्यवेदयत्॥६॥

ततो युधिष्ठिरो राजा कुन्तीपुत्रो दृढव्रतः।

समाहूयानुजान् सर्वानिति होवाच भारत॥७॥

द्वादशेमानि वर्षाणि राष्ट्राद् विप्रोषिता वयम्।

छद्मना हृतराज्याश्च निस्स्वाश्च बहुशः कृताः॥८॥

उषिताश्च वने वासं यथा द्वादश वत्सरान्।

अज्ञातचर्यां वत्स्यामश्छन्ना वर्षं त्रयोदशम्॥९॥

वैशम्पायन उवाच

द्वितीयोऽध्यायः॥२॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

द्वितीयोऽध्यायः॥२॥

वैशम्पायन उवाच

निवृत्तवनवासास्ते सत्यसन्धा मनस्विनः।

अकुर्वत पुनर्मन्त्रं सह धौम्येन पाण्डवाः॥१॥

अथाब्रवीद् धर्मराजः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।

भ्रातॄन् कृष्णां च सम्प्रेक्ष्य धौम्यं च कुरुनन्दनः॥२॥

द्वादशेमानि वर्षाणि राज्याद् विप्रोषिता वयम्।
त्रयोदशोऽयं सम्प्राप्तः कृच्छ्रात् परमदुर्वसः।
स साधु कौन्तेय इतो वासमर्जुन रोचय॥३॥

त्रयोदशमिदं प्राप्तं क्व नु वत्स्यामहेऽर्जुन।

अबुद्धा धार्तराष्ट्रैश्च समग्राः सह कृष्णया॥४॥

अर्जुन उवाच

तस्यैव वरदानेन धर्मस्य मनुजाधिप।

अज्ञाता विचरिष्यामो नराणां भरतर्षभ॥५॥

यानि राष्ट्राणि वासाय कीर्तयिष्यामि कानिचित्।

रमणीयानि गुप्तानि तेषां किञ्चित् तु रोचय॥६॥

रम्या जनपदाः सन्ति बहवस्त्वभितः कुरून्।
पाञ्चालाश्चैव मत्स्याश्च साल्ववैदेहबाह्लिकाः।
दशार्णाः शूरसेनाश्च कलिङ्गा मागधा अपि॥७॥

विराटनगरं चापि श्रूयते शत्रुसूदन।

रमणीयं जनाकीर्णं सुभिक्षं स्फीतमेव च॥८॥

नानाराष्ट्राणि चान्यानि श्रूयन्ते सुबहूनि च।

यत्र ते रोचते राजंस्तत्र गच्छामहे वयम्॥९॥

कतमस्मिञ्जनपदे महाराज निवत्स्यसि।

मा विषादे मनः कार्यं राज्यभ्रंश इति क्वचित्॥१०॥

युधिष्ठिर उवाच

तृतीयोऽध्यायः॥३॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

तृतीयोऽध्यायः॥३॥

वैशम्पायन उवाच

एवं निर्दिश्य चाऽऽत्मानं निश्वसन्नुष्णमार्तिजम्।

विमुञ्चन्नश्रु नेत्राभ्यां भीमसेनमुवाच ह॥१॥

भीमसेन कथं कर्म मात्स्यराष्ट्रे करिष्यसि।

हत्वा क्रोधवशांस्तत्र पर्वते गन्धमादने॥२॥

यक्षान् क्रोधाभिताम्राक्षान् राक्षसांश्चापि पौरुषात्।

प्रादाः पाञ्चालकन्यायै पद्मानि सुबहून्यपि॥३॥

बकं राक्षसराजानं भीषणं पुरुषादकम्।
जघ्निवानसि कौन्तेय ब्राह्मणार्थमरिन्दम।
क्षेमा चाभयसंवीता सैकचक्रा त्वया कृता॥४॥

हिडिम्बं च महावीर्यं किर्मीरं चैव राक्षसम्।

त्वया हत्वा महाबाहो वनं निष्कण्टकं कृतम्॥५॥

आपदं चापि सम्प्राप्ता द्रौपदी चारुहासिनी।

जटासुरवधं कृत्वा वयं च परिमोक्षिताः॥६॥

मत्स्यराजान्तिके तात वीर्यपूर्णोऽत्यमर्षणः।
वृकोदर विराटस्य बलीयान् दुर्बलीयसः।
समीपे नगरे तस्य वत्स्यसे केन कर्मणा॥७॥

भीम उवाच

सूदोऽहं वललो नाम्ना सूपकारो नराधिप।

उपस्थास्यामि राजानं विराटमिति रोचये॥८॥

रसान् नानाविधांश्चापि स्वादूंश्च मधुरांस्तथा।

सूपांश्चापि करिष्यामि कुशलोऽस्मि महानसे॥९॥

कृतपूर्वाणि यान्यस्य व्यञ्जनानि सुशिक्षितैः।

तान्यप्यभिभविष्यामि प्रीतिं सञ्जनयन्नहम्॥१०॥

पूर्वमप्राशितांस्तेन कर्ता रसगुणान्वितान्।

स्वादु व्यञ्जनमास्वाद्य मात्स्यः प्रीतो भविष्यति॥११॥

आहरिष्यामि दारूणां पाटितानां शतंशतम्।

राजा कर्माणि मे दृष्ट्वा न मां परिभविष्यति॥१२॥

ये च तस्य महामल्लाः समरेष्वपराजिताः।

कृतप्रतापा बहुशो राज्ञः प्रत्यायिता बले॥१३॥

रङ्गोपजीविनः सर्वे परेषां च भयावहाः।

तानहं निहनिष्यामि रतिं राज्ञः प्रवर्तयन्॥१४॥

न च तान् युध्यमानोऽहं नयिष्ये यमसादनम्।

तथा तान् निहनिष्यामि जीविष्यन्ति यथाऽऽतुराः॥१५॥

वृषो वा महिषो वाऽपि नागो वा षाष्टिहायनः।

सिंहो व्याघ्रो ग्रहीतव्यो भविष्यति न संशयः॥१६॥

तान् सर्वान् दुर्ग्रहानन्यैराशीविषविषोपमान्।

बलादहं ग्रहीष्यामि मत्स्यराजस्य पश्यतः॥१७॥

आरालिका वा सूदा वा येऽस्य युक्ता महानसे।

तानहं प्रीणयिष्यामि मनुष्यान्स्तेन कर्मणा॥१८॥

आरालिको गोविकर्ता सूपकर्ता नियोधकः।

आसं युधिष्ठिरस्याहमिति वक्ष्यामि मानवान्॥१९॥

आत्मानमात्मना रक्षंश्चरिष्यामि विशाम्पते।
इत्येवं च प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा।
विराटनगरे च्छन्नो विराटस्य समीपतः॥२०॥

युधिष्ठिर उवाच

चतुर्थोऽध्यायः॥४॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुर्थोऽध्यायः॥४॥

वैशम्पायन उवाच

इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीरस्-
तथाऽर्जुनो धर्मभृतां वरिष्ठः।
वाक्यं तथाऽसौ विरराम भूयो
नृपोऽपरं भ्रातरमाबभाषे॥१॥

किङ्कर्मा किंसमाचारो नकुलोऽयं भविष्यति।

सुकुमारश्च शूरश्च दर्शनीयः सुखोचितः॥२॥

अदुःखार्हश्च बालश्च लालितश्चापि नित्यशः।

सोऽयमार्तश्च शान्तश्च किं नु रोचयतात् त्विह॥३॥

किं त्वं नकुल कुर्वाणस्तस्य तात चरिष्यसि।

कर्म तत्त्वं समाचक्ष्व राज्ये तस्य महीपतेः॥४॥

नकुल उवाच

अश्वाध्यक्षो भविष्यामि विराटस्येति मे मतिः।

दामग्रन्थीति नाम्नाऽहं कर्मैतत् सुप्रियं मम॥५॥

दामग्रन्थी परिज्ञातः कुशलो दामकर्मणि।

न मां परिभविष्यन्ति जना जात्विह कर्हिचित्॥६॥

कुशलोऽस्म्यश्वशिक्षायां तथैवाश्वचिकित्सने।

प्रियाश्च सततं मेऽश्वाः कुरुराजा यथा तव॥७॥

न मां परिभविष्यन्ति किशोरा वडवास्तथा।

न दुष्टाश्च भविष्यन्ति पृष्ठे धुरि च मद्गताः॥८॥

द्रक्ष्यन्ति ये च मां केचिद् विराटनगरे जनाः।

तेभ्य एवं प्रवक्ष्यामि विहरिष्याम्यहं यथा॥९॥

पाण्डवेन ह्यहं तात अश्वेष्वधिकृतः पुरा।
इति तस्य पुरे छन्नश्चरिष्यामि महीपते।
इत्येतद् वः प्रतिज्ञातं विहरिष्याम्यहं यथा॥१०॥

वैशम्पायन उवाच

पञ्चमोऽध्यायः॥५॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चमोऽध्यायः॥५॥

युधिष्ठिर उवाच

कर्माण्युक्तानि युष्माभिर्यानि तानि चरिष्यथ।

मम चापि यथा बुद्धिरुचिता हि विनिश्चयात्॥१॥

पुरोहितोऽयमस्माकमग्निहोत्राणि रक्षतु।

सूतपौरोगवैः सार्धं द्रुपदस्य निवेशने॥२॥

इन्द्रसेनमुखाश्चेमे रथानादाय केवलान्।

यान्तु द्वारवतीं शीघ्रमिति मे वर्तते मतिः॥३॥

इमाश्च नार्यो द्रौपद्याः सर्वाश्च परिचारिका।

पाञ्चालानेव गच्छन्तु सूतपौरोगवैः सह॥४॥

सर्वैरपि च वक्तव्यं न प्राज्ञायन्त पाण्डवाः।
अर्धरात्रे महात्मानो भिक्षादान् ब्राह्मणानपि।
गता ह्यस्मानपाहाय सर्वे द्वैतवनादिति॥५॥

वैशम्पायन उवाच

एवं तेऽन्योन्यमामन्त्र्य कर्माण्युक्त्वा पृथक् पृथक्।

धौम्यमामन्त्रयामासुः स च तान् मन्त्रमब्रवीत्॥६॥

तानन्वशात् स धर्मात्मा सर्वधर्मविशेषवित्।

धौम्यः पुरोहितो राजन् पाण्डवान् पुरुषर्षभान्॥७॥

धौम्य उवाच

विदितं वै यथा सर्वं लोके वृत्तमिदं नृप।

विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतः॥८॥

अतोऽहमभिवक्ष्यामि हेतुमात्रं निबोधत।
हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा ब्रवीमि वः।
यथा राजकुलं प्राप्य चरन् प्रोष्य न रिष्यति॥९॥

दुर्वासमेव कौरव्य जातेन कुरुवेश्मनि।

अमानितेन मानार्ह गूढेन परिवत्सरम्॥१०॥

दिष्टद्वारो लभेद् द्रष्टुं राजस्वेषु न विश्वसेत्।

न चानुशिष्याद् राजानमपृच्छन्तं कदाचन॥११॥

तूष्णीं त्वेनमुपासीत काले समभिपूजयेत्॥१२॥

असूयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिनः।

तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा॥१३॥

विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि।

एवं विचरतो राज्ञि न क्षतिर्जायते क्वचित्॥१४॥

पाण्डवाग्निरयं लोके सर्वशस्त्रमयो महान्।

भर्ता गोप्ता च भूतानां राजा पुरुषविग्रहः॥१५॥

सर्वात्मना वर्तमानं यथा दोषो न संस्पृशेत्।

राजानमुपतिष्ठन्तं तस्य वृत्तं निबोधत॥१६॥

क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम्।

नावमन्येत मेधावी कृशानपि कदाचन॥१७॥

एतत् त्रयं च पुरुषं निर्दहेदवमानितम्।

राजा तस्माद् बुधैर्नित्यं पूजनीयः प्रयत्नतः॥१८॥

नातिवर्तेत मर्यादां पुरुषो राजसम्मतः।

व्यवहारं पुनर्लोके मर्यादां पण्डिता विदुः॥१९॥

न हि पुत्रं न नप्तारं न भ्रातरमरिन्दम।

समतिक्रान्तमर्यादं पूजयन्ति पराधिपाः॥२०॥

गच्छन्नपि परां भूतिं भूमिपालनियोजितः।

जात्यन्ध इव मन्येत मर्यादामनुचिन्तयन्॥२१॥

धृष्टो द्वारं सदा पश्यन्न च राजसु विश्वसेत्।

तदेवासनमन्विच्छेद् यत्र नाभिलषेत् परः॥२२॥

यत्रोपविष्टः सङ्कल्पं नोपहन्याद् बलीयसः।

तदासनं राजकुले ईप्सेत पुरुषो वसन्॥२३॥

यथैनं यत्र चाऽऽसीनं शङ्कयेद् दुष्टचारिणम्।

न तत्रोपविशेज्जातु यो राजवसतिं वसेत्॥२४॥

स्वभूमौ काममासीत तिष्ठेद् वा राजसन्निधौ।

न त्वेवासनमन्यस्य प्रार्थयेत कदाचन॥२५॥

परासनगतं ह्येनं परस्य परिचारकाः।

परिषद्यपकर्षेयुः परिहास्येत शत्रुभिः॥२६॥

नित्यं विप्रतिषिद्धं तत् पुरस्तादासनं मतम्।

अर्थार्थं हि यदा भृत्यो राजानमुपतिष्ठते॥२७॥

दक्षिणं वाऽथ वामं वा भागमाश्रित्य पण्डितः।
तिष्ठेद् विनीतवद् राजन् न पुरस्तान्न पृष्ठतः।
राक्षिणामात्तशस्त्राणां पश्चात् स्थानं विधीयते॥२८॥

मातृगोत्रे स्वगोत्रे वा नाम्ना शीलेन वा पुनः।

सङ्ग्रहार्थं मनुष्याणां नित्यमाभाषिता भवेत्॥२९॥

पूज्यमानोऽपि यो राज्ञा नरो न प्रतिपूजयेत्।

नैनमाराधयेज्जातु शास्ता शिष्यानिवालसान्॥३०॥

नास्य युग्यं न पर्यङ्कं नाऽऽसनं न रथं तथा।

आरोहेत् सम्मतोऽस्मीति यो राजवसतिं वसेत्॥३१॥

यो वै गृहेभ्यः प्रवसन् क्रियमाणमनुस्मरन्।

उत्थाने नित्यसङ्कल्पो निस्तन्द्रीः सङ्घतात्मवान्॥३२॥

परीतः क्षुत्पिपासाभ्यां विहाय परिदेवनम्।

दुःखेन सुखमन्विच्छेद् यो राजवसतिं वसेत्॥३३॥

अन्येषु प्रेष्यमाणेषु पुरस्ताद् धीर उत्पतेत्।

करिष्याम्यहमित्येव यः स राजसु सिध्यति॥३४॥

उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवा।

आदिष्टो न विकल्पेत यः स राजसु सिद्ध्यति॥३५॥

नैव प्राप्तोऽवमन्येत सदाऽमात्यो विशारदः।
मानं प्राप्तो न हृष्येत न व्यथेच्च विमानितः।
ऋदुर्मृदुः सत्यवादो यः स राजसु सिद्ध्यति॥३६॥

नैव लाभाद्धर्षमियान्न व्यथेच्च विमानितः।

समः पूर्णतुलेव स्याद् यो राजवसतिं वसेत्॥३७॥

अल्पेच्छो धृतिमान् राजञ्छायेवानुगतः सदा।

दक्षः प्रदक्षिणो धीरः स राजवसतिं वसेत्॥३८॥

इतिहासपुराणज्ञः कुशलः सत्कथासु च।

वदान्यः सत्यवाक् वाऽपि यो राजवसतिं वसेत्॥३९॥

न मिथो भाषितं राज्ञो मनुष्येषु प्रकाशयेत्।

यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं नो वदेच्च तम्॥४०॥

नैषां कर्मसु संयुक्तो धनं किञ्चिदुपस्पृशेत्।

प्राप्नुयादाददानो वा बन्धं वा वधमेव वा॥४१॥

हुल्योपस्थितयोः पश्य मम चान्यस्य चोभयोः।

अन्यं पुष्णाति मद्धीनमिति धीरो न मुह्यति॥४२॥

श्रेयांसं हि परित्यज्य वैद्यं कर्मणि कर्मणि।

पापीयांसं प्रकुर्वीरञ्छीलमेषां तथाविधम्॥४३॥

नैषां दारेषु कुर्वीत प्राज्ञो मैत्रीं कथञ्चन।

रक्षणं तु न सेवेत यो राजवसतिं वसेत्॥४४॥

यदा ह्यभिसमीक्षेत प्रेष्यं स्त्रीभिः समागतम्।

बुद्धिः परिभवेत् तस्य राजा शङ्केत वा पुनः॥४५॥

शङ्कितस्य पुनः स्त्रीषु कस्य भृत्यस्य भूमिपः।

जीवितं साधु मन्येत प्रकृतिस्थो बलात्कृतः॥४६॥

हर्षवस्तुषु चाप्यत्र वर्तमानेषु केषुचित्।

नातिगाढं प्रहृष्येत तान्येवास्यानुपूजयेत्॥४७॥

हर्षाद्धि मन्दः पुरुषः स्वैरं कुर्वीत वैकृतम्।

तदस्यान्तःपुरे वृत्तमीक्षां कुर्वीत भूमिपः॥४८॥

अन्तःपुरगतं ह्येनं स्त्रियः क्लीबाश्च सर्वतः।

वर्तमानं यथावच्च कुत्सयेयुरसंशयम्॥४९॥

तस्माद् गम्भीरमात्मानं कृत्वा हर्षं नियम्य च।

नित्यमन्तःपुरे राज्ञो न वृत्तं कीर्तयेद् बहिः॥५०॥

यथा हि सुमहामन्त्रो भिद्यमानो हरेत् सुखम्।

एवमन्तःपुरे वृत्तं श्रूयमाणं बहिर्भवेत्॥५१॥

या तु वृत्तिरबाह्यानां बाह्यानामपि केवलम्।

उभयेषां समस्तानां शृणु राजोपजीविनाम्॥५२॥

न स्त्रियो जातु मन्येत बाह्ये वाऽभ्यन्तरेऽपि वा।

अनुजीविनां नरेन्द्रस्तु सृजेद्धि सुमहद् भयम्॥५३॥

मत्वाऽस्य प्रियमात्मानं राजरत्नानि राजवत्।

अराजा राजयोग्यानि नोपयुञ्जीत पण्डितः॥५४॥

अराजानं हि रत्नानि राजकान्तानि राजवत्।

भुञ्जानं तं नरं राजा न तितिक्षेत जीवितम्॥५५॥

तस्मादव्यक्तभोगेन भोक्तव्यं भूतिमिच्छता।

तुल्यभोगं हि राजा तु भृत्यं कोपेन योजयेत्॥५६॥

न चापत्येन सम्प्रीतिं राज्ञः कुर्वीत केनचित्।

अधिक्षिप्तमनर्थं च द्वेष्यं च परिवर्जयेत्॥५७॥

एतां हि सेवमानस्य नरसीमां चतुर्विधाम्।

द्विधा विच्छिद्यते मूलं राजमूलोपसेविनः॥५८॥

एतैस्तु विपरीता या नरसीमा नराधमैः।

तथा कुर्वीत संसर्गं न विरोधं कथञ्चन॥५९॥

बन्धुभिश्च नरेन्द्रस्य बलवद्भिश्च मानवैः।

साधु मन्येत संसर्गं न विरोधं कथञ्चन॥६०॥

ताभ्यां तु नरसीमाभ्यां विरुद्धस्याल्पतेजसः।

प्रथमं छिद्यते मूलं द्वितीयं जायते भयम्॥६१॥

उद्धतानां च यो वेषः कुहकानां च यो भवेत्।
राजवेषं च विस्पष्टं सेवमानो न वर्धते।
इतराभ्यां तु वेषाभ्यां परिहास्येत बान्धवैः॥६२॥

अपुम्भिश्चैव पुम्भिश्च स्त्रीभिः स्त्रीदर्शिभिर्नरैः।

शक्ये सति न सम्भाषां जातु कुर्वीत कर्हिचित्॥६३॥

प्रतिसम्भाषमाणो हि त्रिभिरेतैरचेतनः।

श्येनः पेशीमिवादत्ते पुरुषो भूतिमात्मनः॥६४॥

ये च राज्ञाऽभिसत्कारं लभेरन् कारणादिव।

तैश्च सामन्तदूतैश्च न संसज्येत कर्हिचित्॥६५॥

न चान्याचरितां भूमिमसन्दिष्टो महीपतेः।

उपसेवेत मेधावी यो राजवसतिं वसेत्॥६६॥

न च सन्दर्शने राज्ञां प्रबन्धमभिसञ्जपेत्।

अपि चैतद् दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम्॥६७॥

अर्थकामा च या नारी राजानं स्यादुपस्थिता।

अनुजीवी तथायुक्तां निध्यायन्दुष्यते च सः॥६८॥

तस्मान्नारीं न निध्यायेत् तथायुक्तां विचक्षणः।

तथा क्षुतं च वातं च निष्ठीवं चाऽऽचरेच्छनैः॥६९॥

न नर्मसु हसेज्जातु मूढवृत्तिर्हि सा स्मृता।

स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयीत प्रसादजम्॥७०॥

न चाक्षौ न भुजौ जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत्।

न च तिर्यगवेक्षेत चक्षुर्भ्यां सम्यगाचरेत्॥७१॥

भ्रुकुटिं च न कुर्वीत न चाङ्गुष्ठैर्लिखेन्महीम्।

न च गाढं विजृम्भेत जातु राज्ञः समीपतः॥७२॥

न प्रशंसेन्न चासूयेत् प्रियेषु च हितेषु च।

स्तूयमानेषु वा तत्र दूष्यमानेषु वा पुनः॥७३॥

अथ सन्दृश्यमानेषु प्रियेषु च हितेषु च।

श्रूयमाणेषु वाक्येषु वर्णयेदमृतं यथा॥७४॥

न राज्ञः प्रतिकूलानि सेवमानः सुखी भवेत्।

पुत्रो वा यदि वा भ्राता यद्यप्यात्मसमो भवेत्॥७५॥

अप्रमत्तो हि राजानं रञ्जयेच्छीलसम्पदा।

उत्थानेन तु मेधावी शौचेन विविधेन च॥७६॥

स्नानं हि वस्त्रशुद्धिश्च शारीरं शौचमुच्यते।

असक्तिः प्राकृतार्थेषु द्वितीयं शौचमुच्यते॥७७॥

राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः।

य एतैः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति॥७८॥

तस्माद् भक्त्या च युक्तः सन् सत्यवादी जितेन्द्रियः।

मेधावी धृतिमान् प्राज्ञः संश्रयीत महीपतिम्॥७९॥

कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम्।

वर्धमानं स्थितं स्थाने संश्रयीत महीपतिम्॥८०॥

एष वः समुदाचारः समुद्दिष्टो यथाविधि।

यथार्थान् सम्प्रपत्स्यन्ते पार्थ राजोपजीविनः॥८१॥

संवत्सरमिमं तावदेवंशीला बुभूषथः।

ततः स्वविषयं प्राप्य यथाकामं चरिष्यथ॥८२॥

वैशम्पायन उवाच

षष्ठोऽध्यायः॥६॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षष्ठोऽध्यायः॥६॥

वैशम्पायन उवाच

तेऽग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणं च पुरोहितम्।

अभिवाद्य ततः सर्वे प्रस्थातुमुपचक्रमुः॥१॥

युधिष्ठिर उवाच

अनुशिष्टोऽस्मि भद्रं ते नैतद् वक्ताऽस्ति कश्चन।

कुन्तीमृते मातरं नः पितरं च यशस्विनम्॥२॥

यदेवानन्तरं कार्यं तद् भवान् वक्तुमर्हति।

तारणाय तु दुःखस्य प्रस्थानाय भवाय च॥३॥

वैशम्पायन उवाच

तेषां प्रतिष्ठमानानां धौम्यो मन्त्रानथाजपत्।
सर्वविघ्नप्रशमनानर्थसिद्धिकरांस्तथा।
ततः पावकमुज्ज्वाल्य मन्त्रहव्यपुरुस्कृतम्॥४॥

याज्ञसेनीं पुरस्कृत्य सर्व एव महारथाः।

प्राद्रवन् सह धौम्येन बद्धशस्त्रा वनाद् वनम्॥५॥

ते वीरा बद्धनिस्त्रिंशा धनुर्बाणकलापिनः।

अगच्छन् भीमधन्वानः काम्यकाद् यमुनां नदीम्॥६॥

उत्तरेण दशार्णानां पाञ्चालान् दक्षिणेन तु।

अन्तरेण यकृल्लोम्नः शूरसेनांश्च पाण्डवाः॥७॥

ते तस्या दक्षिणं तीरमन्वगच्छन् पदातयः।

ततः प्रत्यक् प्रयातास्ते सङ्क्रामन्तो वनाद् वनम्॥८॥

वसाना वनदुर्गेषु रमणीयेषु धन्विनः।

पल्वलेषु च रम्येषु नदीनां सङ्गमेषु च॥९॥

द्रुमान् नानाविधाकारान् नानाविधलताकुलान्।

कुसुमाढ्यान् मनःकान्ताञ्छुभगन्धान् मनोरमान्॥१०॥

पार्था निरीक्षमाणाश्च तान् द्रुमान् पुष्पशालिनः।

जिघ्रन्तः पुष्पगन्धांश्च फलगन्धान् मनोरमान्॥११॥

विध्यन्तो मृगजातानि महेष्वासा महाबलाः।
उषित्वा द्वादशसमा वने परपुरञ्जयाः।
लुब्धान् ब्रुवाणा मात्स्यस्य विषयं प्राविशंस्तदा॥१२॥

तत्र धौम्यं महेष्वासाः पाण्डवेया व्यसर्जयन्।

अग्निहोत्रं परिचरन् सोऽबुद्धोऽवसदाश्रमे॥१३॥

ततस्तेषु प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु।
इन्द्रसेनमुखाश्चैव यथोक्तं प्राप्य निर्वृताः।
रथानश्वांश्च रक्षन्तः सुखमूषुः सुसंवृताः॥१४॥

ततो जनपदं प्राप्य कृष्णा राजानमब्रवीत्॥१५॥

पश्यैकपद्यो दृश्यन्ते क्षेत्रे गोष्ठं समाश्रिताः।

वृक्षांश्चोपवनोपेतान् ग्रामाणां नगरस्य च॥१६॥

व्यक्तं दूरे विराटस्य राजधानी भविष्यति।

वसामेहापरां रात्रिं बलवान् मे परिश्रमः॥१७॥

युधिष्ठिर उवाच

सप्तमोऽध्यायः॥७॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तमोऽध्यायः॥७॥

वैशम्पायन उवाच

स राजधानीं सम्प्राप्य पार्थिवोऽर्जुनमब्रवीत्।
इमानि पुरुषव्याघ्र आयुधानि परन्तप।
कस्मिन् न्यासयितव्यानि गुप्तिश्चैषां कथं भवेत्॥१॥

सायुधा हि वयं तात प्रवेक्ष्यामः पुरं यदि।

समुद्वेगं जनस्यास्य करिष्यामो न संशयः॥२॥

गाण्डीवं हि नरव्याघ्र त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।

कथं नाविष्कृताः स्यामो धार्तराष्ट्रस्य मारिष॥३॥

यदीदं धनुरादाय चरेम सजने पुरे।

क्षिप्रं नः प्रतिजानीयुर्मनुष्या नात्र संशयः॥४॥

एकस्मिन्नपि विज्ञाते समयं नो व्यतीत्य च।

भूयो द्वादशवर्षाणि प्रविशेम वनं वयम्॥५॥

तस्मात् सर्वाणि शस्त्राणि प्रच्छाद्यान्यत्र यत्र वा।

प्रविशेम पुरश्रेष्ठं तथा सम्यक्कृतं भवेत्॥६॥

वैशम्पायन उवाच

अजातशत्रोर्वचनं श्रुत्वा चैव महायशाः।

उवाच धर्मपुत्रं तमर्जुनः परवीरहा॥७॥

इयं वने मनुष्येन्द्र महती दृश्यते शमी।

भीमशाखा दुरारोहा श्मशानस्य समीपतः॥८॥

उत्पथे चापि जातेयं मनुष्यैर्न निषेव्यते।

विपुलाऽऽकीर्णशाखा च वायसैरुपसेविता॥९॥

स्नेहानुबद्धां पश्यामि दुरारोहामिमां शमीम्॥१०॥

समीपे च श्मशानस्य गृहं नास्य विशेषतः।

समासज्यायुधान्यस्यां गच्छामो नगरं नृप॥११॥

न चास्यां चारयिष्यन्ति मनुष्याः पार्थ केचन॥१२॥

धनुर्भिः पुरुषं कृत्वा चर्मकेशास्थिसंवृतम्।
उद्बन्धमिव कृत्वा च धनुर्ज्यापाशसंवृतम्।
अस्यामायुधमासज्य गच्छाम नगरं वयम्॥१३॥

एवं परिहरिष्यन्ति मनुष्या वनचारिणः।

अत्रैवं नावबुध्यन्ते मनुष्याः केचिदायुधम्॥१४॥

वैशम्पायन उवाच

अष्टमोऽध्यायः॥८॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अष्टमोऽध्यायः॥८॥

वैशम्पायन उवाच

विराटनगरं रम्यं गच्छमानो युधिष्ठिरः।

अस्तुवन्मनसा देवीं दुर्गां त्रिभुवनेश्वरीम्॥१॥

यशोदागर्भसम्भूतां नारायणवरप्रियाम्।

नन्दगोपकुले जातां मङ्गल्यां कुलवर्धनीम्॥२॥

कंसविद्रावणकरीमसुराणां क्षयङ्करीम्।

शिलातटविनिक्षिप्तामाकाशं प्रति गामिनीम्॥३॥

वासुदेवस्य भगिनीं दिव्यमाल्यविभूषिताम्।

दिव्याम्बरधरां देवीं खड्गखेटकधारिणीम्॥४॥

भारावतरणे पुण्ये ये स्मरन्ति सदा शिवाम्।

तान् वै तारयसे पापात् पङ्के गामिव दुर्बलाम्॥५॥

स्तोतुं प्रचक्रमे भूयो विविधैः स्तोत्रसम्भवैः।

आमन्त्र्य दर्शनाकाङ्क्षी राजा देवीं सहानुजः॥६॥

नमोऽस्तु वरदे कृष्णे कुमारि ब्रह्मचारिणि।

बालार्कसदृशाकारे पूर्णचन्द्रनिभानने॥७॥

चतुर्भुजे चतुर्वक्त्रे पीनश्रोणिपयोधरे।

मयूरपिच्छवलये केयूराङ्गदधारिणि॥८॥

भासि देवि यथा पद्मा नारायणपरिग्रहः।

स्वरूपं ब्रह्मचर्यं च विशदं तव खेचरि॥९॥

कृष्णच्छविसमा कृष्णा सङ्कर्षणसमानना।

बिभ्रती विपुलौ बाहू शक्रध्वजसमुच्छ्रयौ॥१०॥

पात्री च पङ्कजी घण्टी स्त्री विशुद्धा च या भुवि।

पाशं धनुर्महाचक्रं विविधान्यायुधानि च॥११॥

कुण्डलाभ्यां सुपूर्णाभ्यां कर्णाभ्यां च विभूषिता।

चन्द्रविस्पर्धिना देवि मुखेन त्वं विराजसे॥१२॥

मुकुटेन विचित्रेण केशबन्धेन शोभिना।

भुजङ्गाभोगवासेन श्रोणिसूत्रेण राजता॥१३॥

विभ्राजसे चाबद्धेन भोगेनेवेह मन्दरः।

ध्वजेन शिखिपिच्छानामुच्छ्रितेन विराजसे॥१४॥

कौमारं व्रतमास्थाय त्रिदिवं पावितं त्वया।

तेन त्वं स्तूयसे देवि त्रिदशैः पूज्यसेऽपि च॥१५॥

त्रैलोक्यरक्षणार्थाय महिषासुरनाशिनि।

प्रसन्ना मे सुरश्रेष्ठे दयां कुरु शिवा भव॥१६॥

जया त्वं विजया चैव सङ्ग्रामे च जयप्रदा।

ममापि विजयं देहि वरदा त्वं च साम्प्रतम्॥१७॥

विन्ध्ये चैव नगश्रेष्ठे तव स्थानं हि शाश्वतम्।

कालि कालि महाकालि शीधुमांसपशुप्रिये॥१८॥

कृतानुयात्रा भूतैस्त्वं वरदा कामचारिणी।

भारावतारे ये च त्वां संस्मरिष्यन्ति मानवाः॥१९॥

प्रणमन्ति च ये त्वां हि प्रभाते तु नरा भुवि।

न तेषां दुर्लभं किञ्चित् पुत्रतो धनतोऽपि वा॥२०॥

दुर्गात्तारयसे दुर्गे तत् त्वं दुर्गा स्मृता जनैः।
कान्तारेष्ववसन्नानां मग्नानां च महार्णवे।
दस्युभिर्वा निरुद्धानां त्वं गतिः परमा नृणाम्॥२१॥

जलप्रतरणे चैव कान्तारेष्वटवीषु च।

ये स्मरन्ति महादेवि न च सीदन्ति ते नराः॥२२॥

त्वं कीर्तिः श्रीर्धृतिः सिद्धिर्ह्रीर्विद्या सन्ततिर्मतिः।

सन्ध्या रात्रिः प्रभा निद्रा ज्योत्स्ना कान्तिः क्षमा दया॥२३॥

नृणां च बन्धनं मोहं पुत्रनाशं धनक्षयम्।

व्याधिं मृत्युं भयं चैव पूजिता नाशयिष्यसि॥२४॥

सोऽहं राज्यात् परिभ्रष्टः शरणं त्वां प्रपन्नवान्।

प्रणतश्च यथा मूर्ध्ना तव देवि सुरेश्वरि॥२५॥

त्राहि मां पद्मपत्राक्षि सत्ये सत्या भवस्व नः।

शरणं भव मे दुर्गे शरण्ये भक्तवत्सले॥२६॥

एवं स्तुता हि सा देवी दर्शयामास पाण्डवम्।

उपगम्य तु राजानमिदं वचनमब्रवीत्॥२७॥

देव्युवाच

नवमोऽध्यायः॥९॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

नवमोऽध्यायः॥९॥

वैशम्पायन उवाच

ततस्तु ते पुण्यजलां शिवां शुभां
महर्षिगन्धर्वनिषेवितोदकाम्।
त्रिलोककान्तामवतीर्य जाह्नवीम्
ऋषींश्च देवांश्च पितॄनतपर्यन्॥१॥

वरप्रदानं ह्यनुचिन्त्य पार्थिवे
हुत्वाऽग्निहोत्रं कृतजप्यमङ्गलः।
दिशं तथैन्द्रीमभितः प्रपेदिवान्
कृताञ्जलिर्धर्ममुपाह्वयच्छनैः॥२॥

युधिष्ठिर उवाच

वरप्रदानं मम दत्तवान् पिता
प्रसन्नचेता वरदः प्रजापतिः।
जलार्थिनो मे तृषितस्य सोदरा
मया प्रयुक्ता विविशुर्जलाशयम्॥३॥

निपातिता यक्षवरेण ते वने
महाहवे वज्रभृतेव दानवाः।
मया च गत्वा वरदो हि तोषितो
विवक्षता प्रश्नसमुच्चयं गुरुः॥४॥

स मे प्रसन्नो भगवान् वरं ददौ
परिष्वजंश्चाऽऽह तथैव सौहृदात्।
वृणीष्व यद्वाञ्छसि पाण्डुनन्दन
स्थितोऽन्तरिक्षे वरदोऽस्मि पश्य माम्॥५॥

स वै मयोक्तो वरदः पिता प्रभुः
सदैव मे धर्मरता मतिर्भवेत्।
इमे च जीवन्तु ममानुजाः प्रभो
वयं स्वरूपं च जयं तथाऽऽप्नुमः॥६॥

क्षमा च कीर्तिश्च यथेप्सितं भवेद्
व्रतं तु सत्यं च समाप्तिरेव च।
वरो ममैषोऽस्तु यथाऽनुकीर्तितो
न तन्मृषा देववृषो यथाऽब्रवीत्॥७॥

वैशम्पायन उवाच

दशमोऽध्यायः॥१०॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

दशमोऽध्यायः॥१०॥

वैशम्पायन उवाच

अथापरस्यां दिशि भीमदर्शनो
वृकोदरोऽदृश्यत सिंहविक्रमः।
असिप्रवेके प्रतिमुच्य शाणिते
खजां च दर्वी च करेण धारयन्॥१॥

त्वचं च गोचर्ममयीं सुमर्दितां
समुक्षितां पानकरागषाडवैः।
किलासमालम्ब्य करेण चाऽऽयसं
सशृङ्गिबेरार्द्रकभूस्तृणाङ्कुरम्॥२॥

गम्भीररूपः परमेण तेजसा
रविर्यथा लोकमिमं प्रकाशयन्।
स कृष्णवासा गिरिराजसारवान्
स मत्स्यराजं समुपेत्य तस्थिवान्॥३॥

सभागतो वारणयूथपोपमस्-
तमिस्रहा रात्रिमिवावभासयन्।
सहस्रनेत्रावरजान्तकोपमस्-
त्रिलोकपालाधिपतिर्यथा हरिः॥४॥

तमाव्रजन्तं गजयूथपोपमं
निरीक्षमाणो नवसूर्यवर्चसम्।
भयात् समुद्विग्नविषण्णचेतनो
दिशश्च सर्वाः प्रसमीक्ष्य चासकृत्॥५॥

तमेकवस्त्रं परसैन्यवारणं
सभाऽविदूरान् नृपतिर्नृपात्मजम्।
समीक्ष्य वैक्लव्यमुपेयिवाञ्छनैर्-
जनाश्च भीताः परिसर्पिरे भृशम्॥६॥

अथाब्रवीन् मात्स्यपतिः सभागतान्
भृशातुरोष्णं परिनिश्वसन्निव।
कोऽयं युवा वारणराजसन्निभः
सभामभिप्रैति हि मामिकामिमाम्॥७॥

को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनं
मृगेन्द्रशार्दूलगतिं हि मामकः।
व्यूढान्तरांसो मृगराडिवोत्कटो
य एष दिव्यः पुरुषः प्रकाशते॥८॥

राजश्रिया ह्येष विभाति राजवद्
विरोचते रुक्मगिरिप्रभोपमः।
नाक्षत्रियो नूनमयं भविष्यति
सहस्रनेत्रप्रतिमस्तथा ह्यसौ॥९॥

रूपेण यश्चाप्रतिमो ह्ययं महान्
महीमिमां शक्र इवाभिपालयेत्।
नाभूमिपोऽयं हि रतिर्ममेति च
च्युतः समृद्ध्या नभसीव नाहुषः॥१०॥

वैशम्पायन उवाच

एकादशोऽध्यायः॥११॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकादशोऽध्यायः॥११॥

वैशम्पायन उवाच

अथापरोऽदृश्यत वर्णवान् युवा
स्त्रीवेषधारी समलङ्कृतो भृशम्।
प्रवालचित्रे प्रविमुच्य कुण्डले
उभे च कम्बू परिपातुके तथा॥१॥

कृष्णे च रक्ते च निबध्य वाससी
शरीरवाञ्छुक्रबृहस्पतिप्रभः।
बहूंश्च दीर्घांश्च विकीर्य मूर्धजान्
महाभुजो मत्तगजेन्द्रविक्रमः॥२॥

क्लैब्येन वेषेण न भाति भाति च
ग्रहाभिपन्नो नभसीव चन्द्रमाः।
गतेन चोर्वी परिकम्पयंस्तदा
विराटमासाद्य सभासमीपतः॥३॥

तं प्रेक्ष्य राजोपगतं सभातले
व्याजाप्रतिच्छन्नममित्रमर्दनम्।
विराजमानं सुरराजवर्चसं
सुतं सुरेन्द्रस्य गजेन्द्रविक्रमम्॥४॥

सर्वानपृच्छच्च समीपचारिणः
कुतोऽयमायाति न मे पुरा श्रुतः।
न चैनमूचुर्विदितं नरास्तदा
सविस्मयं वाक्यमिदं नृपोऽब्रवीत्॥५॥

विराट उवाच

गजेन्द्रलीलो मृगराजगामी
वृषेक्षणो देवसुतोग्रतेजाः।
पीनांसबाहुः कनकावदातः
कोऽयं नरो मे नगरं प्रविष्टः॥६॥

किमेष देवेन्द्रसुतः किमेष
ब्रह्मात्मजो वा किमयं स्वयम्भूः।
उमासुतो वैश्रवणात्मजो वा
प्रेक्ष्यैनमासीदिति मे वितर्कः॥७॥

वैशम्पायन उवाच

द्वादशोऽध्यायः॥१२॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

द्वादशोऽध्यायः॥१२॥

वैशम्पायन उवाच

अथापरोऽदृश्यत पाण्डवः प्रभुर्-
विराटराजे तुरगान् समीक्षति।
तमापतन्तं ददृशुः पृथग् जनाः
प्रमुक्तमभ्रादिव चन्द्रमण्डलम्॥१॥

स वै हयानैक्षत तानितस्ततः
समीक्षमाणं च ददर्श मत्स्यराट्।
दृष्ट्वा तथैनं स कुरूत्तमं तमः
पप्रच्छ तान् सर्वसभासदस्तदा॥२॥

को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनं
योऽयं युवाऽभ्येति हि मामिकां सभाम्।
प्रियो हि मे दर्शनतोऽपि सम्मतो
ब्रवीतु कश्चिद् यदि दृष्टवानिमम्॥३॥

अयं हयान् पश्यति मामकान् मुहुर्-
ध्रुवं हयज्ञो भविता विचक्षणः।
प्रवेश्यतामेष समीपमाशु वै
विभाति वीरो हि यथाऽमरस्तथा॥४॥

वितर्कयत्येव हि मत्स्यराजनि
त्वरन् कुरूणामृषभः सभामगात्।
ततः प्रणम्योपनतः कुरूत्तमो
विराटराजानमुवाच पार्थिवम्॥५॥

तवागतोऽहं पुरमद्य भूपते
जिजीविषुर्वेतनभोजनार्थिकः।
तवाश्वबन्धः सुभृतो भवाम्यहं
कुरुष्व मामश्वपतिं यदीच्छसि॥६॥

विराट उवाच

त्रयोदशोऽध्यायः॥१३॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

त्रयोदशोऽध्यायः॥१३॥

वैशम्पायन उवाच

अथापरोऽदृश्यत वै शशी यथा
हुतो हविर्भिर्हि यथाऽध्वरे शिखी।
तथा समालक्ष्यत चारुदर्शनः
प्रकाशयन् सूर्य इवाचिरोदितः॥१॥

तमाव्रजन्तं सहदेवमग्रणीर्-
नृपो विराटो नचिरात् समैक्षत।
प्रैक्षन्त तं तत्र पृथक् समागताः
सभागताः सर्वमनोहरप्रभम्।
युवानमायान्तममित्रकर्शनं
प्रमुक्तमभ्रादिव चन्द्रमण्डलम्॥२॥

यष्ट्या प्रमाणान्वितया सुदर्शनं
दामानि पाशं च निबद्ध्य पृष्ठतः।
मौर्वी च तन्त्रीं महतीं सुसंहितां
बालैश्च तारैर्बहुभिः समावृताम्॥३॥

स चापि राजानमुवाच वीर्यवान्
कुरुष्व मां पार्थिव गोष्ववस्थितम्।
मया हि गुप्ताः पशवो भवन्तु ते
प्रसन्ननिद्राः प्रभवोऽस्मि वल्लवः॥४॥

न श्वापदेभ्यो न च रोगतो भयं
न चापि दावान्न च तस्कराद् भयम्।
पयःप्रभूता बहुला निरामया
भवन्ति गावः सुभृता नराधिप॥५॥

निशम्य राजा सहदेवभाषितं
निरीक्ष्य माद्रीसुतमभ्यनन्दत्।
उवाच हृष्टो मुदितेन चेतसा
न बल्लवत्वं त्वयि वीर लक्षये॥६॥

धैर्याद् वपुः क्षात्रमिवेह ते दृढं
प्रकाशते कौरववंशजस्य वा।
नापण्डितेयं तव दृश्यते तनुर्-
भवेह राज्ये मम मन्त्रधर्मभृत्॥७॥

प्रशाधि मत्स्यान् सहराजकानिमान्
बृहस्पतिः शत्रुयुतानिवामरान्।
बलं च मे रक्ष सुवेष सर्वशो
गृहाण खड्गं प्रतिरूपमात्मनः॥८॥

अनीककर्णाग्रधरो बलस्य मे

चतुर्दशोऽध्यायः॥१४॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुर्दशोऽध्यायः॥१४॥

वैशम्पायन उवाच

ततः कृष्णा सुकेशी सा दर्शनीया शुचिस्मिता।
वेणीकेशान् समुत्क्षिप्य पीनवृत्तकुचा शुभा।
जुगूहे दक्षिणे पार्श्वे मृदूनसितलोचना॥१॥

वासश्च परिधायैकं कृष्णा सुमलिनं महत्।

कृत्वा वेषं च सैरन्ध्र्याः कृष्णा व्यचरदार्तवत्॥२॥

प्रविष्टा नगरं भीरूः सैरन्ध्रीवेषसंयुता।

तां नराः परिधावन्तः स्त्रियश्च समुपाद्रवन्॥३॥

अपृच्छंस्ते च तां दृष्ट्वा का त्वं किं च चिकीर्षसि।
सा तानुवाच राजेन्द्र सैरन्ध्र्यहमुपागता।
कर्म चेच्छामि वै कर्तुं तस्य या मां भरिष्यति॥४॥

वैशम्पायन उवाच

तस्या रूपेण वेषेण श्लक्ष्णया च गिरा तथा।

न श्रद्दधानास्तां देवीमन्नहेतोरुपस्थिताम्॥५॥

विराटस्य तु कैकेयी भार्या परमसम्मता।

आलोकयन्ती ददृशे प्रासादाद् द्रुपदात्मजाम्॥६॥

सा समीक्ष्य तथारूपामनाथामेकवाससम्।

स्त्रीभिश्च पुरुषैश्चापि सर्वतः परिवारिताम्॥७॥

विराटभार्या तां देवी कारुण्याज्जातसम्भ्रमा।

अप्रेषयत् समीपस्थाः स्त्रियो वृद्धाश्च तत्पराः॥८॥

अपनीय ततः सर्वा आनयध्वमिहैव ताम्।
यदा दृष्टा मया साध्वी कम्पते मे मनस्तदा।
तस्माच्छीघ्रमिहानाय्य दर्शयध्वं यदीच्छथ॥९॥

तास्तथोक्ता उपागम्य द्रौपदीं परिसङ्गताः।

आनीय सर्वथा त्वेनामब्रुवन्मधुराक्षरम्॥१०॥

भद्रे त्वां द्रष्टुमिच्छन्ती सुदेष्णा हर्म्यभूतले।
त्वदर्थं प्रैषयच्चास्मान् द्रष्टुं तां त्वं यदीच्छसि।
आयाह्यस्माभिरेवाद्य रक्ष्यमाणा यथेष्टतः॥११॥

तच्छ्रुत्वा द्रौपदी तासां वचनं वाक्यकोविदा।

ईप्सितार्थातिलाभेन हृष्टाऽऽयाता गृहोत्तमम्॥१२॥

राजवेश्म ह्युपाक्रम्य यत्राग्र्यमहिषी स्थिता।

सुदेष्णामगमत् कृष्णा राजभार्यां यशस्विनीम्॥१३॥

कृष्णान् केशान् मृदून् दीर्घान् समुद्ग्रथ्यासितेक्षणा।
कुञ्चिताग्रांस्तु सूक्ष्माग्रान् दर्शनीयान्निबध्य च।
जुगूहे दक्षिणे पार्श्वे मृदूनायतलोचना॥१४॥

सा प्रविश्य विराटस्य द्रौपद्यन्तःपुरं शुभा।

ह्रीनिषेवान्विता बाला कम्पमाना लतेव सा॥१५॥

अभिगम्य च सुश्रोणी सर्वलक्षणसंयुता।

ददर्शावस्थितां हैमे पीठे रत्नपरिच्छदे॥१६॥

रक्तसूक्ष्माम्बरधरां मेघे सौदामिनीमिव।

नानावर्णविचित्रां च सर्वाभरणभूषिताम्॥१७॥

सुभ्रूं सुकेशीं सुश्रोणीं कुब्जवामनमध्यगाम्।

बहुपुष्पोपकीर्णायां भूम्यां वेदिमिवाध्वरे॥१८॥

सुदेष्णां राजमहिषीं सर्वालङ्कारभूषिताम्।

श्रीमतीं राजपुत्रीणां शतेन परिवारिताम्॥१९॥

ताः सर्वा द्रौपदीं दृष्ट्वा सन्तप्ताः परमाङ्गनाः।

परितश्चोपतस्थुस्ताः सहसोत्थाय चाऽऽसनात्॥२०॥

निरीक्षमाणाः सर्वास्ताः शचीं देवीमिवागताम्।
गूढगुल्फां वरारोहां कृष्णां ताम्रायतेक्षणाम्।
अतिसर्वानवद्याङ्गीं नतगात्रीं सुमध्यमाम्॥२१॥

न ह्रस्वां नातिमहतीं जातां बहुतृणे वने।

ऋश्यरोहीमिवानिन्द्यां सुकेशीं मृगलोचनाम्॥२२॥

तां मृगीमिव वित्रस्तां यूथभ्रष्टामिव द्विपाम्।

लक्ष्मीमिव विशालाक्षीं विद्यामिव यशस्विनीम्॥२३॥

रोहिणीमिव ताराणां दीप्तामग्निशिखामिव।

पार्वतीमिव रुद्राणीं वेलामिव महोदधेः॥२४॥

सुलभामिव नागीनां मृगीणामिव किन्नरीम्।

गङ्गामिव विशुद्धाङ्गीं शारदीमिव शर्वरीम्॥२५॥

तामचिन्त्यतमां लोके इलामिव यशस्विनीम्।

सावित्रीमिव दुर्धर्षां ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्विताम्॥२६॥

सीतामिव सतीं शुद्धामरुन्धतीमिव प्रियाम्।

सुदेष्णा पर्यपृच्छत् तां विस्मयोत्फुल्ललोचना॥२७॥

का त्वं सर्वानवद्याङ्गि कुतोऽसि त्वमिहागता।

कस्य वा त्वं विशालाक्षि किं वा ते करवाण्यहम्॥२८॥

गूढगुल्फा समानोरूस्त्रिगम्भीरा षडुन्नता।

स्निग्धा पञ्चसु रक्तेषु हंसगद्गदभाषिणी॥२९॥

सुकेशी सुस्वरा श्यामा पीनश्रोणीपयोधरा।

अरालपक्ष्मनयना बिम्बोष्ठी तनुमध्यमा॥३०॥

कम्बुग्रीवा गूढसिरा पूर्णचन्द्रनिभानना।

दानवी किन्नरी वा त्वं गन्धर्वी वनदेवता॥३१॥

अप्सरा वाऽसि नागी वा तारा वा त्वं विलासिनी।

अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ मालिनी॥३२॥

तेन तेनैव सम्पन्ना काश्मीरीव तुरङ्गमा।

इन्द्राणी त्वथ रुद्राणी स्वधा वाऽप्यथवा रतिः॥३३॥

देवि देवेषु विख्याता ब्रूहि का त्वमिहागता।

तव ह्यनुपमं रूपं भूषणैरपि वर्जितम्॥३४॥

त्वां सृष्ट्वोपरतं मन्ये लोककर्तारमीश्वरम्।

न तृप्यन्ति स्त्रियो दृष्ट्वा का न पुंसां रतिर्भवेत्॥३५॥

प्रवालपुष्पस्तबकैराचिता वनदेवताः।

त्वामेव हि निरीक्षन्ते विस्मिता रूपसम्पदा॥३६॥

अन्तःपुरगता नार्यो मृगाः पक्षिगणा नराः।

सर्वे त्वामेव कल्याणि निरीक्षन्ते सुविस्मिताः॥३७॥

न त्वादृशी काचन मे त्रिषु लोकेषु सुन्दरी।

दृष्टपूर्वा श्रुता वाऽपि चक्षुषा विद्यते शुभा॥३८॥

द्रौपद्युवाच

पञ्चदशोऽध्यायः॥१५॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चदशोऽध्यायः॥१५॥

जनमेजय उवाच

एवं विराटनगरे वसन्तः सत्यविक्रमाः।

अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किमकुर्वत पाण्डवाः॥१॥

वैशम्पायन उवाच

एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः।

आराधयन्तो राजानं यदकुर्वत तच्छृणु॥२॥

युधिष्ठिरः सभास्तारः सभ्यानामभवत् प्रियः।

तथैव च विराटस्य सपुत्रस्य विशाम्पते॥३॥

स ह्यक्षहृदयज्ञस्तान् क्रीडयामास पाण्डवः।

अक्षबद्धान्यथाकामं सूत्रबद्धानिव द्विजान्॥४॥

अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराट्।

भ्रातृभ्यः पुरुषव्याघ्रो यथेष्टं सम्प्रयच्छति॥५॥

भीमसेनोऽपि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च।

अतिसृष्टानि मत्स्येन विक्रीणन्निव भ्रातृषु॥६॥

वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्यन्तःपुरेऽर्जुनः।

विक्रीणन्निव सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति॥७॥

नकुलोऽपि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम्।

तुष्टे तस्मिन् नरपतौ पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति॥८॥

सहदेवोऽपि गोपानां वेषमास्थाय पाण्डवः।

दधि क्षीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति॥९॥

कृष्णा तु सर्वान् भ्रातॄंस्तान् निरीक्षन्ती तपस्विनी।

यथा पुनरविज्ञाता तथा चरति भामिनी॥१०॥

एवं सम्भावयन्तस्ते तदाऽन्योन्यं महारथाः।

विराटनगरे चेरुः पुनर्गर्भधृता इव॥११॥

साशङ्का धार्तराष्ट्रस्य भयात् पाण्डुसुतास्तदा।

प्रेक्षमाणास्तदा कृष्णामूषुश्छन्ना नराधिप॥१२॥

अथ मासे चतुर्थे तु शङ्करस्य महोत्सवः।

आसीत् समृद्धो मत्स्येषु पुरुषाणां सुसम्मतः॥१३॥

तत्र मल्लाः समापेतुर्दिग्भ्यो राजन् सहस्रशः॥१४॥

महाकाया महावीर्याः कालकेया इवासुराः।

वीर्योन्मत्ता बलोदग्रा राज्ञा समभिपूजिताः॥१५॥

सिंहस्कन्धकटिग्रीवाः स्ववदाता मनस्विनः।

असकृल्लब्धलक्षास्ते रङ्गे पार्थिवसन्निधौ॥१६॥

तेषामेको महानासीत् सर्वमल्लानथाऽऽह्वयत्।

व्यावल्गमानो ददृशे गर्जितोद्गतिभिः स्थितः॥१७॥

वित्रस्तमनसः सर्वे मल्लास्ते हतचेतसः।

अवाङ्मुखाश्च भीताश्च मल्लाश्चान्ये विचेतसः॥१८॥

व्यसुत्वमपरे चैव वाञ्छन्ति प्रतिविह्वलाः।

गां प्रवेष्टुमथेच्छन्ति खं गन्तुमिव चोत्थिताः॥१९॥

त्रस्ताः शान्ता विषण्णाङ्गा निःशब्दं विह्वलेक्षणाः।

विराटराजमल्लास्ते भग्नदर्पा हतप्रभाः॥२०॥

मल्लेन्द्रनिहताः सर्वे न किञ्चित् प्रवदन्ति ते।

मल्ल उद्वीक्ष्य तान् मल्लांस्त्रस्तान् वाक्यमुवाचह॥२१॥

आगतं मल्लराजं मां कृत्स्ने पृथिविमण्डले।

सिंहव्याघ्रगणैः सार्धं क्रीडन्तं विद्धि भूपते॥२२॥

मल्लेन्द्रस्य वचः श्रुत्वा बलदर्पसमन्वितम्।

विराटो वीक्ष्य तान् मल्लांस्त्रस्तान् वाक्यमुवाच ह॥२३॥

अनेन सह मल्लेन को योद्धुं शक्तिमान्नरः॥२४॥

इत्युक्तास्ते विराटेन सर्वे मल्ला विशाम्पते।

तूष्णीमासंस्ततो राजा क्रोधाविष्ट उवाच ह॥२५॥

ग्रामांश्च वेतनान्येषां मल्लानां हारयाम्यहम्।

ततो युधिष्ठिरोऽवादीच्छ्रुत्वा मात्स्यपतेर्वचः॥२६॥

अस्ति मल्लो महाराज मया दृष्टो युधिष्ठिरे।

अनेन सह मल्लेन योद्धुं शक्नोति भूपते॥२७॥

योऽसौ मल्लो मया दृष्टः पूर्वं यौधिष्ठिरे पुरे।

सोऽयं मल्लो वसत्येष राजंस्तव महानसे॥२८॥

वैशम्पायन उवाच

षोडशोऽध्यायः॥१६॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षोडशोऽध्यायः॥१६॥

वैशम्पायन उवाच

वसमानेषु पार्थेषु मत्स्यस्य नगरे तदा।

महारथेषु च्छन्नेषु मासा दश समाययुः॥१॥

याज्ञसेनी सुदेष्णां तु शुश्रूषन्ती विशाम्पते।

आवसत् परिचारार्हा सुदुःखं जनमेजय॥२॥

तथा चरन्ती पाञ्चाली सुदेष्णाया निवेशने।

ता देवीं तोषयामास तथा चान्तःपुरस्त्रियः॥३॥

तस्मिन् वर्षे गतप्राये कीचकस्तु महाबलः।

सेनापतिर्विराटस्य ददर्श द्रुपदात्मजाम्॥४॥

तां दृष्ट्वा देवगर्भायां चरन्तीं देवतामिव।

कीचकः कामयामास कामबाणप्रपीडितः॥५॥

स तु कामाग्निसन्तप्तः सुदेष्णामभिगम्य वै।

प्रहसन्निव सेनानीरिदं वचनमब्रवीत्॥६॥

नेयं मया जातु पुरेह दृष्टा
राज्ञी विराटस्य निवेशने शुभा।
रूपेण चोन्मादयतीव मां भृशं
गन्धेन जाता मदिरेव भामिनी॥७॥

का देवरूपा हृदयङ्गमा शुभे
ह्याचक्ष्व मे कस्य कुतोऽत्र शोभने।
चित्तं हि निर्मथ्य करोति मां वशे
न चान्यदत्रौषधमस्ति मे मतम्॥८॥

अहो तवेयं परिचारिका शुभा
प्रत्यग्ररूपा प्रतिभाति मामियम्।
अयुक्तरूपं हि करोति कर्म ते
प्रशास्तु मां यच्च ममास्ति किञ्चन॥९॥

प्रभूतनागाश्वरथं महाजनं
समृद्धियुक्तं बहुपानयोजनम्।
मनोहरं काञ्चनचित्रभूषणं
गृहं महच्छोभयतामियं मम॥१०॥

ततः सुदेष्णामनुमन्त्र्य कीचकस्-
ततः समभ्येत्य नराधिपात्मजाम्।
उवाच कृष्णामभिसान्त्वयंस्तदा
मृगेन्द्रकन्यामिव जम्बुको वने॥११॥

का त्वं कस्यासि कल्याणि कुतो वा त्वं वरानने।

प्राप्ता विराटनगरं तत्त्वमाचक्ष्व शोभने॥१२॥

रूपमग्र्यं तथा कान्तिः सौकुमार्यमनुत्तमम्।

कान्त्या विभाति वक्त्रं ते शशाङ्क इव निर्मलम्॥१३॥

नेत्रे सुविपुले सुभ्रु पद्मपत्रनिभे शुभे।

वाक्यं ते चारुसर्वाङ्गि परपुष्टरुतोपमम्॥१४॥

एवंरूपा मया नारी काचिदन्या महीतले।

न दृष्टपूर्वा सुश्रोणि यादृशी त्वमनिन्दिते॥१५॥

लक्ष्मीः पद्मालया का त्वमथ भूतिः सुमध्यमे।

ह्रीः श्रीः कीर्तिरथो कान्तिरासां का त्वं वरानने॥१६॥

अतीव रूपिणी किं त्वमनङ्गाङ्गविहारिणी।

अतीव भ्राजसे सुभ्रु प्रभेवेन्दोरनुत्तमा॥१७॥

अपि चेक्षणपक्ष्माणां स्थितज्योत्स्नोपमं शुभम्।

दिव्यांशुरश्मिभिर्वृत्तं दिव्यकान्तिमनोरमम्॥१८॥

निरीक्ष्य वक्त्रचन्द्रं ते लक्ष्म्याऽनुपमया युतम्।

कृत्स्ने जगति को नेह कामस्य वशगो भवेत्॥१९॥

हारालङ्कारयोग्यौ तु स्तनौ चोभौ सुशोभनौ।

सुजातौ सहितौ लक्ष्म्या पीनौ वृत्तौ निरन्तरौ॥२०॥

कुड्मलाम्बुरुहाकारौ तव सुभ्रु पयोधरौ।

कामप्रतोदाविव मां तुदतश्चारुहासिनि॥२१॥

वलीविभङ्गचतुरं स्तनभारविनामितम्।

कराग्रसम्मितं मध्यं तवेदं तनुमध्यमे॥२२॥

दृष्ट्वैव चारुजघनं सरित् पुलिनसन्निभम्।

कामव्याधिरसाध्यो मामप्याक्रामति भामिनि॥२३॥

जज्वाल चाग्निमदनो दावाग्निरिव निर्दयः।

त्वत्सङ्गमाभिसङ्कल्पविवृद्धो मां दहत्ययम्॥२४॥

आत्मप्रदानवर्षेण सङ्गमाम्भोधरेण च।

शमयस्व वरारोहे ज्वलन्तं मन्मथानलम्॥२५॥

मच्चित्तोन्मादनकरा मन्मथस्य शरोत्कराः।
त्वत्सङ्गमाशानिशितास्तीव्राः शशिनिभानने।
मह्यं विदार्य हृदयमिदं निर्दयवेगिताः॥२६॥

प्रविष्टा ह्यसितापाङ्गि प्रचण्डाश्चण्डदारुणाः।
अत्युन्मादसमारम्भाः प्रीत्युन्मादकरा मम।
आत्मप्रदानसम्भोगैर्मामुद्धर्तुमिहार्हसि॥२७॥

चित्रमाल्याम्बरधरा सर्वाभरणभूषिता।

कामं प्रकामं सेव त्वं मया सह विलासिनि॥२८॥

नार्हसीहासुखं वस्तुं सुखार्हा सुखवर्जिता।

प्राप्नुह्यनुत्तमं सौख्यं मत्तस्त्वं मत्तगामिनि॥२९॥

स्वादून्यमृतकल्पानि पेयानि विविधानि च।

पिबमाना मनोज्ञानि रममाणा यथासुखम्॥३०॥

भोगोपचारान् विविधान् सौभाग्यं चाप्यनुत्तमम्।

पानं पिब महाभागे भोगैश्चानुत्तमैः शुभैः॥३१॥

इदं हि रूपं प्रथमं तवानघे
निरर्थकं केवलमद्य भामिनि।
अधार्यमाणा स्रगिवोत्तमा शुभा
न शोभसे सुन्दरि शोभना सती॥३२॥

त्यजामि दारान् मम ये पुरातना
भवन्तु दास्यस्तव चारुहासिनि।
अहं च ते सुन्दरि दासवत्स्थितः
सदा भविष्ये वशगो वरानने॥३३॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि कीचकवधपर्वणि षोडशोऽध्यायः॥१६॥

सप्तदशोऽध्यायः॥१७॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तदशोऽध्यायः॥१७॥

वैशम्पायन उवाच

एवमुक्ताऽनवद्याङ्गी कीचकेन दुरात्मना।

द्रौपदी तमुवाचेदं सैरन्ध्रीवेषधारिणी॥१॥

अप्रार्थनीयामिह मां सूतपुत्राभिमन्यसे।

निहीनवर्णां सैरेन्ध्रीं बीभत्सां केशकारिणीम्॥२॥

परदाराऽस्मि भद्रं ते न युक्तं तव साम्प्रतम्।

दयिताः प्राणिनां दारा धर्मं समनुचिन्तय॥३॥

परदारे न ते बुद्धिर्जातु कार्या कथञ्चन।

विवर्जनं ह्यकार्याणामेतत् सुपुरुषव्रतम्॥४॥

मिथ्याभिगृध्नो हि नरः पापात्मा मोहमास्थितः।

अयशः प्राप्नुयाद् घोरं महद् वा प्राप्नुयाद् भयम्॥५॥

वैशम्पायन उवाच

एवमुक्तस्तु सैरन्ध्र्या कीचकः काममोहितः।

जानन्नपि सुदुर्बुद्धिः परदाराभिमर्शने॥६॥

दोषान् बहून् प्राणहरान् सर्वलोकविगर्हितान्।

प्रोवाचेदं सुदुर्बुद्धिर्द्रौपदीमजितेन्द्रियः॥७॥

नार्हस्येवं वरारोहे प्रत्याख्यातुं वरानने।

मां मन्मथसमाविष्टं त्वत्कृते चारुहासिनि॥८॥

प्रत्याख्याय च मां भीरु वशगं प्रियवादिनम्।

नूनं त्वमसितापाङ्गि पश्चात्तापं करिष्यसि॥९॥

अहं हि सुभ्रु राज्यस्य कृत्स्नस्यास्य सुमध्यमे।

प्रभुर्वासयिता चैव वीर्ये चाप्रतिमः क्षितौ॥१०॥

पृथिव्यां मत्समो नास्ति कश्चिदन्यः पुमानिह।

रूपयौवनसौभाग्यैर्भोगैश्चानुत्तमैः शुभैः॥११॥

सर्वकामसमृद्धेषु भोगेष्वनुपमेष्विह।

भोक्तव्येषु च कल्याणि कस्माद् दास्ये रता ह्यसि॥१२॥

मया दत्तमिदं राज्यं स्वामिन्यसि शुभानने।

भजस्व मां वरारोहे भुङ्क्ष्व भोगाननुत्तमान्॥१३॥

एवमुक्ता तु सा साध्वी कीचकेनाशुभं वचः।

कीचकं प्रत्युवाचेदं गर्हयन्त्यस्य तद् वचः॥१४॥

सैरन्ध्र्युवाच

अष्टादशोऽध्यायः॥१८॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अष्टादशोऽध्यायः॥१८॥

वैशम्पायन उवाच

प्रत्याख्यातश्च पाञ्चाल्या कीचकः काममोहितः।

प्रविश्य राजभवनं भगिन्या अग्रतः स्थितः॥१॥

सोऽभिवीक्ष्य सुकेशान्तां सुदेष्णां भगिनीं प्रियाम्।

अमर्यादेन कामेन घोरेणाभिपरिप्लुतः॥२॥

स तु मूर्ध्न्यञ्जलिं कृत्वा भगिन्याश्चरणावुभौ।

सम्मोहाभिहतस्तूर्णं वातोद्धूत इवार्णवः॥३॥

स प्रोवाच सुदुःखार्तो भगिनीं निश्वसन् मुहुः।

अव्यक्तमृदुना साम्ना शुष्यता च पुनः पुनः॥४॥

यथा सुदेष्णे सैरन्ध्र्या सङ्गच्छेयं सकामया।

तथा शीघ्रं कुरुष्वाद्य माऽहं प्राणान् प्रहासिषम्॥५॥

यदीयमनवद्याङ्गी न मामद्यापि काङ्क्षते।

चेतसाऽभिप्रसन्नेन गतोऽस्मि यमसादनम्॥६॥

वैशम्पायन उवाच

तमुवाच परिष्वज्य सुदेष्णा भ्रातरं प्रियम्।

भ्रातुर्जीवितरक्षार्थं समाश्वास्यासितेक्षणा॥७॥

शरणागतेयं सुश्रोणी मया दत्ताभया च सा।

शुभाचारा च भद्रं ते नैनां वक्तुमिहोत्सहे॥८॥

एषा हि शक्या नान्येन स्प्रष्टुं पापेन चेतसा।

गन्धर्वाः किल पञ्चेमां रक्षन्ति रमयन्ति च॥९॥

एवमेषा ममाऽऽचष्टे तथा प्रथमसङ्गमे।
तथैव गजनासोरूः सत्यमाह ममान्तिके।
ते हि क्रुद्धा महात्मानो नाशयेयुर्हि जीवितम्॥१०॥

राजा चैव समीक्ष्यैनां सम्मोहं गतवानिह।

मया च सत्यवचनैरनुनीतो महीपतिः॥११॥

सोऽप्येनामनिशं दृष्ट्वा मनसैवाभ्यनन्दत।
भयाद् गन्धर्वमुख्यानां जीवितस्योपघातिनाम्।
मनसाऽपि ततस्त्वेनां न चिन्तयति पार्थिवः॥१२॥

ते हि क्रुद्धा महात्मानो गरुडानिलतेजसः।

दहेयुरपि लोकांस्त्रीन् युगान्तेष्विव भास्करः॥१३॥

सैरन्ध्र्या ह्येतदाख्यातं मम तेषां महद् बलम्।

तव चाहमिदं गुह्यं स्नेहाद् वक्ष्यामि बन्धुवत्॥१४॥

मा गमिष्यसि वै कृच्छ्रां गतिं परमदुर्गमाम्।

बलिनस्ते रुजं कुर्युः कुलस्य च धनस्य च॥१५॥

तस्मान्नास्यां मनः कर्तुं यदि प्राणा प्रियास्तव।

न चिन्तयेथा मागास्त्वं मत्प्रियं च यदीच्छसि॥१६॥

वैशम्पायन उवाच

एकोनविंशोऽध्यायः॥१९॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकोनविंशोऽध्यायः॥१९॥

वैशम्पायन उवाच

अकीर्तयत सुश्रोणी धर्मं शक्रं दिवाकरम्।

मारुतं चाश्विनौ देवौ कुबेरं वरुणं यमम्॥१॥

रुद्रमग्निं भगं विष्णुं स्कन्दं पूषणमेव च।

सावित्रीसहितं चापि ब्रह्माणं पर्यकीर्तयत्॥२॥

इत्येवं मृगशावाक्षी सुश्रोणी धर्मचारिणी।

उपातिष्ठत सा सूर्यं मुहूर्तमबला तदा॥३॥

तदस्यास्तनुमध्यायाः सर्वं सूर्योऽवबुद्धवान्।

अन्तर्हितं ततस्तस्या रक्षो रक्षार्थमादिशत्॥४॥

तच्चैनां नाजहात् तत्र सर्वावस्थास्वनिन्दिताम्॥५॥

प्रतस्थे सा सुकेशान्ता त्वरमाणा पुनः पुनः।

विलम्बमाना विवशा कीचकस्य निवेशनम्॥६॥

तां मृगीमिव वित्रस्तां दृष्ट्वा कृष्णां समागताम्।

उत्पपाताऽऽसनात् तूर्णं नावं लब्ध्वेव पारगः॥७॥

श्लक्ष्णं चोवाच वाक्यं स कीचकः काममूर्च्छितः।

स्वागतं ते सुकेशान्ते सुव्युष्टा रजनी मम॥८॥

स्वामिनी त्वमनुप्राप्ता चिरस्य भवनं शुभे।

कुरुष्व च मयि प्रीतिं वशं चोपानयस्व माम्॥९॥

प्रतिगृह्णीष्व मे भोगांस्त्वदर्थमुपकल्पितान्।

सर्वरत्नमयीं मालां कुण्डले च हिरण्मये॥१०॥

वासांसि चन्दनं माल्यं धूपशुद्धां च वारुणीम्।
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते विहर त्वं यथेच्छसि।
प्रीत्या मे कुरु पद्माक्षि प्रसादं प्रियदर्शने॥११॥

स्वास्तीर्णमस्ति शयनं सितसूक्ष्मोत्तरच्छदम्।

अत्राऽऽरुह्य मया सार्धं पिबेमां वरवारुणीम्॥१२॥

भजस्व मां विशालाक्षि भर्ता ते सदृशोऽस्म्यहम्।

उपसर्प वरारोहे मेरुमर्कप्रभा यथा॥१३॥

वैशम्पायन उवाच

विंशोऽध्यायः॥२०॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

विंशोऽध्यायः॥२०॥

वैशम्पायन उवाच

एवं विलपमानायां पाञ्चाल्यां मत्स्यपुङ्गवः।
अशक्तः कीचकं तत्र शासितुं बलदर्पितम्।
विराटराजः सूतं तु सान्त्वेनैव न्यवारयत्॥१॥

कीचकं मत्स्यराजेन कृतागसमनिन्दिता।

नापराधानुरूपेण दण्डेन प्रतिपादितम्॥२॥

पाञ्चालराजस्य सुता दृष्ट्वा सुरसुतोपमा।
धर्मज्ञा व्यवहाराणां कीचके कृतकिल्बिषे।
पुनः प्रोवाच राजानं स्मरन्ती धर्ममुत्तमम्॥३॥

सम्प्रेक्ष्य च वरारोहा सर्वांस्तत्र सभासदः।
राजानुवर्तनपरान् कीचकं च कृतागसम्।
विराटं चाऽऽह पाञ्चाली दुःखेनाविष्टचेतना॥४॥

न राजन् राजवत् किञ्चित् समाचरसि कीचके।

दस्यूनामिव ते धर्मो न सत्सु परिवर्तते॥५॥

न कीचकः स्वधर्मस्थो न च मत्स्यः कथञ्चन।

सभासदोऽप्यधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते॥६॥

न धर्मं कीचको वेत्ति राजभृत्यास्तथैव च।

न राजा विनयं ब्रूते अमात्याश्च न जानते॥७॥

नोपालभे त्वां नृपते विराटं नृपसंसदि।

नाहमेतेन युक्ता वै हन्तुं मात्स्य तवान्तिके॥८॥

सभासदस्तु पश्यन्तु कीचकं धर्मलङ्घिनम्।

विराटनृपते पश्य मामनाथामनागसम्॥९॥

न साम फलते दुष्टे दुष्टे दण्डः प्रयुज्यते॥१०॥

अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन्।

स राजा न भवेल्लोके राजशब्दस्य भाजनम्॥११॥

दीनान्धकृपणाशक्तपङ्गुकुब्जजडादिकान्।
अनाथबालवृद्धांश्च पुरुषान् वा स्त्रियोऽपि वा।
दुष्टचोराभिभूतांश्च पालयेदवनीपतिः॥१२॥

अनाथानां च नाथः स्यादपितॄणां पिता नृपः।
माता भवेदमातॄणामगुरूणां गुरुर्भवेत्।
अगतीनां गती राजा नृणां राजा परायणम्॥१३॥

विशेषतः परैर्दुष्टैः परामृष्टं नरोत्तमः।

स्त्रियं साध्वीमनाथां च पालयेत् स्वसुतामिव॥१४॥

त्वद्गृहावसतिं राजन्नेतावत् कालपर्ययम्।

अधिकां त्वत्सुतायाश्च पश्य मां कीचकाहताम्॥१५॥

विराट उवाच

एकविंशोऽध्यायः॥२१॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकविंशोऽध्यायः॥२१॥

जनमेजय उवाच

अहो दुःखतरं प्राप्ता कीचकेन पदा हता।

पतिव्रता महाभागा द्रौपदी योषितां वरा॥१॥

दुःशलां स्मारयन्ती सा भर्तॄणां भगिनीं शुभाम्।

नाशपत् सिन्धुराजं सा बलात्कारेण वाहिता॥२॥

किमर्थमिह सम्प्राप्ता कीचकेन दुरात्मना।

नाशपत् तं महाभागा कृष्णा पादेन ताडिता॥३॥

तेजोराशिरियं देवी धर्मज्ञा सत्यवादिनी।

केशपाशे परामृष्टा मर्षयन्ती ह्यशक्तवत्॥४॥

नैतत् कारणमल्पं हि श्रोतुकामोऽस्मि सत्तम।

कृष्णायास्तु परिक्लेशान्मनो मे दूयते भृशम्॥५॥

कस्य वंशे समुद्भूतः स च दुर्ललितो मुने।

बलोन्मत्तः कथं चाऽऽसीत् स्यालो मात्स्यस्य कीचकः॥६॥

दृष्ट्वाऽपि तां प्रियां भार्यां सूतपुत्रेण ताडिताम्।

नैव चुक्षुभिरे वीराः किमकुर्वन्त तं प्रति॥७॥

वैशम्पायन उवाच

द्वाविंशोऽध्यायः॥२२॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

द्वाविंशोऽध्यायः॥२२॥

वैशम्पायन उवाच

सा सूतपुत्राभिहता राजपुत्री सुदुःखिता।

वधं कृष्णा परीप्सन्ती सूतपुत्रस्य भामिनी॥१॥

जगामावासमेवाथ तदा सा द्रुपदात्मजा।

कृत्वा शौचं यथान्यायं कृष्णा सा तनुमध्यमा॥२॥

गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य सलिलेन सा।

चिन्तयामास रुदती तस्य दुःखस्य निर्णयम्॥३॥

किं करोमि क्व गच्छामि कथं कार्यं भवेन्मम।
इत्येवं चिन्तयित्वा सा भीमं तं मनसाऽगमत्।
अन्यः कर्ता विना भीमान्न मेऽद्य मनसेप्सितम्॥४॥

प्रादुर्भूते क्षणे रात्रौ विहाय शयनं स्वकम्।
दुःखेन महता युक्ता मानसेन मनस्विनी।
प्राद्रवन्नाथमिच्छन्ती तथा नाथवती सती॥५॥

सा वै महानसं प्राप्य भीमसेनं शुचिस्मिता।

उपासर्पत पाञ्चाली वासितेव महागजम्॥६॥

सर्वश्वेतेव माहेयी वने वृद्धा त्रिहायणी।
महर्षभं यथा सुप्तमर्थिनी वननिर्झरे।
सम्प्रसुप्तं तथा सिंहिं मृगराजवधूरिव॥७॥

अभिप्रसार्य बाहुभ्यां पतिं सुप्तं समाश्लिषत्।

सुजातं गोमतीतीरे सालं वल्लीव पुष्पिता॥८॥

परिस्पृश्य च पाणिभ्यां पतिं सुप्तमबोधयत्।
श्रीरिवान्या महोत्साहं सुप्तं विष्णुमिवार्णवे।
क्षौमावदाते शयने शयानं वृषभेक्षणम्॥९॥

यथा शची देवराजं रुद्राणी शङ्करं यथा।

ब्रह्माणमिव सावित्री देवसेना गुहं यथा॥१०॥

दिशागजसमाकारं गजं गजवधूरिव।

भीमं प्राबोधयत् कान्ता लक्ष्मीर्दामोदरं यथा॥११॥

वीणेव मधुरालापा स्वरं गान्धारमाश्रिता।

अभ्यभाषत पाञ्चाली कौरवं पाण्डुनन्दनम्॥१२॥

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे भीमसेन मृतो यथा।

न मृतः स हि पापीयान् भार्यामालम्ब्य जीवति॥१३॥

तस्मिञ्जीवति पापिष्ठे सेनावाहे मम द्विषि।

तत् कर्म कृतवत्यद्य कथं निद्रां निषेवसे॥१४॥

वैशम्पायन उवाच

त्रयोविंशोऽध्यायः॥२३॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

त्रयोविंशोऽध्यायः॥२३॥

द्रौपद्युवाच

अहं सैरन्ध्रिवेषेण वसन्ती राजवेश्मनि।

वशगाऽस्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात्॥१॥

विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्र्याः परन्तप।

आसे कालमुपासीना सर्वदुःखसहा पुनः॥२॥

अनित्याः खलु मर्त्यानामर्थाश्च व्यसनानि च।

इति मत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः॥३॥

चक्रवत् परिवर्तन्ते ह्यर्थाश्च व्यसनानि च।

इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः॥४॥

य एव हेतुर्भवति पुरुषस्य जयावहः।

पराजये च हेतुः स इति च प्रतिपालये॥५॥

दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा हन्यन्त एव ते।

पातयित्वा च पात्यन्ते परैरिति च मे श्रुतम्॥६॥

न दैवस्यातिभारोऽस्ति न चैवास्यातिवर्तनम्।

इति चाप्यागमं भूयो दैवस्य प्रतिपालये॥७॥

स्थितं पूर्वं जलं यत्र न पुनस्तत्र तिष्ठति।

इति पर्यायमिच्छन्ति प्रतीक्षाम्युदयं पुनः॥८॥

दैवेन किल यस्यार्थः सुनीतोऽपि विपद्यते।

सदा दैवागमे यत्नस्तेन कार्यो विजानता॥९॥

किं नु मे वचनस्याद्य कथितस्य प्रयोजनम्।

पृच्छ मां दुःखितामेनामपृष्टाऽपि ब्रवीमि ते॥१०॥

महिषी पाण्डुपुत्राणां दुहिता द्रुपदस्य च।

इमामवस्थां सम्प्राप्ता मदन्या का जिजीविषेत्॥११॥

कुरून् परिहरन् सर्वान् पाञ्चालानपि भारत।

पाण्डवेयांश्च सम्प्राप्तो मम शोको ह्यरिन्दम॥१२॥

भ्रातृभिः श्वशुरैः पुत्रैर्बहुभिः परिवारिता।

एवं समुदिता नारी काऽन्वेयं दुःखभागिनी॥१३॥

नूनं बालतया धातुर्मया वै विप्रियं कृतम्।

तस्य प्रभावाद् दुर्नीतं प्राप्ताऽस्मि भरतर्षभ॥१४॥

वर्णं विकारमपि मे पश्य पाण्डव यादृशम्।

ईदृशो मे न तत्राऽऽसीद् दुःखे परमके पुरा॥१५॥

त्वमेव भीम जानीषे यन्मे पार्थ सुखं पुरा।

साऽहं दासीत्वमापन्ना न शान्तिं मनसा लभे॥१६॥

तद् दैविकमिदं मन्ये यत्र पार्थो धनञ्जयः।

भीमधन्वा महारङ्गे चाऽऽस्ते शान्त इवानलः॥१७॥

अशक्या वेदितुं पार्थ प्राणिनां वै गतिर्नरैः।

विनिपातमिमं पश्य युष्माकमविचिन्तितम्॥१८॥

यस्या मम मुखप्रेक्षा यूयमिन्द्रसमाः सदा।

सा प्रेक्ष्य मुखमन्यासामवराणां वरा सती॥१९॥

पश्य पाण्डव मेऽवस्थां यथा नार्हामि वै तथा।

युष्मासु ध्रियमाणेषु पाञ्चालेषु च मानद॥२०॥

यस्याः सागरपर्यन्ता पृथिवी वशवर्तिनी।

आसीत् साऽद्य सुदेष्णायाः पाञ्चाली वशवर्तिनी॥२१॥

यस्याः पुरश्चरा ह्यासन् पृष्ठतश्चानुगामिनः।

साऽहमद्य सुदेष्णायाः पुरः पश्चाच्च गामिनी॥२२॥

इदं तु दुःखं कौन्तेय ममासह्यं निबोध तत्।
या न जातु स्वयं पिंषे गात्रोद्वर्तनमात्मनः।
अन्यत्र कुन्त्या भद्रं ते सा पिनष्म्यद्य चन्दनम्॥२३॥

पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवं वै भवतः पुरा।

इत्यस्मै दर्शयामास किणवन्तौ करावुभौ॥२४॥

बिभेमि कुन्त्या या नाहं युष्माकं वा कदाचन।

साऽद्याग्रतो विराटस्य भीता तिष्ठामि किङ्करी॥२५॥

किं नु वक्ष्यति सम्राण्मां वर्णकः सुकृतो न वा।

नान्यपिष्टं विराटस्य चन्दनं किल रोचते॥२६॥

वैशम्पायन उवाच

चतुर्विंशोऽध्यायः॥२४॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुर्विंशोऽध्यायः॥२४॥

वैशम्पायन उवाच

आश्वासयंस्तां पाञ्चालीं भीमसेन उवाच ह।

शृणु भद्रे वरारोहे क्रोधात् तत्र तु चिन्तितम्॥१॥

त्वं वै सभागतां दृष्ट्वा मात्स्यानां कदनं महत्।

कर्तुकामेन भद्रं ते वृक्षश्चावेक्षितो मया॥२॥

तत्र मां धर्मराजस्तु कटाक्षेण न्यवारयत्।

तज्ज्ञात्वाऽवाङ्भुखस्तूष्णीमास्थितोऽस्मि महानसम्॥३॥

शृणुष्वान्यत् प्रतिज्ञातं यद्वदामीह भामिनि।
धिगस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फल्गुनस्य च।
यत् ते रक्तौ पुरा भूत्वा पाणी कृतकिणाविमौ॥४॥

तदद्य मां तु तपति यत् कृतं न मया पुरा।

सभायां स्म विराटस्य करोमि कदनं महत्॥५॥

तत्र मे कारणं भाति कौन्तेयो यत् प्रतीक्षते।

तदहं तस्य विज्ञाय स्थितो धर्मस्य शासने॥६॥

यच्च राज्यात् प्रच्यवनं कुरूणामवधश्च यः।

सुयोधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च॥७॥

दुःशासनस्य पापस्य यन्मया न हृतं शिरः।

तन्मां दहति कल्याणि हृदि शल्यमिवार्पितम्॥८॥

अपि चान्यद् वरारोहे स्मरिष्यसि वचो मम।
पुण्ये तीरे सरस्वत्या यत् प्रतिष्ठाम सङ्गताः।
तत्राहमब्रवं कृष्णे सर्वक्लेशाननुस्मरन्॥९॥

न चाहमनुगच्छेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम्।
धनञ्जयं च पाञ्चालि माद्रिपुत्रौ च भ्रातरौ।
कृत्वैतां च मतिं कृष्णे युधिष्ठिरमगर्हयम्॥१०॥

परुषं वचनं श्रुत्वा मम धर्मात्मजस्तदा।
हीमान् वाक्यमहीनार्थं ब्रुवन् राजा युधिष्ठिरः।
सर्वानन्वनयद् भ्रातॄन् मुनेर्धौम्यस्य पश्यतः॥११॥

मा रोदी राज्ञि लोकानां सर्वागमगुणान्विता।

रक्षितव्यं सहास्माभिः सत्यमप्रतिमं भुवि॥१२॥

अनुनीतेषु चास्मासु अनुनीता त्वमप्यसि।

मा धर्मं जहि सुश्रोणि क्रोधं जहि महामते॥१३॥

इमं तु समुपालम्भं त्वत्तो राजा युधिष्ठिरः।

शृणुयाद् यदि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात् स जीवितम्॥१४॥

धनञ्जयो वा सुश्रोणि यमौ चापि सुमध्यमे।

लोकान्तरगतेष्वेषु नाहं शक्ष्यामि जीवितुम्॥१५॥

धर्मं शृणुष्व पाञ्चालि यत् ते वक्ष्यामि मानिनि॥१६॥

दुहिता जनकस्यासीद् वैदेही यदि ते श्रुता।

पतिमन्वचरत् सीता महारण्यनिवासिनम्॥१७॥

वसन्ती च महारण्ये रामस्य महिषी प्रिया।
रावणेन हृता सीता राक्षसीभिश्च तर्जिता।
सा क्लिश्यमाना सुश्रोणी राममेवान्वपद्यत॥१८॥

लोपामुद्रा तथा भीरु भर्तारमृषिसत्तमम्।

भगवन्तमगस्त्यं सा वनायैवान्वपद्यत॥१९॥

सुकन्या नाम शर्यातेर्भार्गवच्यवनं वने।

वल्मीकभूतं साध्वी तमन्वपद्यत भामिनी॥२०॥

नालायनी चेन्द्रसेना रूपेणाप्रतिमा भुवि।

पतिमन्वचरद् वृद्धं पुरा वर्षसहस्रिणम्॥२१॥

नलं राजानमेवाथ दमयन्ती वनान्तरे।

अन्वगच्छत् पुरा कृष्णे तथा भर्तॄंस्त्वमन्वगाः॥२२॥

यथैताः कीर्तिता नार्यो रूपवत्यः पतिव्रताः।

तथा त्वमपि कल्याणि सर्वैः समुदिता गुणैः॥२३॥

मा दीर्घं क्षम कालं त्वं त्रिंशद्रात्रमनिन्दिते।

पूर्णे त्रयोदशे वर्षे राज्ञां राज्ञी भविष्यसि॥२४॥

सत्येन ते शपे चाहं भविता नान्यथेति च॥२५॥

सर्वासां परमस्त्रीणां प्रामाण्यं कर्तुमर्हसि।

सर्वेषां च नरेन्द्राणां मूर्ध्नि स्थास्यसि भामिनि॥२६॥

भर्तृभक्त्या च वृत्तेन भोगानाप्स्यसि दुर्लभान्।

यातायां तु प्रतिज्ञायां महान्तं भोगमाप्नुयाः॥२७॥

गुरुभक्तिकृतं ज्ञात्वा राज्ञां मूर्ध्नि स्थिता भवेः॥२८॥

द्रौपद्युवाच

पञ्चविंशोऽध्यायः॥२५॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चविंशोऽध्यायः॥२५॥

भीम उवाच

तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे।

अद्यैनं सूदयिष्यामि कीचकं सह बान्धवैः॥१॥

अस्याः प्रदोषे शर्वर्याः कुरुष्वानेन संविदम्।

दुःखं शोकं च निर्धूय याज्ञसेनि शुचिस्मिते॥२॥

यैषा नर्तनशालेह मत्स्यराजेन कारिता।

दिवाऽत्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति तथा गृहम्॥३॥

तत्रास्ति शयनं भीरु दृढाङ्गं सुप्रतिष्ठितम्।
तत्रैनं दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान् पितामहान्।
त्वद्दर्शनसमुत्थेन कामेनाकुलितेन्द्रियम्॥४॥

सङ्केतं सूतपुत्रस्य कारयस्व शुभानने।

यथा परे न पश्येयुः कुर्वन्तीं तेन संविदम्॥५॥

तथा कुरुष्व कल्याणि यथा सन्निहितो भवेत्।

तथा कुर्याश्च सङ्केतं सूतपुत्रस्य संवृतम्॥६॥

आवयोः सङ्गमं भीरु यथा मर्त्यो न बुध्यति।

कीचकस्य विनाशाय तथा कुरु नृपात्मजे॥७॥

वैशम्पायन उवाच

षड्विंशोऽध्यायः॥२६॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षड्विंशोऽध्यायः॥२६॥

भीम उवाच

तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे।

अदृश्यमानस्तस्याहं तमिस्रायां सकुण्डलम्॥१॥

नागो बिल्वमिवाक्रम्य पोथयिष्यामि तच्छिरः।

अलभ्यामिच्छतस्तस्य कीचकस्य दुरात्मनः॥२॥

मया यदुक्तं पाञ्चालि धर्मराजसुतं प्रति।

कोपादृते किमन्यत् तु नानुवर्तेत को नृपम्॥३॥

वैशम्पायन उवाच

एवमुक्त्वा महाबाहुस्तत्र पाण्डवनन्दनः।

अर्धरात्रे तदोत्थाय सत्त्ववान् भीमविक्रमः॥४॥

अवदातेन मृदुना पटेनाच्छादितस्तथा।

द्रौपदीं पृष्ठतः कृत्वा यत्राऽऽसीन्नर्तनालयः॥५॥

स भीमः प्रथमं गत्वा तमिस्रायामुपाविशत्।

मृगं सिंह इवादृश्यः प्रत्याकाङ्क्षत् स कीचकम्॥६॥

कीचकस्तु शिरःस्नातो निशायां समलङ्कृतः।

सङ्केतमगमत् तूर्णं शून्यागारमपावृतम्॥७॥

तदेव नर्तनागारं पाञ्चाली यदभाषत।

तां मन्यमानः सङ्केते सैरन्ध्रीं काममोहितः॥८॥

प्रविश्य नर्तनागारं ततस्तं पुरुषर्षभम्।

पूर्वागतं भीमसेनं दृप्तमप्रतिमौजसम्॥९॥

शयानं शयने तत्र मृत्युं मूढः परामृशत्।

जाज्वल्यमानं कोपेन कृष्णाधर्षणजेन च॥१०॥

एकान्ते भीममासाद्य कीचकः कालचोदितः।

हर्षोन्मथितचित्तात्मा स्मयमानोऽभ्यभाषत॥११॥

प्रहितं ते मया भद्रे बहुवित्तं शुचिस्मिते।

त्वयि तिष्ठतु तत् सर्वं यथाऽसि स्वयमागता॥१२॥

अकस्मान्मां प्रशंसन्ति सदा गृहगताः स्त्रियः।

बलवान् दर्शनीयश्च नान्यस्ते सदृशः पुमान्॥१३॥

अहं रूपेण सम्पन्नः स्नातो गुरुविभूषितः।
नित्यमेव प्रियः स्त्रीणां सौभाग्यात् प्रियदर्शनः।
रूपस्य तन्मया प्राप्तं फलं कमललोचने॥१४॥

भीम उवाच

सप्तविंशोऽध्यायः॥२७॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तविंशोऽध्यायः॥२७॥

वैशम्पायन उवाच

तत्काले तु समागम्य सर्वे तत्रास्य बान्धवाः।

रुरुदुः कीचकं दृष्ट्वा परिवार्योपतस्थिरे॥१॥

सर्वे संहृष्टरोमाणः सन्त्रस्ताः प्रेक्ष्य कीचकम्।

तथा सम्भुग्नसर्वाङ्गं कूर्मं स्थल इवोद्धृतम्॥२॥

पोथितं भीमसेनेन महेन्द्रेणेव दानवम्।

कीचकं बलसम्मत्तं दुर्धर्षं येनकेनचित्॥३॥

गन्धर्वेण हतं श्रुत्वा कीचकं पुरुषर्षभम्।

संस्कारयितुमिच्छन्तो बहिर्नेतुं प्रचक्रमुः॥४॥

अपश्यन्नथ ते कृष्णां सूतपुत्राः समागताः।

अदूरादनवद्याङ्गीं स्तम्भमालिङ्ग्य तिष्ठतीम्॥५॥

समागतेषु सूतेषु तानुवाचोपकीचकः।

हसन्निव पदाऽमर्षान्निर्दहन्निव चक्षुषा॥६॥

हन्यतां शीघ्रमसती यत्कृते कीचको हतः।

अथवा नैव हन्तव्या दह्यतां कामिना सह॥७॥

मृतस्यापि प्रियं कार्यं सूतपुत्रस्य सर्वथा।

इयं हि दुष्टचरिता मम भ्रातुरमित्रिणी॥८॥

यत्कृते मरणं प्राप्तो नेयं जीवितुमर्हति।
सहेयं दह्यतां सूता आमन्त्र्य च जनाधिपम्।
हतस्यापि हि गन्धर्वैः कीचकस्य प्रियं भवेत्॥९॥

वैशम्पायन उवाच

अष्टाविंशोऽध्यायः॥२८॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अष्टाविंशोऽध्यायः॥२८॥

वैशम्पायन उवाच

ते दृष्ट्वा निहतान् सूतान् भीमसेनेन भारत।
पौराश्च सहिताः सर्वे राज्ञे गत्वा न्यवेदयन्।
गन्धर्वेण हता राजन् सूतपुत्राः परश्शतम्॥१॥

यथा वज्रेण दीर्णं वै पर्वतस्य महच्छिरः।

विनिकीर्णाः प्रदृश्यन्ते तथा सूता महीतले॥२॥

सैरन्ध्री चापि मुक्ता सा पुनरायाति ते गृहम्।

सर्वं संशयितं राजन् नगरं ते भविष्यति॥३॥

तथारूपा हि सैरन्ध्री गन्धर्वाश्च महाबलाः।

पुंसामिष्टश्च विषयो मैथुनाय न संशयः॥४॥

यथा सैरन्ध्रिदोषेण नेदं राजन् पुरं तव।

विनाशमेति वै क्षिप्रं तथा साधु विधीयताम्॥५॥

सर्वाङ्गसौष्ठवयुतां रूपलावण्यशालिनीम्।
पश्यतामनिमेषेण चक्षुषा वनितां शुभाम्।
मनसश्चक्षुषश्चैव प्रतिबन्धो न विद्यते॥६॥

तस्मात् तां यः पुमान् दृष्ट्वा रूपेणाप्रतिमां भुवि।

गच्छेत् कामवशं मूढो गन्धर्वैः स निहन्यते॥७॥

निष्कासयैनां भवनात् पुराच्चैव विशेषतः।

कालः प्रविश्य सैरन्ध्रीं पुरं नाशयते ध्रुवम्॥८॥

वैशम्पायन उवाच

एकोनत्रिंशोऽध्यायः॥२९॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकोनत्रिंशोऽध्यायः॥२९॥

वैशम्पायन उवाच

कीचके तु हते राजा विराटः परवीरहा।

शोकमाहारयत् तीव्रं सामात्यः सपुरोहितः॥१॥

कीचकस्य वधं घोरं सानुजस्य विशाम्पते।

अत्याहितं चिन्तयित्वा व्यस्मयन्त पृथग्जनाः॥२॥

तस्मिन् पुरे जनपदे जजल्पुश्चापि सर्वशः।

वीर्यवान् दयितो राज्ञो दर्पोत्सिक्तश्च कीचकः॥३॥

साम्पराये परिक्रुष्टो बलवान् दुर्जयो रणे।
आसीत् प्रहर्ता शत्रूणां दारदर्शी च दुर्मतिः।
स हतः किल गन्धर्वैः सैरन्ध्रीकारणान्निशि॥४॥

इत्यजल्पन् महाराज कीचकस्य विनाशनम्।

देशे देशे मनुष्याश्च विस्मितः कीचके हते॥५॥

अथ वै धार्तराष्ट्रेण प्रयुक्ता ये बहिश्चराः।

मृगयित्वा बहून् देशान् ग्रामांश्च नगराणि च॥६॥

संविधाय यथाऽऽदिष्टं यथादेशं प्रदर्शकाः।

कृतसङ्केतनाः सर्वे न्यवर्तन्त पुरं ततः॥७॥

आगम्य हास्तिनपुरं धार्तराष्ट्रमरिन्दमम्।

तत्र दृष्ट्वा तु राजानं कौरव्यं धृतराष्ट्रजम्॥८॥

द्रोणकर्णकृपैः सार्धं भीष्मेण च महात्मना।

सङ्गतं भ्रातृभिः सार्धं त्रिगर्तैश्च महारथैः॥९॥

प्रणम्य शिरसा भूमौ वर्धयित्वा जयाशिषा।

आसीनं सूर्यसङ्काशे काञ्चने परमासने॥१०॥

उपास्यमानं सचिवैर्मरुद्भिरिव वासवम्।

विद्वद्भिर्गायकैः सार्धं कविभिः स्तुतिपाठकैः॥११॥

अनेकैरपि राजन्यैः सेवितं सपरिच्छदैः।

दुर्योधनं सभामध्ये आसीनमिदमब्रुवन्॥१२॥

कृतोऽस्माभिः परो यत्नस्तेषामन्वेषणे सदा।

पाण्डवानां मनुष्येन्द्र तस्मिन् महति कानने॥१३॥

निर्जने व्यालसङ्कीर्णे नानाभ्रमरसङ्कुले।

लताप्रतानगहने नानागुल्मसमावृते॥१४॥

न च विद्मो गता येन पार्थाः सुदृढविक्रमाः।

मार्गमाणाः पदन्यासमाश्रमेषु वनेषु च॥१५॥

गिरिकूटेषु तुङ्गेषु नानाजनपदेषु च।

जनाकीर्णेषु देशेषु चत्वरेषु पुरेषु च॥१६॥

नरेन्द्र सहसा नष्टान्नैव विद्म च पाण्डवान्।

अत्यन्तादर्शनान्नष्टा भद्रं तुभ्यं नरर्षभ॥१७॥

गिरीणां कूटकुञ्जेषु कन्दरोदरसानुषु।

नदीप्रस्रवणेष्वेव ह्रदेषु च सरस्सु च॥१८॥

गह्वरेषु च दुर्गेषु ग्रामेषूपवनेषु च।
दुर्विज्ञेया गतिस्तेषां मृग्यतेऽस्माभिरेव च।
गजव्याघ्रसमीपेषु सिंहान्ते शरभान्तरे॥१९॥

वर्त्मन्यन्विच्छमानास्तु रथानां रथिसत्तम।

कञ्चित् कालं मनुष्येन्द्र सूताननुगता वयम्॥२०॥

मृगयित्वा यथान्यायं विदितार्थाश्च तत्त्वतः।

प्राप्ता द्वारवतीं सूता विना पार्थैः परन्तप॥२१॥

न तत्र कृष्णा राजेन्द्र पाण्डवाश्च महाव्रताः।

नरदेव यथोद्दिष्टं न च विद्मात्र पाण्डवान्॥२२॥

निर्वृतो भव नष्टास्ते स्वस्थो भव परन्तप।

सर्वथैव प्रनष्टास्ते नमस्ते भरतर्षभ॥२३॥

सर्वा च पृथिवी कृत्स्ना सशैलवनकानना।
सराष्ट्रनगरग्रामा पत्तनैश्च समन्विता।
अन्वेषिता च सर्वत्र न च पश्याम पाण्डवान्॥२४॥

पुनः शाधि मनुष्येन्द्र अत ऊर्ध्वं विशाम्पते।

अन्वेषणे पाण्डवानां भूयः किं करवामहे॥२५॥

इमां च नः प्रियां वीर वाचं भद्रवतीं शृणु॥२६॥

येन त्रिगर्ता निहता बलेन बहुशो नृप।
सूतेन राज्ञो मत्स्यस्य कीचकेन बलीयसा।
स हतः पतितः शेते गन्धर्वैर्निशि भारत॥२७॥

स्यालो राज्ञो विराटस्य सेनापतिरुदारधीः।

सुदेष्णायानुजः क्रूरः शूरो वीरो गतव्यथः॥२८॥

उत्साहवान् महावीर्यो नीतिमान् बलवानपि।

युद्धज्ञो रिपुवीर्यघ्नः सिंहतुल्यपराक्रमः॥२९॥

प्रजारक्षणदक्षश्च शत्रुग्रहणशक्तिमान्।

विजितारिर्महायुद्धे प्रचण्डो मानतत्परः॥३०॥

नरनारीमनोह्लादी धीरो वाग्मी रणप्रियः।

पुण्यकर्माऽर्थकामानां भाजनं मनुजोत्तमः॥३१॥

स हतो निशि गन्धैर्वः स्त्रीनिमित्तं नराधिप।
अमृष्यमाणो दुष्टात्मा निशीथे सह सोदरैः।
सुहृदश्चास्य निहता योधाश्च प्रहरैर्हताः॥३२॥

गन्धर्वाणां च महिषी काचिदस्ति नितम्बिनी।

सैरन्ध्री नाम तां दृप्तो दुष्टात्माऽकामयद् बली॥३३॥

इत्येवं श्रुतमस्माभिर्गन्धर्वैर्निहतो निशि॥३४॥

बान्धवैर्बहुभिः सार्धं कीचको निहतो यतः।
अद्यप्रभृति राजेन्द्र पाण्डवान्वेषणं प्रति।
चारांश्च सर्वतश्चर्तुं प्रेषयेति मतिर्हि नः॥३५॥

निहतो निशि गन्धर्वैर्दुष्टात्मा भ्रातृभिः सह।

एतावच्छ्रुतमस्माभिर्भद्रं तेऽस्तु नराधिप॥३६॥

प्रियमेतदुपश्रुत्य शत्रूणां च पराभवम्।

कृतकृत्यश्च कौरव्य विधत्स्व यदनन्तरम्॥३७॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि एकोनत्रिंशोऽध्यायः॥२९॥

त्रिंशोऽध्यायः॥३०॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

त्रिंशोऽध्यायः॥३०॥

वैशम्पायन उवाच

ततो दुर्योधनो राजा श्रुत्वा तेषां वचस्तदा।

चिरमन्तर्मना भूत्वा इदमाह सभासदः॥१॥

अशक्यं खलु कार्यस्य गतिं ज्ञातुं हि तत्त्वतः।

तस्मात् सर्वे परीक्षध्वं क्व नु स्युः पाण्डवा गताः॥२॥

अल्पावशिष्टः कालस्तु गतो भूयिष्ठ एव च।

तेषामज्ञातचर्यायामस्मिन् वर्षे त्रयोदशे॥३॥

अपि वर्षस्य शेषं ते ह्यतीयुरिह पाण्डवाः।

निवृत्तसमयास्ते हि सत्यव्रतपरायणाः॥४॥

क्षरन्त इव नागेन्द्राः सर्वे ह्याशीविषोपमाः।

दुःखाद् भवेयुः संरब्धाः कौरवान् प्रति ते ध्रुवम्॥५॥

विज्ञातव्या मनुष्येन्द्रास्तर्कया सुप्रणीतया।

निपुणैश्चारपुरुषैः प्राज्ञैर्दक्षैः सुसंवृतैः॥६॥

अज्ञातसमये ज्ञाताः कृच्छ्ररूपसमाश्रिताः।

प्रविशेयुर्जितक्रोधास्तावदेव पुनर्वनम्॥७॥

तस्मात् क्षिप्रं विचिन्वध्वं यथा चात्यन्तमव्ययम्।

राज्यं निर्द्वन्द्वमव्यग्रं निःसपत्नं चिरं भवेत्॥८॥

दुर्योधनेनैवमुक्ते वचनेऽतीव दुःखिना।

ततः कर्णोऽब्रवीद् वाक्यं सत्यधर्मार्थसंयुतम्॥९॥

एते पुनर्न गच्छन्तु अन्ये गच्छन्तु भारत।

शीघ्रवृत्ता नरा योग्या निपुणाश्छन्नचारिणः॥१०॥

चरन्तु देशान् विविधान् स्फीताञ्जनपदाकुलान्।

तत्र गोष्ठीषु रम्यासु सिद्धा ब्राह्मणरूपिणः॥११॥

परिवाहेषु तीर्थेषु विविधेष्वाकरेषु च।

अन्वेष्टव्या मनुष्येन्द्र पाण्डवाश्छन्नचारिणः॥१२॥

नदीकुञ्जेषु तीर्थेषु ग्रामेषु नगरेषु च।

आश्रमेषु च रम्येषु पर्वतेषु गुहासु च॥१३॥

विज्ञातव्या मनुष्येन्द्र तर्कया सुविनूतया।

विविधैस्तत्परैः सम्यङ्निपुणैस्तज्ज्ञसम्मतैः॥१४॥

अथाग्रजानन्तरजो भ्रातुः प्रियहिते रतः।

ज्येष्ठं दुःशासनस्तत्र भ्राता भ्रातरमब्रवीत्॥१५॥

येषु नः प्रत्ययो राजंश्चारेषु मनुजाधिप।

ते यान्तु दत्तदेया वै भूयस्तान् परिमार्गितुम्॥१६॥

यदाह कर्णो राजेन्द्र सर्वमेतदवेक्ष्यताम्।

यथोद्दिष्टं चराः सर्वे मृगयन्तु यतस्ततः॥१७॥

घ्राणैः पश्यन्ति पशवो वेदैरेव द्विजोत्तमाः।

चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः॥१८॥

यथोक्ताश्चारपुरुषा मृगयन्तु पुनः पुनः।

एते चान्ये च बहवो देशांश्च नगराणि च॥१९॥

न हि तेषां गतिर्वासः प्रवृत्तिर्वोपलभ्यते।

अत्यन्तं वा निगूढास्ते पारं वोर्मिमतो गताः॥२०॥

व्यालैर्वाऽपि महारण्ये भक्षिताः शूरमानिनः।

द्वीपं वा परमं प्राप्ता गिरिदुर्गवनेष्वपि॥२१॥

हीनदर्पा निराशास्ते भक्षिता वाऽपि राक्षसैः।

अथवा विषमं प्राप्य विनष्टाः शाश्वतीः समाः॥२२॥

तस्मान्मानसमव्यग्रं कृत्वाऽऽत्मानं नियम्य च।

कुरु कार्यं महोत्साहं मन्यसे यन्नराधिप॥२३॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि त्रिंशोऽध्यायः॥३०॥

एकत्रिंशोऽध्यायः॥३१॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकत्रिंशोऽध्यायः॥३१॥

वैशम्पायन उवाच

अथाऽब्रवीत्सभामध्ये द्रोणः सूक्ष्मार्थदर्शिवान्।

न तादृशा विनश्यन्ति नापि यान्ति पराभवम्॥१॥

शूराश्च कृतविद्याश्च बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः।

धर्मज्ञाः सत्यसन्धाश्च युधिष्ठिरमनुव्रताः॥२॥

नीतिधर्मार्थतत्त्वज्ञं पितृवच्च समाहितम्।

धर्मे स्थितं सत्यधृतिं ज्येष्ठं श्रेष्ठापचायिनम्॥३॥

अनुव्रता महात्मानो भ्रातरो भ्रातरं प्रियम्।

अजातशत्रुं श्रीमन्तं सर्वभ्रातॄननुव्रतम्॥४॥

तेषां तथाविधेयानां निभृतानां महात्मनाम्।

किमर्थं नीतिमान् प्राज्ञः श्रेयो नैषां करिष्यति॥५॥

तस्माद् यत्नात् परीक्षध्वं न तावत् समयो गतः।

न ते विनाशमृच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः॥६॥

चिन्त्यतां चैव यत्कार्यं तच्च क्षिप्रमकालिकम्।

क्रियतां साधु सञ्चिन्त्य वासश्चैषां प्रचिन्त्यताम्॥७॥

यथा च पाण्डुपुत्राणां सर्वार्थेषु धृतात्मनाम्।

प्रवृत्तिरुपलभ्येत तथा नीतिर्विधीयताम्॥८॥

सर्वोपायैर्यतस्व त्वं यथा पश्यसि पाण्डवान्।

दुर्ज्ञेयाः खलु शूरास्ते रक्ष्या नित्यं च दैवतैः॥९॥

शुद्धात्मा मानवान् पार्थः सत्यवान्नीतिमाञ्छुचिः।

तेजोराशिभिरापूर्णो दहेदपि च चक्षुषा॥१०॥

तस्माद् यत्नश्च क्रियतां भूयश्च मृगयामहे।

ब्राह्मणैश्चारकैः सिद्धैस्तापसैर्निपुणैरपि॥११॥

विविधैस्तत्परैः सम्यङ्निर्भीकैस्तज्ज्ञसम्मतैः।

अन्वेष्टव्या मनुष्येन्द्र पाण्डवाश्छन्नचारिणः॥१२॥

ततः शान्तनवो धीमान् भारतानां पितामहः।

श्रुतवान् देशकालज्ञो नीतिमांश्च महामतिः॥१३॥

तस्मिन्नुपरते वाक्ये आचार्यस्य महात्मनः।

अनन्तरमुवाचेदं वाक्यं हेत्वर्थसम्मितम्॥१४॥

युधिष्ठिरे समायुक्तां धर्मज्ञे धर्मसंहिताम्।

पाण्डवे नित्यमव्यग्रां गिरं भीष्मः समाददे॥१५॥

असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सदा।

भीष्मस्त्वभ्यवदत् तत्र गिरं साधुभिरर्चिताम्॥१६॥

यथा नो ब्राह्मणोऽवादीदाचार्यः सर्वधर्मवित्।

श्रुतवृत्तोपसम्पन्ना नाशं नाऽऽयान्ति पाण्डवाः॥१७॥

सर्वलक्षणसम्पन्नाः साधुवृत्तसमन्विताः।

वृद्धानुशासने यत्ताः सत्यधर्मपरायणाः॥१८॥

समयं समयज्ञास्ते पालयन्तः शुभव्रताः।

न विषीदन्ति ते पार्था उद्वहन्तः सतां धुरम्॥१९॥

तपसा चैव गुप्तास्ते स्ववीर्येण च पाण्डवाः।

न नाशमभिगच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः॥२०॥

क्षत्रधर्मरता नित्यं केशवानुगताः सदा।

प्रवीरपुरुषास्ते वै महात्मानो महाबलाः॥२१॥

तत्र बुद्धिं प्रवक्ष्यामि पाण्डवान्वेषणे शृणु।

न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यते वेदितुं परैः॥२२॥

यत् तु शक्यमिहास्माभिस्तान् वै सञ्चिन्त्य पाण्डवान्।

बुद्ध्या प्रणेतुं तत् तेऽहं प्रवक्ष्यामि निबोध तत्॥२३॥

न त्वियं साधु वक्तव्या तस्य नीतिः कथञ्चन।

वृद्धानुशासने तात तिष्ठतः सत्यशीलिनः॥२४॥

अयुक्तं तु मया वक्तुं तुल्या मे कुरुपाण्डवाः।
निवासं पाण्डुपुत्राणां सञ्चिन्त्य च वदाम्यहम्।
बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः॥२५॥

अवश्यं तु नियुक्तेन सभामध्ये विवक्षता।

यथार्हमिह वक्तव्यं सर्वथा धर्मलिप्सया॥२६॥

यत्र नाहं तथा मन्ये यथाऽन्ये मेनिरे जनाः।

निवासं पाण्डुपुत्राणां शृणुष्वं मनुजाधिप॥२७॥

भ्रातृभिः सहितो वीरैः कृष्णया च महायशाः।

किमर्थं स महाराजो नाऽऽत्मश्रेयो भविष्यति॥२८॥

पाण्डवो निकृतः पूर्वं यथावद् विदितं तव।
क्लेशितश्च पुरे नित्यं राज्यकामैश्च साम्प्रतम्।
छन्नश्चरति तस्मात् स प्रकृत्या नीतिमान् नृपः॥२९॥

वर्षमेकं सुसञ्छन्नमुष्य वासमनुत्तमम्।

आयाति चोदये काले क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पाण्डवम्॥३०॥

सोदरैः सहितं वीरं द्रौपद्या च परन्तप।

संविधत्स्व महाबाहो यथा नः स्यात् सुखोदयः॥३१॥

यस्मिन् स राजा वसति च्छन्नः सत्त्वभृतां वरः।

भविष्यन्ति नरास्तत्र रागमोहविवर्जिताः॥३२॥

नाऽऽधयो हि महाराज न व्याधिः क्षत्रियर्षभ।

पुरे जनपदे वाऽपि यत्र राजा युधिष्ठिरः॥३३॥

दानशीलो वदान्यश्च निभृतो ह्रीनिषेवकः।
प्रियवाक् सत्यवाक् शूरो धर्मशीलो जितेन्द्रियः।
हृष्टः पुष्टः शुचिर्दक्षो यत्र राजा युधिष्ठिरः॥३४॥

नासूयको न चापीर्ष्युर्नाभिमानी न मत्सरी।

भविष्यति जनस्तत्र स्वयं धर्ममनुव्रतः॥३५॥

ब्रह्मघोषाश्च भूयांसः पुण्यशब्दास्तथैव च।

क्रतवश्च भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणाः॥३६॥

सदा च तत्र पर्जन्यः सम्यग् वर्षी न संशयः।

सम्पन्नसस्या च मही भविष्यति निरामया॥३७॥

रसवन्ति च धान्यानि गुणवन्ति फलानि च।

गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती॥३८॥

वायुश्च सुखसंस्पर्शो यत्र राजा युधिष्ठिरः।

नीरोगास्तत्र विद्यन्ते वधबन्धा न सन्ति च॥३९॥

न चोरा न च दण्डाश्च न च बाधा भवन्त्युत।

नाशक्ता न च दुष्टाश्च यत्र राजा युधिष्ठिरः॥४०॥

भयं च नाऽऽविशेत् तत्र निष्प्रतीपं च दर्शनम्।

बहुक्षीरास्तथा गावः सुपुष्टाश्च सुदोहनाः॥४१॥

पयांसि दधिसर्पीषि रसवन्ति हितानि च।

सलिलानि प्रसन्नानि सर्वे भावाश्च शोभनाः॥४२॥

गुणवन्ति च पानानि भोज्यानि विविधानि च।

तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः॥४३॥

रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणान्विताः।

दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः॥४४॥

धर्माश्च तत्र सर्वैस्तु सेविताश्च द्विजातिभिः।
स्वैः स्वैर्गुणैश्च संयुक्ता कस्मिन् वर्षे त्रयोदशे।
देशे तस्मिन् भविष्यन्ति तत पाण्डवसंश्रिते॥४५॥

सम्प्रीतिमाञ्जनस्तत्र सन्तुष्टः शुचिरव्ययः।

देवतातिथिभूयांस्तु सर्वभूतानुरागवान्॥४६॥

इष्टदानमहोत्साहा नित्यं धर्मपरायणाः।

व्यक्तवाक्यास्ततस्तात शुभकल्याणमङ्गलाः॥४७॥

शुभत्विषः शुभेच्छाश्च नित्यतुष्टाः श्रियान्विताः।

भविष्यन्ति जनास्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः॥४८॥

नित्योत्सवप्रमुदितो नित्यहृष्टः श्रिया वृतः।

भविष्यति निवासोऽयं यत्र राजा युधिष्ठिरः॥४९॥

धर्मज्ञः स तु दुर्ज्ञेयः सर्वज्ञैश्च द्विजातिभिः।

किं पुनः प्राकृतैस्तात पार्थो विज्ञायते क्वचित्॥५०॥

यस्मिन् सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्ध्रुवा क्षमा।

ह्रीः श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम्॥५१॥

तस्मान्निवासः पार्थानां चिन्त्यतां यद् ब्रवीमि वः।

गतिर्वा परमा तत्र नोत्सहे वक्तुमन्यथा॥५२॥

एवमेतत् तु सञ्चिन्त्य यत्कृत्यं साधु मन्यसे।
तत्क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येतच्छ्रद्दधासि मे।
कुलस्य हि क्षमं तात यदहं प्रब्रवीमि ते॥५३॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि एकत्रिंशोऽध्यायः॥३१॥

द्वात्रिंशोऽध्यायः॥३२॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

द्वात्रिंशोऽध्यायः॥३२॥

वैशम्पायन उवाच

ततः शारद्वतो वाक्यमित्युवाच कृतस्तदा।

युक्तं प्राप्तं च वृद्धेन पाण्डवान् प्रति भाषितम्॥१॥

धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं सर्वं सत्यं सहेतुकम्।

तत्रानुरूपं भीष्मस्य ममापि वचनं शृणु॥२॥

तेषां चैव गतिस्तत्र निवासश्चानुचिन्त्यताम्।

नीतिर्विधीयतां तत्र साम्प्रतं या हिता भवेत्॥३॥

नावज्ञेयो रिपुस्तात प्राकृतोऽपि बुभूषता।

किं पुनः पाण्डवाः शूरा विद्वांसो बलिनस्तथा॥४॥

तस्मात् सत्रं प्रविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु।

गूढभावेषु च्छन्नेषु काले चोदयमागते॥५॥

स्वराष्ट्रे परराष्ट्रे च ज्ञातव्यं बलमात्मनः।

उदयः पाण्डवानां च प्राप्तकालो न संशयः॥६॥

निवृत्तसमयाः पार्था महात्मानो महाबलाः।

महोत्साहा भविष्यन्ति पाण्डवा ह्यमितौजसः॥७॥

तस्माद् बलं च कोशं च नीतिश्चापि विधीयताम्।

यथा कालोदये प्राप्ते सम्यक् तैः सन्दधामहे॥८॥

यत्र यन्मन्यसे श्रेयो बुध्यस्व बलमात्मनः।

नियतं सर्वमित्रेषु बलवत्स्वबलेषु च॥९॥

सारं फल्गु बलं ज्ञात्वा मध्यस्थं चापि भारत।

स्वराष्ट्रपरराष्ट्रेषु ज्ञातव्यं बलमात्मनः॥१०॥

अप्रहृष्टं प्रहृष्टं वा सन्दधाम तथा परैः।

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन बलिकर्मणा॥११॥

न्यायेनाऽऽक्रम्य च परान् बलाच्चाऽऽनम्य दुर्बलान्।

सान्त्वयित्वा च मित्राणि बलं चाभाष्यतां सुखम्॥१२॥

स्वकोशबलसंवृद्धः सम्यक् सिद्धिमवाप्स्यसि।
योत्स्यसे चापि बलिभिररिभिः प्रत्युपस्थितैः।
अन्यैस्त्वं पाण्डवैर्वाऽपि हीनैः स्वबलवाहनैः॥१३॥

एवं सर्वं विनिश्चित्य व्यवहर्ताऽसि न्यायतः।

यथाकालं मनुष्येन्द्र चिरं सुखमवाप्स्यसि॥१४॥

भीष्माद्रोणकृपैरुक्ते कर्णदुःशासनादिभिः।
ततो दुर्योधनो वाक्यं श्रुत्वा तेषां महात्मनाम्।
मुहूर्तमनुसञ्चिन्त्य सचिवानिदमब्रवीत्॥१५॥

श्रुतमेतन्मया पूर्वं कथासु जनसंसदि।
धीराणां शास्त्रविदुषां प्राज्ञानां मतिनिश्चये।
कृतिनां सारफल्गुत्वे जानामि नयचक्षुषा॥१६॥

सत्त्वे बाहुबले धैर्ये प्राणे शारीरसम्भवे।

साम्प्रतं मानुषे लोके सदैत्यनरराक्षसे॥१७॥

चत्वारस्तु नरव्याघ्रा बले शक्रोपमा भुवि।

उत्तमाः प्राणिनां तेषां नास्ति कश्चिद् बले समः॥१८॥

बलदेवश्च भीमश्च मद्रराजश्च वीर्यवान्।

चतुर्थः कीचकस्तेषां पञ्चमं नानुशुश्रुमः॥१९॥

अन्योन्यानन्तरबलाः परस्परजयैषिणः।

बाहुयुद्धमभीप्सन्तो नित्यं संरब्धमानसाः॥२०॥

तेनाहमवगच्छामि प्रत्ययेन वृकोदरम्।

मनस्यभिनिविष्टं मे व्यक्तं जीवन्ति पाण्डवाः॥२१॥

तत्राहं कीचकं मन्ये भीमसेनेन मारितम्।

सैरन्ध्रीं द्रौपदीं मन्ये नात्र कार्या विचारणा॥२२॥

शङ्के कृष्णानिमित्तं तु भीमसेनेन कीचकः।

गन्धर्वव्यपदेशेन हतो निशि महाबलः॥२३॥

को हि शक्तः परो भीमात् कीचकं हन्तुमोजसा।

शस्त्रं विना बाहुबलात् तथा सर्वाङ्गचूर्णने॥२४॥

मर्दितुं वा तथा तीव्रं चर्ममांसास्थिचूर्णनम्।

रूपमन्यत् समास्थाय भीमस्यैतद् विचेष्टितम्॥२५॥

ध्रुवं कृष्णानिमित्तं तु भीमसेनेन सूतजाः।

गन्धर्वव्यपदेशेन हता निशि न संशयः॥२६॥

पितामहेन ये चोक्ता देशस्य च जनस्य च।

गुणास्ते मत्स्यराष्ट्रेषु बहुशोऽपि मया श्रुताः॥२७॥

विराटनगरे मन्ये पाण्डवाश्छन्नचारिणः।

निवसन्ति पुरे रम्ये तत्र यात्रा विधीयताम्॥२८॥

मत्स्यराष्ट्रं गमिष्यामो ग्रहीष्यामश्च गोधनम्।

गृहीते गोधने नूनं तेऽपि योत्स्यन्ति पाण्डवाः॥२९॥

अपूर्णे समये चापि यदि पश्येम पाण्डवान्।

द्वादशान्यानि वर्षाणि प्रवेक्ष्यन्ति पुनर्वनम्॥३०॥

तस्मादन्यतरेणापि लाभोऽस्माकं भविष्यति।

कोशवृद्धिरिहास्माकं शत्रूणां निधनं भवेत्॥३१॥

कथं सुयोधनं गच्छेद् युधिष्ठिरभृतः पुरा।

एतच्चापि वदत्येष मात्स्यः परिभवान्मयि॥३२॥

तस्मात् कर्तव्यमेतद् वै तत्र यात्रा विधीयताम्।

एतत् सुनीतं मन्येऽहं सर्वेषां यदि रोचते॥३३॥

वैशम्पायन उवाच

त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥३३॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥३३॥

वैशम्पायन उवाच

ततस्तेषां महाराज तत्रैवामिततेजसाम्।

छद्मलिङ्गप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम्॥१॥

व्यतीतः समयः सम्यग् विराटनगरे सताम्।

कुर्वतां तस्य कर्माणि विराटस्य महीपतेः॥२॥

कीचके तु हते राजा विराटः परवीरहा।

परां सम्भावनां चक्रे कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे॥३॥

ततस्त्रयोदशस्वान्ते तस्य वर्षस्य भारत।

सुशर्मणा गृहीतं तु गोधनं तरसा बहु॥४॥

ततः शब्दो महानासीद् रेणुश्च दिवमस्पृशत्।
शङ्खदुन्दुभिघोषश्च भेरीणां च महास्वनः।
गवाश्वरथनागानां निस्वनश्च पदातिनाम्॥५॥

एवं तैस्त्वभिनिर्याय मत्स्यराजस्य गोधने।

त्रिगर्तैर्गृह्यमाणे तु गोपालाः प्रत्यषेधयन्॥६॥

अथ त्रिगर्ता बहवः परिगृह्य धनं बहु।
परिक्षिप्य हयैः शीघ्रै रथव्रातैश्च भारत।
गोपालान् प्रत्ययुध्यन्त रणे कृत्वा जये धृतिम्॥७॥

ते हन्यमाना बहुभिः प्रासतोमरपाणिभिः।

गोपाला गोकुले भक्ता वारयामासुरोजसा॥८॥

परश्वथैश्च मुसलैर्भिण्डिपालैश्च मुद्गरैः।

गोपालाः कर्षणैश्चित्रैर्जघ्नुरश्वान् समन्ततः॥९॥

ते हन्यमानाः सङ्क्रुद्धास्त्रिगर्ता रथयोधिनः।

विसृज्य शरवर्षणि गोपानद्रावयन् बलात्॥१०॥

हन्यमानेषु गोपेषु विमुखेषु विशाम्पते।

ततो युवानः सम्भीताः श्वसन्तो रेणुगुण्ठिताः॥११॥

जवेन महता चैव गोपालाः पुरमाव्रजन्।

विराटनगरं प्राप्य नरा राजानमब्रुवन्॥१२॥

सभायां राजशार्दूलमासीनं पाण्डवैः सह।

शूरैः परिवृतं योधैः कुण्डलाङ्गदधारिभिः॥१३॥

सद्भिश्च पण्डितैः सार्धं मन्त्रिभिश्चापि संवृतम्।

दृष्ट्वा शीघ्रं तु गोपाला विराटमिदमब्रुवन्॥१४॥

अस्मान् युधि विनिर्जित्य परिभूय सबान्धवान्।
षष्टिं गवां सहस्राणि त्रिगर्ताः कालयन्ति ते।
ता निवर्तय राजेन्द्र मा नेशुः पशवस्तव॥१५॥

वैशम्पायन उवाच

चतुस्त्रिंशोऽध्यायः॥३४॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुस्त्रिंशोऽध्यायः॥३४॥

वैशम्पायन उवाच

निर्याय नगराच्छूरा व्यूढानीकाः प्रहारिणः।

त्रिगर्तानस्पृशन् मात्स्याः सूर्येऽस्तङ्गमिते सति॥१॥

ते त्रिगर्ताश्च मात्स्याश्च व्यूढानीकाः प्रहारिणः।

अन्योन्यमभिवर्तन्ते गोषु गृद्धा महाबलाः॥२॥

भीमाश्च मत्तमातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः।

ग्रामणीयैः समारूढाः कुशलैर्हस्तिसादिभिः॥३॥

तेषां समागमो घोरस्तुमुलो रोमहर्षणः।

घ्नतां परस्परं राजन् यमराष्ट्रविवर्धनः॥४॥

देवासुरसमो राजन् नाऽऽसीत् सूर्येऽवलम्बति।

पदातिरथनागेन्द्रहयारोहबलौघवान्॥५॥

अन्योन्यमभ्यापततां निघ्नतां चेतरेतरम्।

उदतिष्ठद् रजो भौमं न प्राज्ञायत किञ्चन॥६॥

पक्षिणश्चापतन् भूमौ सैन्येन रजसा वृताः।

इषुभिर्व्यतिसर्पद्भिरादित्योऽन्तरधीयत॥७॥

खद्योतैरिव संयुक्तमन्तरिक्षमजायत॥८॥

रुक्मपृष्ठानि चापानि विचेरुर्विद्युतो यथा।

नर्दतां लोकवीराणां सव्यं दक्षिणमस्यताम्॥९॥

रथा रथैः समाजग्मुः पत्तयश्च पदातिभिः।

सादिनः सादिभिर्जग्मुर्गजैश्चापि महागजाः॥१०॥

असिभिः पट्टसैश्चापि शक्तिभिस्तोमरैरपि।

संरब्धाः समरे योधा निजघ्नुरितरेतरम्॥११॥

निघ्नन्तः समरेऽन्योन्यं हृष्टाः परिघपाणयः।

न शेकुरतिसङ्क्रुद्धाः शूराः कर्तुं पराङ्भुखम्॥१२॥

रक्ताधरोष्ठं सुनसं कॢप्तश्मश्रु स्वलङ्कृतम्।

अदृश्यत शिरश्छिन्नं रजोविध्वस्तकुण्डलम्॥१३॥

दृश्यन्ते तत्र गात्राणि वीरैश्छिन्नानि सर्वशः।

सालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणां महामृधे॥१४॥

नागभोगनिकाशैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः।

आकीर्णा वसुधा तत्र शिरोभिश्च सकुण्डलैः॥१५॥

यथा वा वाससी श्लक्ष्णे महारजतरञ्जिते।

बिभ्रती युवती श्यामा तद्वद् भाति वसुन्धरा॥१६॥

उपाशाम्यद् रजो भौमं रुधिरेण प्रवर्षता।

कश्मलं प्राविशद् घोरं निर्मर्यादमवर्तत॥१७॥

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितस्तदा।

व्यूहं कृत्वा विराटस्य अन्वयुध्यत पाण्डवः॥१८॥

आत्मानं श्येनवत् कृत्वा तुण्डमासीद् युधिष्ठिरः।

पक्षौ यमौ च भवतः पुच्छमासीद् वृकोदरः॥१९॥

सहस्रं न्यहनत् तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
भीमसेनस्तु सङ्क्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतां वरः।
द्विसहस्रं रथान् वीरः परलोकं प्रवेशयत्॥२०॥

नकुलस्त्रिशतं जघ्ने सहदेवश्चतुःशतम्।

शतानीकः शतं जघ्ने मदिराश्वश्चतुःशतम्॥२१॥

प्रहृष्टां महतीं सेनां त्रिगर्तानां महाबलौ।

आर्च्छतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि रथारथि॥२२॥

लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टौ महाचमूम्।

जग्मतुः सूर्यदत्तश्च वललश्चापि पृष्ठतः॥२३॥

शङ्खो विराटपुत्रश्च महेष्वासो महाबलः।

विनिघ्नन् समरे शूरान् प्रविवेश महाचमूम्॥२४॥

विराटस्तत्र सङ्ग्रामे हत्वा पञ्चशतं रथान्।

कुञ्जराणां शतं चैव सहस्रं वाजिनां तथा॥२५॥

चरन् स विविधान् मार्गान् रथेन रथिनां वरः।

त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्च्छद् रुक्मरथं रणे॥२६॥

तौ तु प्राहरतां तत्र महेष्वासौ महाबलौ।

अन्योन्यमभिनिघ्नन्तौ गोषु गोवृषभाविव॥२७॥

राजसिंहौ सुसंरब्धौ विरेजतुरमर्षणौ।

कृतास्रौ निशितैर्बाणैरसिशक्तिपरश्वथैः॥२८॥

ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतीयातां समन्ततः।

शरान् ससृजतुः शीघ्रं तोयधारा घनाविव॥२९॥

अन्योन्यमभिसंरब्धौ दन्ताभ्यामिव कुञ्जरौ।

कृतास्त्रौ निशितैर्बाणैर्दारयामासतू रणे॥३०॥

मात्स्यो राजा सुशर्माणं विव्याध निशितैः शरैः।

पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैर्विव्याध चतुरो हयान्॥३१॥

द्वाभ्यां सूतं च विव्याध केतुं च त्रिभिराशुगैः।
तथैव मात्स्यराजं तु सुशर्मा युद्धदुर्मदः।
पञ्चाशद्भिः शितैर्बाणैर्विव्याध परमास्त्रवित्॥३२॥

तयोर्बलानि राजेन्द्र समस्तानि महारणे।

नाजानन्त तदाऽन्योन्यं प्रदोषे रजसा वृते॥३३॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि चतुस्त्रिंशोऽध्यायः॥३४॥

पञ्चत्रिंशोऽध्यायः॥३५॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चत्रिंशोऽध्यायः॥३५॥

वैशम्पायन उवाच

तमसाऽभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत।

व्यतिष्ठन्त मुहूर्तं ते व्यूढानीकाः प्रहारिणम्॥१॥

ततोऽन्धकारं प्रणुदन्नुदतिष्ठन्निशाकरः।

कुर्वाणो विमलां रात्रिं दर्शयन् क्षत्रियान् रणे॥२॥

ततः प्रकाशमासाद्य पुनर्युद्धमवर्तत।

घोररूपं तदा तेषामवेक्ष्य तु परस्परम्॥३॥

तथैव तेषां तुमुलानि तानि
क्रुद्धानि चान्योन्यमभिद्रवन्ति।
गदासिपट्टैश्च परश्वथैश्च
प्रासैश्च तीक्ष्णाग्रसुधौतधारैः॥४॥

बलं तु मात्स्यस्य बलेन राजा
सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्मा।
प्रमथ्य जित्वा च निपीड्य मत्स्यान्
विराटमोजस्विनमभ्यधावत्॥५॥

मत्ताविव वृषौ तौ तु गजाविव मदोद्धतौ।

सिंहाविव गजग्राहौ शक्रवृत्राविवोद्धतौ॥६॥

उभौ तुल्यबलोत्साहावुभौ तुल्यपराक्रमौ।

उभौ तुल्यास्रविक्षेपावुभौ युद्धविशारदौ॥७॥

तौ निहत्य पृथग् धुर्यानुभयोः पार्ष्णिसारथी।

आस्तां तुल्यधनुर्ग्राहौ कृष्णकंसाविवोद्धतौ॥८॥

ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा सुवर्मणा।

अभ्यद्रवन्मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः॥९॥

ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रियर्षभौ।

गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां जवात्॥१०॥

सुशर्मा परवीरघ्नो बलवान् वीर्यवान् गदी।

विरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहमथाग्रहीत्॥११॥

तमुन्मथ्य सुशर्मा तु युवतीमिव कामुकः।

स्यन्दनं स्वं समारोप्य प्रययौ भीमविक्रमः॥१२॥

तस्मिन् गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरे।

बलं सर्वं विभग्नं तन्निरुत्साहं निराशकम्॥१३॥

प्राद्रवन्त भयान्मात्स्यास्त्रिगर्तैरर्दिता रणे।

विदिक्षुः दिक्षु सर्वासु पलायन्ति च यान्ति च॥१४॥

तेषु विद्राव्यमाणेषु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।

अभ्यभाषत धर्मात्मा भीमसेनमरिन्दमम्॥१५॥

मात्स्यराजस्त्रिगर्तेन परामृष्टः सुशर्मणा।

तं मोक्षय महाबाहो मा गमद् द्विषतां वशम्॥१६॥

भीमसेन महाबाहो गृहीतं तु सुशर्मणा।

त्रायस्व मोचय क्षिप्रमस्मत् प्रीतिकरं नृपम्॥१७॥

उषिताः स्म सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः।

भीमसेन त्वया कार्या तस्य वातस्य निष्कृतिः॥१८॥

वैशम्पायन उवाच

षट्त्रिंशोऽध्यायः॥३६॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षट्त्रिंशोऽध्यायः॥३६॥

वैशम्पायन उवाच

ततो विराटः कौन्तेयानतिमानुषविक्रमान्।
अर्चयामास वित्तेन मानेन च महारथान्।
वचसा चैव सान्त्वेन स्नेहेन च मुदान्वितः॥१॥

विराट उवाच

यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा।

कार्यं कुरुत तैः सर्वैर्यथाकामं यथासुखम्॥२॥

ददाम्यलङ्कृताः कन्या वसूनि विविधानि च।

मनसा चाप्यभिप्रेतं यद् वः शत्रुनिबर्हणाः॥३॥

युष्माकं विक्रमादद्य मुक्तोऽहं स्वस्तिमानिह।

तस्माद् भवन्तो मत्स्यानामीश्वराः सर्व एव हि॥४॥

वैशम्पायन उवाच

तं तथावादिनं तत्र कौरवेयाः पृथक् पृथक्।

ऊचुः प्रहृष्टमनसो युधिष्ठिरपुरोगमाः॥५॥

प्रतिनन्दामहे वाचं सर्वथैव विशाम्पते।

एतावताऽद्य प्रीताः स्मो यत् त्वं मुक्तोऽसि शत्रुभिः॥६॥

यत् त्वं मुक्तोऽसि शत्रुभ्यो ह्येतत् कार्यं हितं हि नः।

न किञ्चित् कार्यमस्माकं न धनं मृगयामहे॥७॥

अथाब्रवीत् प्रीतमना मात्स्यराजो युधिष्ठिरम्।

निर्भरः प्रीतिपूरेण हर्षगद्गदया गिरा॥८॥

पुनरेव महाबाहुर्विराटो राजसत्तमः।

एहि त्वामभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजस्तु नो भवान्॥९॥

मनसा चाप्यभिप्रेतं यत् ते शत्रुनिबर्हण।

तत् तेऽहं सम्प्रदास्यामि सर्वमर्हति नो भवान्॥१०॥

रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तमथापि वा।

वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमोऽस्तु ते॥११॥

त्वत्कृते ह्यद्य पश्यामि राज्यमात्मानमेव च।

यतश्च जातः संरम्भः स च शत्रुर्वशं गतः॥१२॥

ततो युधिष्ठिरो मात्स्यं पुनरेवाब्रवीद् वचः।

प्रतिनन्दामि ते वाचं मनोज्ञां मात्स्य भाषिताम्॥१३॥

आनृशंस्यपरो नित्यं सुमुखः सततं भवान्।

पुनरेव विराटश्च राजा कङ्कमभाषत॥१४॥

अहो शूद्रस्य कर्माणि वललस्य द्विजोत्तम।

सोऽहं शूद्रेण सङ्ग्रामे वललेनाभिरक्षितः॥१५॥

त्वत्कृते सर्वमेवैतदुपपन्नं ममानघ।

वरं वृष्णीष्व भद्रं ते ब्रूहि किं करवाणि ते॥१६॥

ददामि ते महाप्रीत्या रत्नान्युच्चावचान्यहम्।

शयनासनयानानि कन्याश्च समलङ्कुताः॥१७॥

हस्त्यश्वरथसङ्घाश्च राष्ट्राणि विविधानि च।

एतानि च मम प्रीत्या प्रतिगृह्ण ममान्तिके॥१८॥

वैशम्पायन उवाच

सप्तत्रिंशोऽध्यायः॥३७॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तत्रिंशोऽध्यायः॥३७॥

वैशम्पायन उवाच

याते त्रिगर्तान् मात्स्ये तु पशूंस्तान् वै परीप्सति।

दुर्योधनः सहामात्यैर्विराटपुरमभ्यगात्॥१॥

भीष्मद्रोणौ च कर्णश्च कृपश्च परमास्त्रवित्।

द्रौणिश्च सौबलश्चैव तथा दुःशासनः शलः॥२॥

विविंशतिर्विकर्णश्च चित्रसेनश्च वीर्यवान्।

दुःसहो दुर्मुखश्चैव एते चान्ये महारथाः॥३॥

सर्वे मत्स्यानुपागम्य विराटस्य महीपतेः।

गोपान् विद्राव्य तरसा गोधनं जह्रुरोजसा॥४॥

गवां शतसहस्राणि कुरवः कालयन्ति च।

महता रथवंशेन परिगृह्य समन्ततः॥५॥

गोपालानां तु घोषेषु हन्यतां तैर्महारथैः।

आरावः सुमहानासीत् सम्प्रहारे भयङ्करे॥६॥

गवाध्यक्षस्तु सन्त्रस्तो रथमास्थाय सत्वरः।

जगाम नगरायैव परिक्रोशंस्तदाऽऽर्तवत्॥७॥

स प्रविश्य पुरं राज्ञो नृपवेश्माभ्ययात् ततः।

अवतीर्य रथात् तूर्णमाख्यातुं प्रविवेश ह॥८॥

दृष्ट्वा भूमिञ्जयं नाम पुत्रं मात्स्यस्य मानिनम्।

तस्मै च सर्वमाचष्ट राष्ट्रस्य पशुकर्षणम्॥९॥

गवां शतसहस्राणि कुरवः कालयन्ति ते।

प्रतिजेतुं समुत्तिष्ठ गोधनं राष्ट्रवर्धन॥१०॥

राजपुत्र हितप्रेप्सुः क्षिप्रं निर्याहि वै स्वयम्।

त्वां हि मत्स्यो महीपालः शून्यपालमिहाकरोत्॥११॥

त्वां वै परिषदो मध्ये श्लाघते स नराधिपः।

पुत्रो ममानुरूपश्च शूरश्चेति कुलोद्वहः॥१२॥

इष्वस्त्रनिपुणो योधः सदा वीरश्च मे सुतः।

समर्थः समरे योद्धुं कौरवैः सह तादृशैः॥१३॥

तस्य तत् सत्यमेवास्तु मनुष्येन्द्रस्य भाषितम्।

जयश्च नियतो युद्धे कौरवाश्च ध्रुवं हताः॥१४॥

आवर्तय कुरूञ्जित्वा पशून् पशुपतिर्यथा।

निर्दहैषामनीकानि भीमेन शरतेजसा॥१५॥

धनुश्च्युतै रुक्मपुङ्खैश्चित्रैः सन्नतपर्वभिः।

द्विषतां भिन्ध्यनीकानि गजानामिव यूथपः॥१६॥

पाशोपधानां ज्यातन्त्रीं चापदण्डां महास्वनाम्।

शरवर्णां धनुर्वीणां शत्रुमध्ये प्रवादय॥१७॥

निर्याहि नगराच्छीघ्रं राजपुत्र किमास्यते।
श्वेताः काञ्चनसन्नाहा रथे युज्यन्तु ते हयाः।
ध्वजं च सिहं सौवर्णमुच्छ्रयस्व तथा विभो॥१८॥

रुक्मपुङ्खाः प्रसन्नाग्रा मुक्ता हस्तवता त्वया।

छादयन्तु शराः सूर्यं राज्ञमायुर्निरोधकाः॥१९॥

रणे जित्वा कुरून् सर्वान् वज्रपाणिरिवासुरान्।

यशो महदवाप्य त्वं प्रविरोदं पुरं पुनः॥२०॥

त्वं हि राष्ट्रस्य परमा गतिर्मात्स्यपतेः सुत।

गतिमन्तो भवन्त्वद्य सर्वे विषयवासिनः॥२१॥

यथा हि पाण्डुपुत्राणामर्जुनो जयतां वरः।

एवमेव गतिर्नूनं भवान् विषयवासिनाम्॥२२॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि सप्तत्रिंशोऽध्यायः॥३७॥

अष्टत्रिंशोऽध्यायः॥३८॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अष्टत्रिंशोऽध्यायः॥३८॥

वैशम्पायन उवाच

महाजनसमक्षं तु स्त्रीणां मध्ये विशेषतः।

गवाध्यक्षेण सम्प्रोक्तो विराटतनयस्तदा॥१॥

स्त्रीमध्य उक्तस्तेनासौ वाक्यं तेजःप्रवर्धनम्।

अन्तःपुरे श्लाघमान इदं वचनमब्रवीत्॥२॥

उत्तर उवाच

अद्याहमनुगच्छेयं दृढधन्वा गवां पदम्।

यदि मे सारथिः कश्चिद् भवेदश्वेषु कोविदः॥३॥

तमेव नाधिगच्छामि यो मे यन्ता समो भवेत्।

पश्यध्वं सारथिं शीघ्रं मम युक्तं प्रयास्यतः॥४॥

अष्टाविंशतिरात्रं वा मासं वा नूनमन्ततः।

यत् तदासीन्महायुद्धं तत्र मे सारथिर्हतः॥५॥

यद्यहं त्वधिगच्छेयं यो मे यन्ता भवेद् युधि।

त्वरावानद्य यास्यामि समुच्छ्रितमहाध्वजः॥६॥

विगाह्य तत् परानीकं गजवाजिरथाकुलम्।

शस्त्रप्रतापान् निर्वीर्यान् कुरूञ्जित्वाऽऽनये पशून्॥७॥

दुर्योधनं विकर्णं च कर्णं वैकर्तनं कृपम्।

द्रोणं च सह पुत्रेण महेष्वासान् समागतान्॥८॥

विद्रावयित्वा सङ्ग्रामे दानवान् मघवानिव।

अनेनैव मुहूर्तेन पुनः प्रत्यानये पशून्॥९॥

शून्यमाज्ञाय कुरवः प्रयान्त्यादाय गोधनम्।

किं न शक्यं च तैः कर्तुं यदहं तत्र नाभवम्॥१०॥

पश्ययुरद्य मे वीर्यं कुरवस्ते समागताः।

किं नु पार्थोऽर्जुनः साक्षादिति मंस्यन्ति मां परे॥११॥

वैशम्पायन उवाच

एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः॥३९॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः॥३९॥

वैशम्पायन उवाच

स राजधान्या निर्याय वैराटिरकुतोभयः।

प्रयाहीत्यब्रवीत् सूतं यत्र ते कुरवो गताः॥१॥

समवेतान् कुरून् सर्वाञ्जिगीषूनवजित्य वै।

गाश्चैताः क्षिप्रमादाय पुनरेष्याम्यहं पुरम्॥२॥

ततस्तांश्चोदयामास सदश्वान् पाण्डुनन्दनः॥३॥

ते हया नरसिंहेन चोदिता वातरंहसः।

आलिखन्त इवाऽऽकाशमूहुः काञ्चनमालिनः॥४॥

नातिदूरमथो गत्वा मात्स्यपुत्रधनञ्जयौ।

अवैक्षेतामवित्रस्तौ कुरूणां बलिनां बलम्॥५॥

श्मशानमभितो गत्वा शूरौ ददृशतुः कुरून्।

तदनीकं महत् तेषां विस्तृतं सागरोपमम्॥६॥

सर्पमाणमिवाकाशे वनं बहुलपादपम्।

ददृशे पार्थिवो रेणुर्जनितस्तेन सर्पता॥७॥

दृष्टिप्रणाशो भूतानां दिवस्पृक् कुरुसत्तम।

तदनीकमथो वीक्ष्य गजाश्वरथसङ्कुलम्॥८॥

कर्णदुर्योधनकृपैर्गुप्तं शान्तनवेन च।

द्रोणेन सह पुत्रेण महेष्वासेन धीमता॥९॥

हृष्टरोमा भयोद्विग्नो निमील्य स्वदृशौ तदा।

कम्पमानशरीरश्च पार्थं वैराटिरब्रवीत्॥१०॥

नोत्सहे कुरुभिर्योद्धुं रोमहर्षं हि पश्य मे।
बहुप्रवीरमत्युग्रं देवैरपि दुरासदम्।
प्रतियोद्धुं न शक्नोमि कुरुसैन्यं भयानकम्॥११॥

नाशंसे भारतीं सेनां प्रवेष्टुं भीमकार्मुकाम्।

देवैरपि सहेन्द्रेण न शक्यं किं पुनर्नरैः॥१२॥

रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम्।

दृष्ट्वैव हि परानीकं मनः प्रव्यथतीव मे॥१३॥

यत्र द्रोणश्च भीष्मश्च कृपः कर्णो विविंशतिः।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तश्च बाह्लिकः।
दुर्योधनस्तथा राजा वीरो दुर्मर्षणः परः॥१४॥

नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः।

मत्ता इव महानागा युक्तध्वजपताकिनः॥१५॥

नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वार्थकृतनिश्चयाः।

ताञ्जेतुं समरे शूरान् दुर्बुद्धिरहमागतः॥१६॥

दृष्ट्वैव हि कुरून् सर्वान् व्यूढानीकान् प्रहारिणः।

हृषितानि च रोमाणि कश्मलेनाहतं मनः॥१७॥

वैशम्पायन उवाच

चत्वारिंशोऽध्यायः॥४०॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चत्वारिंशोऽध्यायः॥४०॥

वैशम्पायन उवाच

तं दृष्ट्वा क्लीबरूपेण रथस्थं रथिपुङ्गवम्।

शमीमभिमुखं यान्तं रथमारोप्य चोत्तरम्॥१॥

द्रोणभीष्मादयः शूराः कुरूणां रथिसत्तमाः।

वित्रस्तमनसश्चाऽऽसन् धनञ्जयकृताद् भयात्॥२॥

तानवेक्ष्य हतोत्साहानुत्पातानपि चाद्भुतान्।

गुरुः शस्त्रभृतां श्रेष्ठो भारद्वाजोऽभ्यभाषत॥३॥

स्वराश्च वाताः संयान्ति रूक्षाः परुषनिस्वनाः।

भस्मवर्षप्रकाशेन तमसा संवृतं नभः॥४॥

रूक्षवर्णाश्च जलदा दृश्यन्तेऽद्भुतदर्शनाः।

निःसरन्ति च कोशेभ्यः शस्त्राणि विविधानि च॥५॥

शिवाश्च विनदन्त्येता दीप्तायां दिशि दारुणाः।

हयाश्चाश्रूणि मुञ्चन्ति ध्वजाः कम्पन्त्यकम्पिताः॥६॥

यादृशान्यत्र दृश्यन्ते रूपाणि विविधानि च।

यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु युद्धं स्यात् समुपस्थितम्॥७॥

रक्षध्वमपि राजानं व्यूहध्वं वाहिनीमपि।

वैशसं च प्रतीक्षध्वं रक्षध्वं चापि गोधनम्॥८॥

एष वीरो महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः।

आगतः क्लीबवेषेण पार्थो नास्त्यत्र संशयः॥९॥

एतावदुक्त्वा वचनं भीष्ममालोक्य चाब्रवीत्॥१०॥

नदीज लङ्केशवनारिकेतुर्-
नगाह्वयो नाम नगारिसूनुः।
गत्या सुरेशः क्वचिदङ्गनेव
गुरुर्बभाषे वचनं तदानीम्॥११॥

वैशम्पायन उवाच

एकचत्वारिंशोऽध्यायः॥४१॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकचत्वारिंशोऽध्यायः॥४१॥

उत्तर उवाच

सारथे किमिदं दिव्यं नागो वा यदि वा धनुः।
सौवर्णान्यत्र पद्मानि शतपत्राणि भागशः।
कुशाग्निप्रतितप्तानि भानुमन्ति बृहन्ति च॥१॥

बिन्दवश्चात्र सौवर्णा मणिप्रोताः समन्ततः।

शशिसूर्यप्रभाः पृष्ठे भान्ति रुक्मपरिष्कृताः॥२॥

पुष्पाण्यत्र सुवर्णानि शतपत्राणि भागशः।

विस्मापनीयरूपं च भीमं भीमप्रदर्शनम्॥३॥

नीलोत्पलनिभं कस्य शातकुम्भपरिष्कृतम्।

ऋषभा यस्य सौवर्णाः पृष्ठे तिष्ठन्ति शृङ्गिणः॥४॥

तालप्रमाणं कस्येदं मणिरुक्मविभूषितम्।

हाटकस्य सुवर्णस्य यस्मिञ्छाखामृगा दश॥५॥

दुरानमं महादीर्घं सुरूपं दुष्प्रधर्षणम्।

कस्येदमीदृशं चित्रं धनुः सर्वे च दंशिताः॥६॥

चन्द्रार्कविमलाभासः सुरूपाः सुप्रदर्शनाः।
हंसाः पृष्ठं श्रिता यस्य कुशाग्निप्रतिमार्चिषः।
शार्ङ्गगाण्डीवसदृशं कस्येदं सारथे धनुः॥७॥

चतुर्थं काञ्चनवपुर्भाति विद्युद्गणोपमम्।
नीलोपलिप्तमच्छिद्रं जातरूपमयं धनुः।
मत्स्यश्चास्य हिरण्यस्य पृष्ठे तिष्ठन्ति दंशिताः॥८॥

शक्रचापोपमं दिव्यं कस्येदं सारथे धनुः।

उच्छ्रितं फणिवद् दिव्यं सारवत्त्वाद् दुरानमम्॥९॥

सहस्रगोधाः सौवर्णा द्वीपिनश्च चतुर्दश।
बर्हिणश्चात्र सौवर्णाः शतचन्द्रार्कभूषिताः।
जाम्बूनदविचित्राङ्गं कस्येदं पञ्चमं धनुः॥१०॥

कस्येमे क्षुरनाराचाः सहस्रं लोमवापिनः।

प्रक्षिप्तास्तीक्ष्णतुण्डाग्रा उपासङ्गे हिरण्मये॥११॥

हारिद्रवर्णाः कस्येमे शिता पञ्चशतं शराः।

आशीविषसमस्पर्शाः शिताश्चाजिह्मगा दृढाः॥१२॥

विपाठाः पृथवः कस्य गृध्रपत्रार्धवाजिताः।

वराहकर्णास्तीक्ष्णाग्राः कस्येमे रुचिराः शराः॥१३॥

वज्राशनिसमस्पर्शा वैश्वानरशिखार्चिषः।

सुवर्णपुङ्खास्तीक्ष्णाग्राः कस्य सप्तशतं शराः॥१४॥

कस्यायं सायको दीर्घो गव्ये कोशे च दंशितः।

कस्य दण्डो दृढः श्लक्ष्णो रुचिरोऽयं प्रकाशते॥१५॥

वैयाघ्रकोशः कस्यायं दिव्यः शङ्खो महाप्रभः।

कस्यार्थमसयश्चैते पञ्च शार्दूललक्षणाः॥१६॥

कस्यायं निर्मलः खड्गो द्वीपिचर्मनिवासितः।

नीलोत्पलसवर्णोऽयं कस्य खड्गः पृथुर्महान्॥१७॥

मृगेन्द्रचर्मावसितस्तीक्ष्णधारः सुनिर्मलः।

ऋषभाजिनकोशस्तु कस्य खड्गो महानयम्॥१८॥

यस्यापिधाने दृश्यन्ते सूर्याः पञ्च परिष्कृताः।

कस्यायं विपुलः खड्गः शृङ्गत्सरुमनोहरः॥१९॥

निहितः पार्षते कोशे तैलधौतः समाहितः।
प्रमाणवर्णयुक्तश्च कस्य खड्गो महानयम्।
एतेन प्रतिविद्धः सञ्जीवेत् कश्चिन्न कुञ्जरः॥२०॥

निर्दिशस्व यथामार्गं मया पृष्टा बृहन्नले।

विस्मयो मे परो जातो दृष्ट्वा सर्वमिदं महत्॥२१॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि एकचत्वारिंशोऽध्यायः॥४१॥

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः॥४२॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः॥४२॥

वैशम्पायन उवाच

उत्तरेणैवमुक्तस्तु पार्थो वैराटिमब्रवीत्।

मृद्व्या प्रत्याययन् वाचा भीतं शङ्कावशं गतम्॥१॥

अर्जुन उवाच

यत् त्वया प्रथमं पृष्टं शत्रुसेनाङ्गमर्दनम्।

पार्थस्येदं धनुर्दिव्यं गाण्डीवमिति विश्रुतम्॥२॥

अभेद्यमभयं श्रीमद् दिव्यमच्छेद्यमव्रणम्।

सर्वायुधमहामात्रं शातकुम्भमयं धनुः॥३॥

एतच्छतसहस्रेण सम्मितं राष्ट्रवर्धनम्।

देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः॥४॥

येन देवासुरान् पार्थः सर्वान् विषहते रणे।

एतद् वर्षसहस्रं तु ब्रह्मा पूर्वमधारयत्॥५॥

उमापतिश्चतुःषष्टिं शक्रोऽशीतिं च पञ्च च।

सोमः पञ्चसहस्राणि तथा च वरुणः शतम्॥६॥

तस्माच्च वरुणादग्निः प्रेम्णा प्राहृत्य तच्छुभम्।
अग्निना प्रातिभाव्येन दत्तं पार्थाय गाण्डिवम्।
पञ्चषष्टिं च वर्षाणि कौन्तेयो धारयिष्यति॥७॥

एवंवीर्यं महावेगमेतच्च धनुरुत्तमम्।

नीलोत्पलसमं राज्ञः कौरव्यस्य महात्मनः॥८॥

बिन्दवश्चात्र सौवर्णाः पृष्ठे साधुनियोजिताः।

विश्रुतं भीमसेनस्य जातरूपग्रहं दृढम्॥९॥

सहस्रगोधाः सौवर्णा द्वीपिनश्च चतुर्दश।

ऋषभा यत्र सौवर्णाः पृष्ठे तिष्ठन्ति शृङ्गिणः॥१०॥

येन भीमोऽजयत्कृत्स्नां दिशं प्राचीं परन्तपः।

पृष्ठे विभक्ताः शोभन्ते कुशाग्निप्रतिदीपिताः॥११॥

पूजितं सुरमर्त्येषु प्रथितं धनुरुत्तमम्।

तालप्रमाणं भीमस्य रत्नरुक्मविभूषितम्॥१२॥

दुरानमं महद्दीर्घं सुरूपं दुष्प्रधर्षणम्।

बर्हिणश्चात्र सौवर्णाः शतचन्द्रकभूषणाः॥१३॥

नकुलस्य धनुस्त्वेतन्माद्रीपुत्रस्य धीमतः।
एतेन सदृशं चित्रं धनुरेतद् यवीयसः।
हारिद्रवर्णं राज्ञस्तु कौरव्यस्य महात्मनः॥१४॥

विपाठा भीमसेनस्य गिरीणामपि दारणाः।
सुप्रभाः सुमहाकायास्तीक्ष्णाग्राः सुतरां दृढाः।
भीमेन प्रहिता ह्येते वारणानां निवारणाः॥१५॥

सुवर्णदण्डरुचिराः कालदण्डोपमाः शुभाः।

नकुलस्य शरा ह्येते वज्राशनिसमप्रभाः॥१६॥

यांश्च त्वं पृच्छसे दीप्तान् समधारान् समाहितान्।

वराहकर्णास्तीक्ष्णाग्राः सहदेवस्य ते शराः॥१७॥

यस्त्वयं सायको दीर्घो गव्ये कोशे च दंशितः।

पार्थस्यायं महाघोरः सर्वभारसहो महान्॥१८॥

यस्त्वयं निर्मलः खड्गो द्वीपिचर्मणि दंशितः।

राज्ञो युधिष्ठिरस्यायं कुन्तीपुत्रस्य धीमतः॥१९॥

वैयाघ्रकोशो भीमस्य पञ्चशार्दूललक्षणः।

वारणानां सुदृप्तानां शिक्षितः स्कन्धशातने॥२०॥

नीलोत्पलसवर्णाभः खड्गः पार्थस्य धीमतः।

मृगेन्द्रचर्मपिहितस्तीक्ष्णधारः सुनिर्मलः॥२१॥

दर्शनीयः सुतीक्ष्णाग्रः कुन्तीपुत्रस्य धीमतः।

अर्जुनस्यैष निस्त्रिंशः परसैन्याग्रदूषणः॥२२॥

यस्त्वयं पार्षते कोशे निक्षिप्तो रुचिरत्सरुः।

नकुलस्यैष निस्त्रिंशो वैश्वानरसमप्रभः॥२३॥

यस्त्वयं पिङ्गलः खड्गश्चित्रो मणिमयत्सरुः।
सहदेवस्य खड्गोऽयं भारसाहोऽतिदंशितः।
भीमस्यायं महादण्डः सर्वामित्रविनाशनः॥२४॥

वैशम्पायन उवाच

त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः॥४३॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः॥४३॥

वैशम्पायन उवाच

एतस्मिन्नन्तरे पार्थं न मूढात्मा व्यजानत।

विराटपुत्रः प्रमुखे पप्रच्छ पुनरेव तम्॥१॥

उत्तर उवाच

सुवर्णरुचिराण्येषामायुधानि महात्मनाम्।

रुचिराणि प्रकाशन्ते पार्थानामाशुकारिणाम्॥२॥

क्व नु ते पाण्डवाः शूराः सङ्ग्रामेष्वपराजिताः।

येषामिमानि दीप्तानि श्रिया दीप्यन्ति भान्ति च॥३॥

कस्मिन् वसन्ति देशे च धर्मज्ञा बन्धुवत्सलाः।

क्व धर्मराजः कौन्तेयो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः॥४॥

धर्मशीलश्च धर्मात्मा धर्मवान् धर्मवित् सुधीः।

धर्माध्यक्षो धर्मपुत्रो धर्मज्ञो धर्ममूर्तिमान्॥५॥

धर्मनिष्ठो धर्मकर्ता धर्मगोप्ता सुधर्मकृत्।

सत्यार्जवक्षमाधारो घृणी धर्मपरायणः॥६॥

भीमसेनार्जुनौ चापि सर्वे ते मातुला मम।

नकुलः सहदेवो वा सर्वास्त्रकुशलौ रणे॥७॥

सर्व एव महात्मानः सर्वामित्रविनाशनाः।

राज्यमक्षैः पराजित्य नः श्रूयन्ते वनं गताः॥८॥

द्रौपदी चापि पाञ्चाली स्त्रीरत्नमिति मे श्रुता।

जिता चाक्षैस्तदा कृष्णा तानेवान्वगमद् वने॥९॥

उत्सृज्य राज्यं धर्म्यं ते नः श्रूयन्ते वनं गताः॥१०॥

पाण्डवान् यदि जानीषे क्व नु ते धर्मचारिणः।

क्व नु वा निवसन्तीति सत्यं ब्रूहि बृहन्नले॥११॥

किमर्थमागतान्यत्र शस्त्रास्त्राणि महात्मनाम्।

कथं ज्ञातानि भवता तथा मे ब्रूहि शोभने॥१२॥

वैशम्पायन उवाच

चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः॥४४॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः॥४४॥

वैशम्पायन उवाच

ततः पार्थं स वैराटिः प्राञ्जलिस्त्वभ्यवादयत्।

अहं भूमिञ्जयो नाम प्रणतोऽस्मि धनञ्जय॥१॥

दिष्ट्या त्वां पार्थ पश्यामि स्वागतं ते धनञ्जय।

लोहिताक्ष महाबाहो नागराजवरोपम॥२॥

यदज्ञानादवोचं त्वां प्रमादेन नरोत्तम।

अकृत्वा हृदये सर्वं क्षन्तुमर्हसि तन्मम॥३॥

यतस्त्वया कृतं पूर्वं चित्रं कर्म सुदुष्करम्।

अतो भयं व्यपेतं मे प्रीतिश्च परमा त्वयि॥४॥

दासोऽहं ते भविष्यामि पश्य मामनुकम्पया॥५॥

या प्रतिज्ञा कृता पूर्वं तव सारथ्यकारणात्।

सेयं प्रतिज्ञा पूर्णा मे हर्षश्चार्जुन जायते॥६॥

देवेन्द्रतनयस्येह सारथिः स्यां महामृधे।

इति पूर्वं कृताऽस्माभिः प्रतिज्ञा युद्धदुर्मद॥७॥

प्रतिज्ञा मम सम्पूर्णा तव सारथ्यकारणात्।

मनस्स्वास्थ्यं च मे जातं जातं भाग्यं च मे महत्॥८॥

आस्थाय विपुलं वीर रथं सारथिना मया।

दुर्योधनं च जित्वाऽऽजौ निवर्तय पशून् मम॥९॥

अर्जुन उवाच

पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः॥४५॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः॥४५॥

वैशम्पायन उवाच

उत्तरं सारथिं कृत्वा शमीं कृत्वा प्रदक्षिणम्।

आयुधं सर्वमादाय ततः प्रायाद् धनञ्जयः॥१॥

ध्वजं च सिंहं मात्स्यस्य भ्रातॄणामायुधानि च।

प्रणिधाय शमीमध्ये प्रयातुमुपचक्रमे॥२॥

ततः काञ्चनलाङ्गूलं ध्वजं वानरलक्षणम्।
दिव्यं मायामयं युक्तं विहितं विश्वकर्मणा।
मनसा चिन्तयामास प्रसादं पावकस्य च॥३॥

स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ध्वजे भूतान्ययोजयत्।

रथे वानरमुच्छ्रित्य गाण्डीवं व्याक्षिपद् धनुः॥४॥

सपताकं विचित्राङ्गं सोपासङ्गं महाबलम्।

खात् पपात रथे तूर्णं दिव्यरूपं मनोरमम्॥५॥

रथमास्थाय बीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः।
बद्धासिः सतलत्राणः प्रगृहीतशरासनः।
ततः प्रायादुदीचीं स कपिप्रवरकेतनः॥६॥

सैन्याभ्याशं स सम्प्राप्य गृहीत्वा शङ्खमुत्तमम्।
स्वनवन्तं महाशब्दं देवदत्तं धनञ्जयः।
शशाङ्करूपं बीभत्सुः प्राध्मापयदरिन्दमः॥७॥

शशाङ्ककुन्दधवलं मुखे निक्षिप्य वासविः।

उच्छ्वसद् गण्डयुगलं सिराल्याचितफालकम्॥८॥

आरक्तनिम्ननयनं ह्रस्वस्थूलशिरोधरम्।

अतिश्लिष्टोदरोरस्कं तिर्यगाननशोभितम्॥९॥

यावत् स्वशक्तिसामग्र्यं त्रैलोक्यं क्षोभयन्निव।

मरुद्भिर्दशभिश्चैव प्राध्मापयदरिन्दमः॥१०॥

शङ्खशब्दोऽस्य सोऽत्यर्थं श्रूयते कालमेघवत्॥११॥

तस्य शङ्खस्य शब्देन धनुषो निस्वनेन च।
वानरस्य निनादेन रथनेमिस्वनेन च।
जङ्गमस्य भयं घोरमकरोत् पाकशासनिः॥१२॥

शङ्खशब्देन पार्थस्य मुखेनाश्वाः पतन् क्षितौ।

उत्तरश्चापि सन्त्रस्थो रथोपस्थ उपाविशत्॥१३॥

अथाश्वान् रश्मिभिः पार्थः समुद्यम्य परन्तपः।

अभ्राजत रथोपस्थे भानुर्मेराविवोत्तरे॥१४॥

शङ्खघोषेण वित्रस्तं ज्याघातेन च मूर्छितम्।

उत्तरं सम्परिष्वज्य समाश्वासयदर्जुनः॥१५॥

मा भैस्त्वं राजपुत्राग्र्य क्षत्रियोऽसि परन्तप।

कथं पुरुषशार्दूल शत्रुमध्ये विषीदसि॥१६॥

श्रुतास्ते शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च सर्वशः।

कुञ्जराणां च निनदा व्यूढानीकेषु नित्यशः॥१७॥

स त्वं कथमिवानेन शङ्खशब्देन भीषितः।

विषण्णरूपो वित्रस्तः पुरुषः प्राकृतो यथा॥१८॥

उत्तर उवाच

षट्चत्वारिंशोऽध्यायः॥४६॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षट्चत्वारिंशोऽध्यायः॥४६॥

वैशम्पायन उवाच

भारद्वाजस्ततो द्रोणः सर्वशस्त्रभृतां वरः।

राजानं चाऽऽह सम्प्रेक्ष्य दुर्योधनमरिन्दमः॥१॥

यथा रथस्य निर्घोषो यथा शङ्ख उदीर्यते।

कम्पते च यथा भूमिर्नैषोऽन्यः सव्यसाचिनः॥२॥

औत्पातिकमिदं राजन् निमित्तं भवतीह नः।

न हि पश्यामि विजयं सैन्येऽस्माकं परन्तप॥३॥

शस्त्राणि न प्रकाशन्ते न प्रहृष्यन्ति वाहनाः।

अग्नयश्च न भासन्ते सुसमिद्धा न शोभनाः॥४॥

प्रत्यादित्यं च नः सर्वे मृगा घोरा नदन्ति च।

शकुनाश्चापसव्याश्च वेदयन्ति महाभयम्॥५॥

गोमायुरेष सैन्यानां रुदन्मध्येन धावति।

चाषा नदन्ति चाऽऽकाशे वेदयन्तो महद्भयम्॥६॥

भवतां चैव रोमाणि प्रहृष्टानीव लक्षये॥७॥

अनुष्णाङ्गाश्च संस्विन्ना जृम्भन्ते चाप्यभीक्ष्णशः।
विष्कम्भन्ति च मातङ्गा मुञ्चन्त्यश्रूणि वाजिनः।
सदा मूत्रं पुरीषं च उत्सृजन्ति पुनः पुनः॥८॥

लोहितार्द्रा च पृथिवी दिशः सर्वाः प्रधूमिताः।

न च सूर्यः प्रतपति महद् वेदयते भयम्॥९॥

हस्तिनश्चापि वित्रस्ता योधाश्चापि वितत्रसुः।

पराभूता च वः सेना न कश्चिद् योद्धुमिच्छति॥१०॥

विषण्णमुखभूयिष्ठाः सर्वे योधा विचेतसः।

दिशं ते दक्षिणां सर्वे विप्रेक्षन्ते पुनः पुनः॥११॥

मृगाश्च पक्षिणश्चैव सव्यमेव पतन्ति नः।
वादित्रोद्‌घुष्टघोषाश्च न च गाढं स्वनन्ति च।
ध्वजाग्रेषु निलीयन्ते वायसास्तन्न शोभनम्॥१२॥

यथा मेघस्य निनदो गम्भीरस्तूर्णमायतः।

श्रूयते रथनिर्घोषो नायमन्यो धनञ्जयात्॥१३॥

अश्वानां स्वनतां शब्दो वहतां पाकशासनिम्।

वानरस्य रथे दिव्यो निस्वनः श्रूयते महान्॥१४॥

शङ्खशब्देन पार्थस्य कर्णौ मे बधिरीकृतौ।

सर्वसैन्यं च वित्रस्तं नायमन्यो धनञ्जयात्॥१५॥

राजानमग्रतः कृत्वा दुर्योधनमरिन्दमम्।
गाः प्रस्थाप्य च तिष्ठामो व्यूढानीकाः प्रहारिणः।
प्रविभज्य त्रिधा सेनां समुच्छ्रित्य ध्वजानपि॥१६॥

शितैर्बाणैः प्रताप्येमां चमूमेष धनञ्जयः।

मूर्ध्नि सर्वनरेन्द्राणां वामपादं करिष्यति॥१७॥

न ह्येष शक्यो बीभत्सुर्जेतुं देवासुरैरपि।

दिक्षु गुल्मा निवेश्यन्तां यत्ता योत्स्यामहेऽर्जुन॥१८॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि षट्चत्वारिंशोऽध्यायः॥४६॥

सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः॥४७॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः॥४७॥

वैशम्पायन उवाच

ततो दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत्।

द्रोणं च रथिशार्दूलं कृपं च सुमहाबलम्॥१॥

उक्तोऽयमर्थ आचार्य मया कर्णेन चासकृत्।

पुनरेव च वक्ष्यामि न हि तृप्यामि तद् ब्रुवन्॥२॥

पराजितैर्विवस्तव्यं तैश्च द्वादशवत्सरान्।

वने जनपदेऽज्ञातैरेष एव पणो हि नः॥३॥

तेषां न तावन्निर्वृत्तो वत्सरः स त्रयोदशः।

अज्ञातवासे बीभत्सुरथास्माभिः परिश्रुतः॥४॥

अनिर्वृत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुरागतः।

पुनर्द्वादशवर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः॥५॥

लोभाद् वा ते न जानीयुरस्मान् वा मोह आविशत्।

हीनातिरिक्तमेतेषां भीष्मो वेदितुमर्हति॥६॥

अर्थानां हि पुनर्द्वैधे नित्यं भवति संशयः।

अन्यथा चिन्तितो ह्यर्थः पुनर्भवति चान्यथा॥७॥

उत्तरं मार्गमाणानां मात्स्यसेनां युयुत्सताम्।

यदि बीभत्सुरायातः किन्तु कृत्यमतः परम्॥८॥

त्रिगर्तानां कृतं कार्यं पाण्डवानां च मार्गणम्।

विप्रकारैर्हि मात्स्येन सुशर्मा बाधितः पुरा॥९॥

तेषां भयाभिपन्नानां वस्तानां त्राणभिच्छताम्।

अभयं याचमानानां तदाऽस्माभिः परिश्रुतम्॥१०॥

प्रथमं तैर्ग्रहीतव्यं मात्स्यानां गोधनं महत्।

अष्टम्याश्चापराह्णे तु इति नस्तैः समाहितम्॥११॥

नवम्यां पुनरस्माभिः सूर्यस्योदयनं प्रति।

इमा गावो ग्रहीतव्या याते मत्स्ये गवां पदम्॥१२॥

इत्येवं निश्चयोऽस्माकं मन्त्रोऽभून्नागसाह्वये।

पाण्डवानां परिज्ञाने सर्वेषां नः परस्परम्॥१३॥

ते वा गाश्च नयिष्यन्ति यदि वा स्युः पराजिताः।

अस्मान् वाऽप्यतिसन्धाय कुर्युर्मात्स्येन सङ्गतिम्॥१४॥

अथवा तानुपादाय मात्स्यो जानपदैः सह।

सर्वथा सेनया सार्धमस्मानेष युयुत्सति॥१५॥

तेषामेको महावीर्यः कश्चिदेव पुनःसरः।

अस्माञ्जेतुमिहाऽऽयातो मात्स्यो वाऽपि स्वयं भवेत्॥१६॥

यद्येष राजा मात्स्यानां यदि बीभत्सुरागतः।

सर्वैर्योद्धव्यमस्माभिरिति नः समयः कृतः॥१७॥

अथ कस्मात् स्थिता ह्येते रथेषु रथिसत्तमाः।
भीष्मद्रोणकृपाः कर्णो विकर्णो द्रौणिरेव च।
सम्भ्रान्तमनसः सर्वे प्राप्ते ह्यस्मिन् धनञ्जये॥१८॥

नान्यत्र युद्धाच्छ्रेयोऽस्ति तथाऽऽत्मा प्रणिधीयताम्।

सर्वलोकेन वा युद्धं देवैर्वाऽस्तु सवासवैः॥१९॥

अनाच्छिन्ने धनेऽस्माकमथ शक्रेण वज्रिणा।

यमेन वाऽपि सङ्ग्रामे को हास्तिनपुरं व्रजेत्॥२०॥

शरैरभिप्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने।

को हि जीवेत् पदातीनां भवेदश्वेषु संशयः॥२१॥

आचार्यं पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम्।

जानामि च मतं तेषामतस्त्रासयतीव नः॥२२॥

अर्जुने चापि सम्प्रीतिमधिकामुपलक्षये।
तथा दृष्ट्वा हि बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसति।
यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम्॥२३॥

अदेशिका ह्यरण्येऽस्मिन् कृच्छ्रे शत्रुवशं गता।

यथा न विभ्रमेत् सेना तथा नीतिर्विधीयताम्॥२४॥

अश्वानां हेषितं श्रुत्वा का प्रशंसा भवेत् परे।

स्थाने वाऽपि व्रजन्तो वा सदा हेषन्ति वाजिनः॥२५॥

सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासवः।

स्तनयित्नोश्च निर्घोषः श्रूयते बहुशस्तथा॥२६॥

भीषयन् पाण्डवेयेभ्यो भवान् सर्वानिमाञ्जनान्।

प्रमुखे सर्वसैन्यानामबद्धं बहु भाषते॥२७॥

यथैवाश्वान् मार्गमाणास्तानेवाभिपरीप्सवः।

हेषितानीव शृण्वन्ति तदिदं भवतस्तथा॥२८॥

किमत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते।

अन्यत्र कामाद् द्वेषाद् वा रोषाद् वाऽस्मासु केवलम्॥२९॥

आचार्या वै कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापायदर्शिनः।

नैते महाहवे घोरे सम्प्रष्टव्याः कथञ्चन॥३०॥

प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीपानाशनेषु च।

कथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र शोभनाः॥३१॥

बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वते जनसंसदि।

इष्वस्त्रे चापसन्धाने पण्डितास्तत्र शोभनाः॥३२॥

परेषां विवरज्ञाने मनुष्याचरितेषु च।

अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभनाः॥३३॥

पण्डितान् पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः।

विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्येत वै परः॥३४॥

गावश्चैताः प्रतिष्ठन्तां सेनां व्यूहन्तु माचिरम्।

आरक्षाश्च विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परैः॥३५॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः॥४७॥

अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः॥४८॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः॥४८॥

कर्ण उवाच

सर्वानायुष्मतो भीतान् सन्त्रस्तानिव लक्षये।

अयुद्धमनसश्चैव सर्वांश्चैवानवस्थितान्॥१॥

यद्येष जामदग्न्यो वा यदि वेन्द्रः पुरन्दरः।
वासुदेवेन सहितो यदि बीभत्सुरागतः।
अहमेनं निरोत्स्यामि वेलेव वरुणालयम्॥२॥

रुक्मपुङ्खाः प्रसन्नाग्रा मुक्ता हस्तवता मया।

छादयन्तु शराः सूर्यं पार्थस्यायुर्निरोधकाः॥३॥

मम चापप्रमुक्तानां शराणां नतपर्वणाम्।

निवृत्तिर्गच्छतां नास्ति सर्पाणां श्वसतामिव॥४॥

शराणां पुङ्खसक्तानां मौर्व्याऽभिहतयोर्भृशम्।

श्रूयते तलयोः शब्दो भेर्योराहतयोरिव॥५॥

एकैकं चतुरः पञ्च क्वचित् षष्टिं क्वचिच्छतम्।

हतान् पश्यत मात्स्यानामिषुभिर्निहतान् रथान्॥६॥

मद्बाहुमुक्तैरिषुभिस्तैलधौतैः पतत्रिभिः।

खद्योतैरिव सम्पृक्तमन्तरिक्षं विराजताम्॥७॥

ध्वजाग्राद् वानरस्तस्य भल्लेनाभिहतो मया।

अद्यैव पततां भूमौ विनदन् भैरवान् रवान्॥८॥

शत्रोर्मयाऽभिपन्नानां भूतानां ध्वजवासिनाम्।

दिशः प्रतिष्ठमानानामस्तु शब्दो दिवं गतः॥९॥

क्रुद्धेनास्त्रं मया मुक्तं निर्दहेत् पृथिवीमिमाम्।

स्थितं सङ्ग्रामशिरसि पार्थमेकाकिनं किमु॥१०॥

समाहितश्च बीभत्सुर्वर्षाण्यष्टौ च पञ्च च।

जातस्नेहश्च युद्धस्य मयि सन्दर्शयिष्यति॥११॥

पात्रीभूतस्तु कौन्तेयो ब्राह्मणो गुणवानिव।

शरमालां स गृह्णातु मत्प्रसृष्टां स्वधामिव॥१२॥

एष चापि महेष्वासस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।

अहं चापि नरश्रेष्ठादर्जुनान्नावमः क्वचित्॥१३॥

मम हस्तप्रमुक्तानां शराणां नतपर्वणाम्।

निवृत्तिर्गच्छतां नास्ति वैश्वानरशिखार्चिषाम्॥१४॥

इतश्चेतश्च मुक्तानां शराणां नतपर्वणाम्।

तुमुलः श्रूयतां नादः षट्पदां गायतामिव॥१५॥

अन्तरा सम्पतद्भिस्तु गृध्रपत्रैः शिलाशितैः।

शलभानामिवाकाशे छाया सम्प्रति दृश्यताम्॥१६॥

अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टाः शिताः पार्थस्य मर्मगाः।

शरीरमुपसर्पन्तु वल्मीकमिव पन्नगाः॥१७॥

बर्हिबर्हिणराजानां बर्हिणां बर्हिणामिव।

पततां पततां घोषः पततां पततामिव॥१८॥

अद्य त्वहमृणान्मोक्ष्ये यन्मया तत् प्रतिश्रुतम्।

धार्तराष्ट्रस्य तत्काले निहत्य समरेऽर्जुनम्॥१९॥

इन्द्राशनिसमस्पर्शं महेन्द्रसमविक्रमम्।

अर्दयिष्याम्यहं पार्थमुल्काभिरिव कुञ्जरम्॥२०॥

शरजालमहाज्वालमसिशक्तिगदेन्धनम्।

निर्दहन्तमनीकानि शमयिष्येऽर्जुनानलम्॥२१॥

रथादतिरथं लोके सर्वशस्त्रभृतां वरम्।

विवशं पार्थमादास्ये गरुत्मानिव पन्नगम्॥२२॥

क्षुद्रकैर्विविधैर्भल्लैर्निपतद्भिश्च मामकैः।

सम्मूढचेताः कौन्तेयः कर्तव्यं नाभिपद्यताम्॥२३॥

अद्य दुर्योधनस्याहं शोकं हृदि चिरं स्थितम्।

समूलमपनेष्यामि हरन् पार्थशिरः शरैः॥२४॥

अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टैर्भल्लैश्च नतपर्वभिः।
हताश्वं विरथं पार्थं पौरुषे पर्यवस्थितम्।
निश्वसन्तं यथा नागमद्य पश्यन्तु कौरवाः॥२५॥

जामदग्न्यान्मया लब्धं दिव्यास्त्रमृषिसत्तमात्।

तदुपाश्रित्य वीर्यं च युध्येयमपि वासवम्॥२६॥

ध्वजाग्रे वानरस्तिष्ठन् भल्लेन निहतो मया।

अद्यैव पततां भूमौ विनदन् भैरवान् रवान्॥२७॥

कामं गच्छन्तु कुरवो गाः प्रगृह्य परन्तपाः।

रथेषु वाऽपि तिष्ठन्तो युद्धं पश्यन्तु मामकम्॥२८॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः॥४८॥

एकोनपञ्चाशोऽध्यायः॥४९॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकोनपञ्चाशोऽध्यायः॥४९॥

वैशम्पायन उवाच

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा नीतिशास्त्रविशारदः।

आचार्यः कुरुवीराणां कृपः शारद्वतोऽब्रवीत्॥१॥

सदैव तव राधेय युद्धे क्रूरतरा मतिः।

नार्थानां प्रकृतिं वेत्सि नानुबन्धमवेक्षसे॥२॥

नया हि बहवः सन्ति शास्त्राण्याश्रित्य चिन्तिताः।

तेषां युद्धं सुपापिष्ठं वेदयन्ति पुराविदः॥३॥

देशकालेन संयुक्तं युद्धं विजयदं भवेत्।

हीनकालं तदेवेह अनर्थायोपकल्पते॥४॥

देशे काले च विक्रान्तं कल्याणाय विधीयते।

आनुकूल्येन कार्याणामुत्तरं तु विधीयते॥५॥

भारं हि रथकारस्य न व्यवस्यन्ति पण्डिताः।

परिचिन्त्य तु पार्थेन सन्निपातो न नः क्षमः॥६॥

एको हि शत्रून् समरे समर्थः प्रतिबाधितुम्।

एकः कुरूनभ्यरक्षदेकश्चाग्निमतर्पयत्॥७॥

एकश्च पञ्च वर्षाणि ब्रह्मचर्यमधारयत्।

एकः सुभद्रामारोप्य द्वैरथे कृष्णमाह्वयम्॥८॥

सैन्धवं वनवासे तु जित्वा कृष्णामथानयत्।

एकश्च पञ्च वर्षाणि शक्रादस्त्राण्यशिक्षत॥९॥

एकः सपत्नाञ्जित्वा तु कुरूणामकरोद् यशः।
एको गन्धर्वराजानं चित्रसेनमरिन्दमः।
विजिग्ये तरसा सङ्ख्ये सेनां चास्य सुदुर्जयाम्॥१०॥

पाञ्चाली श्रीमती प्राप्ता क्षत्रं जित्वा स्वयंवरे।

आदाय गतवान् पार्थो भवान् क्व नु गतस्तदा॥११॥

तथा निवातकवचाः कालकेयाश्च दानवाः।

दैवतैरप्यवध्यास्ते एकेन युधि पातिताः॥१२॥

एकेन हि त्वया कर्ण किं नामेह कृतं पुरा।

एकैकेन यथा तेषां भूमिपाला वशे कृताः॥१३॥

इन्द्रोऽपि हि न पार्थेन संयुगे योद्धुमर्हति।

यस्तेनाऽऽशंसते योद्धुं कर्तव्यं तस्य भेषजम्॥१४॥

आशीविषस्य क्रुद्धस्य पाणिमुद्यम्य दक्षिणम्।

अवमुच्य प्रदेशिन्या दंष्ट्रामादातुमिच्छसि॥१५॥

अथवा कुञ्जरं मत्तमेकमेकचरं वने।

निरङ्कुशं समारुह्य नगरं यातुमिच्छसि॥१६॥

समिद्धं पावकं चापि घृतमेदोवसाहुतम्।

घृताक्तश्चीरवासास्त्वं मध्येनोत्सर्तुमिच्छसि॥१७॥

आत्मानं यः समाबध्य कण्ठे बद्ध्वा तथा शिलाम्।

समुद्रं प्रतरेद् दोर्भ्यां तत्र किं कर्ण पौरुषम्॥१८॥

अकृतास्त्रः कृतास्त्रं वै बलवन्तं सुदुर्बलः।

तादृशं कर्ण यः पार्थं योद्धुमिच्छेत् स दुर्मतिः॥१९॥

अस्माभिरेव निकृतो वर्षाणीह त्रयोदश।

सिंहः पाशविनिर्मुक्तो न नः शेषं करिष्यति॥२०॥

एकान्ते पार्थमासीनं कूपेऽग्निमिव संवृतम्।

अज्ञानादभ्यवस्कन्द्य प्राप्ताः स्मो भयमुत्तमम्॥२१॥

उत्सृष्टं तूलराशौ तु एकोऽग्निं शमयेत् कथम्।

सह युद्ध्यामहे पार्थमागतं युद्धदुर्मदम्॥२२॥

यत्ता वयं पराक्रान्ता व्यूढानीकाः प्रहारिणः।

युद्धायावस्थितं पार्थमागतं पाकशासनिम्॥२३॥

यत्ताः सर्वे रथश्रेष्ठं परिवार्य समन्ततः।

षड्रथाः परिकीर्यन्तां वज्रपाणिमिवासुराः॥२४॥

द्रोणो दुर्योधनो भीष्मो भवान् द्रौणिस्तथा वयम्।

सर्वे युद्ध्यामहे पार्थं कर्ण मा साहसं कृथाः॥२५॥

न ह्यसङ्गत्य समरे पार्थं जेष्यामहे वयम्।

सङ्गत्य समरे पार्थं सर्वे जेष्यामहे वयम्॥२६॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि एकोनपञ्चाशोऽध्यायः॥४९॥

पञ्चाशोऽध्यायः॥५०॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चाशोऽध्यायः॥५०॥

वैशम्पायन उवाच

कृपस्य वचनं श्रुत्वा कर्णो राजन् युधाम्पतिः।

पुनः प्रोवाच संरब्धो गर्हयन् ब्राह्मणं कृपम्॥१॥

कर्ण उवाच

लक्षयाम्यहमाचार्यं भयाद् भक्तिं गतं रिपौ।

भीतेन हि न योद्धव्यमहं योत्स्ये धनञ्जयम्॥२॥

ननु वारुणमाग्नेयं याम्यं वायव्यमेव च।

अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव सत्त्वहीनस्य ते वृथा॥३॥

मित्रकार्यं कृतमिदं पितापुत्रैर्महारथैः।

भर्तृपिण्डश्च निर्विष्टो यथेष्टं गन्तुमर्हथ॥४॥

भिक्षां हरस्व नित्यं त्वं यज्ञाननुचरस्व च।

आमन्त्रणानि भुङ्क्ष्वाऽद्य माऽस्मान् युद्धेन भीषय॥५॥

भार्गवास्त्रं मया मुक्तं निर्दहेत् पृथिवीमिमाम्।

किं पुनः पाण्डुपुत्राणामेकमर्जुनमाहवे॥६॥

आगमिष्यन्ति पदवीं मात्स्याः पाण्डवमाश्रिताः।

कीचकानां तु बलिनां शत्रुसेनावमर्दिनाम्॥७॥

तानहं निहनिष्यामि भवता गम्यतां गृहम्।

किं वेदवादिनां कार्यं परस्नेहानुभाषिणाम्॥८॥

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा अश्वत्थामा प्रतापवान्।

उवाच वदतां श्रेष्ठो दुर्योधनमवेक्ष्य च॥९॥

न च तावज्जिता गावो न च सीमान्तरं गताः।

न हास्तिनपुरं प्राप्तास्त्वं च कर्ण विकत्थसे॥१०॥

बहूनि धर्मशास्त्राणि पठन्ति द्विजसत्तमाः।

तेषु किंस्विदिदं दृष्टं द्यूते जीयेत यन्नृपः॥११॥

सङ्ग्रामान् विपुलाञ्जित्वा लब्धा च विपुलं धनम्।

विजित्य च महीं कृत्स्नां नेह कत्थन्ति पण्डिताः॥१२॥

पचत्यग्निरवाक्यस्तु तूष्णीं भाति दिवाकरः।

तूष्णीं धारयते लोकान् वसुधा सचराचरान्॥१३॥

चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि महर्षिभिः।

धनं यैरधिगन्तव्यं यच्च कुर्वन्न दुष्यति॥१४॥

अधीत्य ब्राह्मणो वेदान्याजयेत यजेत वा।

क्षत्रियो धनमाहृत्य यजेतैव न याजयेत्॥१५॥

वैश्योऽधिगम्य वित्तानि वार्ताकर्माणि कारयेत्॥१६॥

शूद्रः शुश्रूषणं कुर्यात्त्रिषु वर्णेषु नित्यशः।

वन्दनायोगविधिभिर्वैतसीं वृत्तिमाश्रितः॥१७॥

वर्तमाना यथाशास्त्रं प्राप्य चापि महीमिमाम्।

प्रकुर्वन्ति महाभागा यज्ञान् सुविपुलानपि॥१८॥

का जातिस्तेषु सूतेयं केऽपि मन्त्राः क्रियाश्च काः।

केयं वर्णेषु या राज्ञो वक्तृभोक्तृनियन्तृषु॥१९॥

वैशम्पायन उवाच

एकपञ्चाशोऽध्यायः॥५१॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकपञ्चाशोऽध्यायः॥५१॥

वैशम्पायन उवाच

ततः शान्तनवस्तत्र धर्मार्थकुशलं हितम्।

दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत् कुरुसंसदि॥१॥

साधु पश्यति वै द्रोणः कृपः साध्वनुपश्यति।

आचार्यपुत्रः सहजं निश्चितं साधु भाषते॥२॥

कर्णस्तु क्षत्रधर्मेण केवलं योद्धुमिच्छति।
आचार्यो नावमन्तव्यः पुरुषेण विजानता।
देशकालौ तु सम्प्रेक्ष्य योद्धव्यमिति मे मतिः॥३॥

यस्य सूर्यसमाः पञ्च सपत्नाः स्युः प्रहारिणः।

कथमभ्युदये तेषां न प्रमुह्येत पण्डितः॥४॥

स्वार्थे सर्वे विमुह्यन्ति येऽपि धर्मविदो जनाः।

तस्मात् तत्त्वं न जानाति यत् तु कार्यं नराधिपः॥५॥

धार्तराष्ट्रोऽपि दुर्बुद्धिः पश्यन्नपि धनञ्जयम्।

नैव पश्यति नाऽऽघ्राति मन्दः क्रोधवशं गतः॥६॥

वैशम्पायन उवाच

एवमुक्त्वा तु राजानं पुनर्द्रौणिमुवाच ह।

प्राञ्जलिर्भरतश्रेष्ठः साम्ना बुद्धिमतां वरः॥७॥

कर्णो हि यदवोचत् त्वां तेजस्सञ्जननाय तत्।

आचार्यपुत्रः क्षमतां महत्कार्यमुपस्थितम्॥८॥

नायं कालो विरोधस्य कौन्तेये समुपस्थिते।

क्षन्तव्यं भवता सर्वमाचार्येण कृपेण च॥९॥

भवतां हि कृतास्त्रत्वं यथाऽऽदित्ये प्रभा तथा।
यथा चन्द्रमसो लक्ष्मीः सर्वथा नापकृष्यते।
एवं भवत्सु ब्राह्मण्यं ब्रह्मास्त्रं च प्रतिष्ठितम्॥१०॥

चत्वार एकतो वेदाः क्षात्रमेकत्र दृश्यते।
नैतत् समस्तमुभयं कस्मिंश्चिदनुशुश्रुम।
अन्यत्र भारताचार्यात् सुपुत्रादिति मे मतिः॥११॥

वेदान्ताश्च पुराणानि इतिहासं पुरातनम्।

जामदग्न्यमृते राजन् को द्रोणादधिको भवेत्॥१२॥

ब्रह्मास्त्रं चैव वेदाश्च नैतदन्यत्र दृश्यते॥१३॥

आचार्यपुत्रः क्षमतां नायं कालो विभेदने।

सर्वे संहत्य युद्ध्यामः पाकशासनिमागतम्॥१४॥

बलस्य व्यसनानीह यान्युक्तानि मनीषिभिः।

मुख्यो भेदो हि तेषां तु पापिष्ठो विदुषां मतः॥१५॥

अश्वत्थामोवाच

द्विपञ्चाशोऽध्यायः॥५२॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

द्विपञ्चाशोऽध्यायः॥५२॥

भीष्म उवाच

कलाः काष्ठाश्च युज्यन्ते मुहूर्ताश्च दिनानि च।

अर्धमासाश्च मासाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा॥१॥

ऋतवश्चापि युज्यन्ते तथा संवत्सरा अपि।

एवं कालविभागेन कालचक्रं प्रवर्तते॥२॥

तेषां कालातिरेकेण ज्योतिषां च व्यतिक्रमात्।

पञ्चमे पञ्चमे वर्षे द्वौ मासावधिमासकौ॥३॥

एषामभ्यधिका मासाः पञ्च च द्वादश क्षपाः।

त्रयोदशानां वर्षाणामिति मे वर्तते मतिः॥४॥

पूर्वेद्युरेव निर्वृत्तस्ततो बीभत्सुरागतः॥५॥

सर्वं यथावच्चरितं यद्यदेभिः प्रतिश्रुतम्।

एवमेतद् ध्रुवं ज्ञात्वा ततो बीभत्सुरागतः॥६॥

सर्वे पञ्च महात्मानः सर्वे धर्मार्थकोविदाः।

येषां युधिष्ठिरो राजा कस्माद् धर्मेऽपराध्नुयुः॥७॥

कामात् क्रोधाच्च लोभाच्च कामक्रोधभयादपि।

स्नेहाद् वा यदि वा मोहाद् धर्मं नात्येति धर्मजः॥८॥

अलुब्धाश्चैव कौन्तेयाः कृतवन्तश्च दुष्करम्।

न चापि केवलं राज्यमिच्छेयुस्ते ह्यधर्मतः॥९॥

तदैव ते हि विक्रान्तुमीषुः कौरवनन्दनाः।

धर्मपाशनिबद्धास्तु न चेलुः क्षत्रियव्रतात्॥१०॥

यश्चानृत इति ख्यातः स च गच्छेत् पराभवम्।

वृणुयुर्मरणं पार्था नानृतत्त्वं कथञ्चन॥११॥

प्राप्ते तु काले स्वानर्थान्नोत्सृजेयुर्नरर्षभाः।

अपि वज्रभृता गुप्तांस्तथावीर्या हि पाण्डवाः॥१२॥

प्रतियुद्ध्येम समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम्॥१३॥

तस्माद् यदत्र कल्याणं लोके सद्भिरनुष्ठितम्।

तत् संविधीयतां शीघ्रं मा वो ह्यर्थोऽभ्यगात् परम्॥१४॥

न हि पश्यामि सङ्ग्रामे कदाचिदपि कौरव।

एकान्तसिद्धिं राजेन्द्र सम्प्राप्तश्च धनञ्जयः॥१५॥

सम्प्रवृत्ते तु सङ्ग्रामे भावाभावौ जयाजयौ।

अवश्यमेकं स्पृशतो दृष्टमेतदसंशयम्॥१६॥

तस्माद् युद्धोपचरितं कर्म वा धर्मसंहितम्।

क्रियतामाशु राजेन्द्र सम्प्राप्तश्च धनञ्जयः॥१७॥

एको हि समरे पार्थः पृथिवीं निर्दहेच्छरैः।
भ्रातृभिः सहितो भूत्वा किं पुनः कौरवान् रणे।
तस्मात् सन्धिं कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व यदि मन्यसे॥१८॥

दुर्योधन उवाच

त्रिपञ्चाशोऽध्यायः॥५३॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

त्रिपञ्चाशोऽध्यायः॥५३॥

वैशम्पायन उवाच

ततः सुदर्शनं नाम प्रासादं हरिवाहनः।

सर्वान् देवान् समारोप्य प्रययो यत्र पाण्डवः॥१॥

स्थूणाराजिसहस्रं तु यत्र मध्ये प्रतिष्ठितम्।

तत्र सूर्यपथेऽतिष्ठद् विमला महती सभा॥२॥

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः।

तत्र श्वेतानि चक्राणि काञ्चनस्फाटिकानि च॥३॥

तथा चित्राणि च्छत्राणि दिव्यरूपाणि भारत।
मणिरत्नविचित्राणि नानारूपाणि भागशः।
आकाशे सह दृश्यन्ते भानुमन्ति शुभानि च॥४॥

अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च।
तथा धातुर्विधातुश्च मित्रस्य धनदस्य च।
रुद्रस्य विष्णो सवितुस्त्रिदशानां तथैव च॥५॥

काञ्चनानि च दामानि विविधाश्चोत्तमस्रजः।

दिव्यपुष्पाभिसंवीतास्तत्र चित्राणि भेजिरे॥६॥

तस्मिंस्तु राजन् प्रासादे दिव्यरत्नविभूषिते।

दिव्यगन्धसमायुक्ताः स्रजो दिव्याश्चकाशिरे॥७॥

दिव्यश्च वायुः प्रववौ गन्धमादाय सर्वशः।

ऋतवः पुष्पमादाय समतिष्ठन्त भारत॥८॥

प्रजानां पतयः सप्त सप्त चैव महर्षभः।
तत्र देवर्षयश्चैव देवराजं दिवौकसः।
इन्द्रेण सहिताः सर्वे त्रिदशाश्च व्यवस्थिताः॥९॥

न पङ्को न रजस्तत्र प्रविवेश कथञ्चन।

आदित्यश्च विरूक्षोऽत्र नातिवेलमिवातपत्॥१०॥

दिव्यगन्धं समादाय वायुस्तत्राभिगच्छति।

आकाशं च दिशः सर्वा दर्शनीयमदृश्यत॥११॥

तत्र देवाः समारुह्य तं दिव्यं सर्वतःप्रभम्।

अम्बरे विमलेऽतिष्ठन् प्रासादं कामगामिनम्॥१२॥

तत्र राजर्षयश्चैव समारुह्य दिवौकसः।

श्वेतो राजा वसुमनास्तथा भद्रः प्रदर्शनः॥१३॥

नृगो ययातिर्नहुषो मान्धाता भरतः कुरुः।

अष्टकश्च शिबिश्चोभौ स च राजा पुरूरवाः॥१४॥

डम्भोद्भवः कार्तवीर्यो ह्यर्जुनः सगरस्तथा।

दिलीपः केरलः पूरुः शर्यातिः सोमकस्तदा॥१५॥

हरिश्चन्द्रश्च तेजस्वी रघुर्दशरथस्तथा।

भगीरथश्च राजर्षिः सर्वे च जनमेजय॥१६॥

पाण्डुश्चैव महाराजश्चामरव्यजनोज्ज्वलः।

छत्रेण ध्रियमाणेन राजसूयश्रिया वृतः॥१७॥

एते चान्ये च बहवः पुण्यशीलाः शुचिव्रताः।

कीर्तिमन्तो महावीर्यास्तत्रैवासन् दिवि स्थिताः॥१८॥

गणाश्चाप्सरसां सर्वे गन्धर्वाश्चापि सर्वशः।

दैत्यराक्षसयक्षाश्च सुपर्णाः पन्नगास्तथा॥१९॥

वासवप्रमुखाः सर्वे देवाश्च सगणेश्वराः।

आसंस्तत्र समारूढाः सङ्ग्रामं तं दिदृक्षवः॥२०॥

इत्यम्बरे व्यवस्थाय प्रासादस्था दिवौकसः।

एकस्य च बहूनां च युद्धं द्रुष्टुं व्यवस्थिताः॥२१॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि त्रिपञ्चाशोऽध्यायः॥५३॥

चतुःपञ्चाशोऽध्यायः॥५४॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुःपञ्चाशोऽध्यायः॥५४॥

वैशम्पायन उवाच

तथा व्यूढेष्वनीकेषु कौरवेयैर्महारथैः।

उपायादर्जुनस्तूर्णं रथघोषेण नादयन्॥१॥

ददृशुस्ते ध्वजाग्रं वै शुश्रुवुश्च रथस्वनम्।

दोधूयमानस्य भृशं गाण्डीवस्य च निस्वनम्॥२॥

त्रिक्रोशमात्रं गत्वा तु पाण्डवः श्वेतवाहनः।

सन्नामुखमभिप्रेक्ष्य पार्थो वैराटिमब्रवीत्॥३॥

राजानं नात्र पश्यामि रथानीके व्यवस्थितम्।

दक्षिणं पक्षमादाय कुरवो यान्त्युदङ्मुखाः॥४॥

उत्सृज्यैतद् रथानीकं महेष्वासाभिरक्षितम्।

गवाग्रमभितो याहि यावत् पश्यामि मे रिपुम्॥५॥

गवाग्रमभितो गत्वा गाश्चैवाऽऽशु निवर्तय।
यावदेते निवर्तन्ते कुरवो जवमास्थिताः।
तावदेव पशून् सर्वान् निवर्तिष्ये तवाभिभो॥६॥

वैशम्पायन उवाच

इत्युक्त्वा समरे पार्थो वैराटिमपराजितः।

सव्यं पक्षमनुप्राप्य जवेनाश्वानचोदयत्॥७॥

ततोऽभ्यवादयत् पार्थो भीष्मं शान्तनवं कृपम्।

द्वाभ्यां द्वाभ्यां तथाऽऽचार्यं द्रोणं प्रथमतः क्रमात्॥८॥

द्रोणं कृपं च भीष्मं च पृषत्कैरभ्यवादयत्।

ततस्तत् सर्वमालोक्य द्रोणो वचनमब्रवीत्॥९॥

महारथमनुप्राप्तं दृष्ट्वा गाण्डीवधन्विनम्।
न कश्चिद् योद्धुमिच्छेत न च गुप्तं स्वजीवितम्।
अयं वीरश्च शूरश्च दुर्धर्षश्चैव संयुगे॥१०॥

एतद् ध्वजाग्रं पार्थस्य दूरतः प्रतिदृश्यते।

मेघः सविद्युत्स्तनितो रोरवीति च वानरः॥११॥

आस्थाय च रथं याति गाण्डीवं विक्षिपन् धनुः॥१२॥

अश्वानां स्तनतां शब्दो वहतां पाकशासनिम्।

रथस्याम्बुधरस्येव श्रूयते भृशदारुणः॥१३॥

दारयन्निव तेजस्वी वसुधां वासवात्मजः।

एष तिष्ठन् रथिश्रेष्ठो रथे रथिशतप्रणुत्॥१४॥

एष दृष्ट्वा रथानीकमस्माकमरिमर्दनः।

श्रीमान् वदान्यो धृतिमान् तत् करोति च पाण्डवः॥१५॥

इमौ बाणावनुप्राप्तौ पादयोः प्रत्युपस्थितौ।

रथस्याग्रे निखातौ मे चित्रपुङ्खावजिह्मगौ॥१६॥

इमौ चाप्यपरौ बाणावभितः कर्णमूलयोः।

संस्पृशन्तावतिक्रान्तौ पृष्ट्वेवानामयं भृशम्॥१७॥

चिरदृष्टोऽयमस्माभिर्धर्मज्ञो बान्धवप्रियः।

अतीव ज्वलते लक्ष्म्या पाण्डुपुत्रः प्रतापवान्॥१८॥

निरुष्य च वने वामं कृत्वा कर्म सुदुष्करम्।

अभिवादयते पार्थः पूजयन् मामरिन्दमः॥१९॥

अमर्षेण हि सम्पूर्णो दुःखेन प्रतिबोधितः।

अद्येमां भारतीं सेनामेको नाशयते ध्रुवम्॥२०॥

द्व्यधिकं दशमुष्य वत्सराणां
स्वजनेनाविदितस्त्रयोदशं च।
ज्वलते रथमास्थितः किरीटी
तम इव रात्रिजमभ्युदस्य सूर्यः॥२१॥

रथी शरी चारुमाली निषङ्गी
शङ्खी पताकी कवची किरीटी।
खड्गी च धन्वी च विराजतेऽयं
शिखीव यज्ञेषु घृतेन सिक्तः॥२२॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि चतुःपञ्चाशोऽध्यायः॥५४॥

पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः॥५५॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः॥५५॥

वैशम्पायन उवाच

तमदूरमुपायान्तं दृष्ट्वा पाण्डवमर्जुनम्।

नारयः प्रेक्षितुं शेकुस्तपन्तं हि यथा रविम्॥१॥

स तं दृष्ट्वा रथानीकं पार्थः सारथिमब्रवीत्।
इषुपातमात्रे सेनायाः स्थापयाश्वानरिन्दम।
यावत् समीक्षे व्यूहेऽस्मिन् मम शत्रुं सुयोधनम्॥२॥

रक्तवैडूर्यविकृतं मणिप्रवरभूषितम्।

परं जानाम्यहं तस्य ध्वजं दूरात् समुच्छ्रितम्॥३॥

यद्येनमिह पश्यामि दुर्बुद्धिमतिमानिनम्।

यमाय प्रेषयिष्यामि सहायः स्याद् यदीश्वरः॥४॥

सर्वानन्याननादृत्य दृष्ट्वा तमतिमानिनम्।

सिंहः क्षुद्रमृगस्येव पतिष्ये तस्य मूर्धनि॥५॥

हनिष्यामि तमेवाद्य शरैर्गाण्डीवनिःसृतैः।

तस्मिन् हते भविष्यन्ति सर्व एव पराजिताः॥६॥

शरैश्च शमयिष्येऽहं धार्तराष्ट्रं ससौबलम्।

असभ्यानां च वक्तारं कुरूणां किल किल्बिषम्॥७॥

राजानं नेह पश्यामि निरामिषमिदं बलम्।

अभिद्रवे ह राजानं व्यक्तमित्यत्र निर्भयः॥८॥

आस्थितो मध्यमाचार्योऽप्यश्वत्थामाऽप्यनन्तरम्।

कृपकर्णौ पुरस्तात् तु महेष्वासौ व्यवस्थितौ॥९॥

भूरिश्रवाः सोमदत्तो बाह्लीकश्च जयद्रथः।

दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता युद्धविशारदाः॥१०॥

साल्वराजो द्युमत्सेनो वृषसेनश्च सौबलः।

दशार्णश्चैव कालिङ्गो वामं पक्षं समाश्रितः॥११॥

पृष्ठतः कुरुमुख्यश्च भीष्मस्तिष्ठति दंशितः।

सोऽर्धसैन्येन बलवान् सर्वेषां नः पितामहः॥१२॥

दुर्योधनं न पश्यामि क्व नु राजा स तिष्ठति।

उत्सृज्यैतद् रथानीकं याहि यत्र सुयोधनः॥१३॥

तं हत्वा सन्निवर्तिष्ये गाः स आदाय गच्छति।

गवाग्रमभितो याहि यत्र राजा भविष्यति॥१४॥

वैशम्पायन उवाच

षट्पञ्चाशोऽध्यायः॥५६॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षट्पञ्चाशोऽध्यायः॥५६॥

वैशम्पायन उवाच

ततस्त्रीणि सहस्राणि रथानां च धनुष्मताम्।

घोराणि कुरुवीराणां पर्यकीर्यन्त भारत॥१॥

कर्णो रथसहस्रेण प्रत्यगृह्णाद् धनञ्जयम्।

भीष्मः शान्तनवो धीमान् सहस्रेण पुरस्कृतः॥२॥

तथा रथसहस्रेण भ्रातृभिः परिवारितः।

पश्चाद् दुर्योधनोऽतिष्ठद् यशसा च श्रिया ज्वलन्॥३॥

अतिष्ठन्नवकाशेषु पादाताः सह वाजिभिः।

भीमरूपाश्च मातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः॥४॥

तानि दृष्ट्वा ह्यनीकानि विततानि महात्मनाम्।

वैराटिमुत्तरं तं तु प्रत्यभाषत पाण्डवः॥५॥

जाम्बूनदमयी वेदी ध्वजाग्रे यस्य दृश्यते।

शोणाश्चाश्वा रथे युक्ता द्रोण एष प्रकाशते॥६॥

आचार्यो निपुणो धीमान् ब्रह्मविच्छूरसत्तमः।

आहवे चाप्रतिद्वन्द्वो दूरपाती महारथः॥७॥

सुप्रसन्नो महावीरः कुरुष्वैनं प्रदक्षिणम्।

अत्रैव चाविरोधेन एष धर्मः सनातनः॥८॥

यदि मे प्रहरेद् द्रोणः शरीरे मे प्रहृष्यतः।

ततोऽस्मिन् प्रहरिष्यामि नान्यथा बुद्धिरस्ति मे॥९॥

भारताचार्यमुख्येन ब्राह्मणेन महात्मना।

तेन मे युध्यमानस्य मन्दं वाहय सारथे॥१०॥

ध्वजाग्रे सिंहलाङ्गूलो दिक्षु सर्वासु शोभते।

भारताचार्यपुत्रस्तु सोऽश्वत्थामा विराजते॥११॥

ध्वजाग्रं दृश्यते यत्र बालसूर्यसमप्रभम्।
दुर्जयः सर्वसैन्यानां देवैरपि सवासवैः।
तेन मे युध्यमानस्य मन्दं वाहय सारथे॥१२॥

ध्वजाग्रे गोवृषो यस्य काञ्चनोऽभिविराजते।

आचार्यवरमुख्यस्तु कृप एष महारथः॥१३॥

द्रोणेन च समो वीर्ये पितुर्मे परमः सखा।

तेन मे युध्यमानस्य मन्दं वाहय सारथे॥१४॥

यस्य काञ्चनकम्बूभिर्हस्तिकक्ष्यापरिष्कृतः।

ध्वजः प्रकाशते दूराद् रथे विद्युद्गणोपमः॥१५॥

एष वैकर्तनः कर्णः प्रतिमानं धनुष्मताम्।

दृढवैरी सदाऽस्माकं नित्यं कटुकभाषणः॥१६॥

यस्याश्रयबलादेव धार्तराष्ट्रः ससौबलः।

अस्मान्निरस्य राज्याच्च पुनरद्यापि योत्स्यति॥१७॥

एष वै स्पर्धते नित्यं मया सह सुदुर्जयः।

जामदग्न्यस्य रामस्य शिष्यो ह्येष महारथः॥१८॥

सर्वास्त्रकुशलः कर्णः सर्वशस्त्रभृतां वरः।

युद्धेऽप्रतिमवीर्यश्च दृढवेधी पराक्रमी॥१९॥

अद्याहं युद्धमेतेन करिष्ये सूतबन्धुना।

द्रष्टा त्वमावयोर्युद्धं बलिवासवयोरिव॥२०॥

महारथेन शूरेण सूतपुत्रेण धन्विना।

तेन मे युध्यमानस्य शीघ्रं वाहय सारथे॥२१॥

यस्य चैव रथोपस्थे नागो मणिमयो ध्वजः।

एष दुर्योधनस्तत्र कौरवो यशसा वृतः॥२२॥

लब्धलक्षो दृढं वेधी लघुहस्तः प्रतापवान्।

तेन मे युध्यमानस्य शीघ्रं वाहय सारथे॥२३॥

यस्तु श्वेतावदातेन पञ्चतालेन केतुना।

वैडूर्यमयदण्डेन तालवृक्षेण राजते॥२४॥

हस्तावापी बृहद्धन्वा सेनां तिष्ठति हर्षयन्।

रामेण जामदग्न्येन द्वैरथेनाजितः पुरा॥२५॥

शीघ्रश्च लघुवेधी च लघुहस्तः प्रतापवान्।

एष शान्तनवो भीष्मः सर्वेषां नः पितामहः॥२६॥

ककुदः सर्वसैन्यानां सर्वशस्त्रभृतां वरः।
जयश्रियाऽवबद्धस्तु सुयोधनवशानुगः।
पश्चादेष प्रयातव्यो न मे विघ्नकरो भवेत्॥२७॥

इत्येतांस्त्वरितः पार्थः कथयित्वा तु चोत्तरे।

रूपतश्चिह्नतश्चैव युद्धाय त्वरते पुनः॥२८॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि षट्पञ्चाशोऽध्यायः॥५६॥

सप्तपञ्चाशोऽध्यायः॥५७॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तपञ्चाशोऽध्यायः॥५७॥

वैशम्पायन उवाच

अश्वत्थामा ततस्तत्र कर्णं सम्प्रेक्ष्य वीर्यवान्।

उवाच स्मयमानोऽसौ सूतपुत्रमरिन्दमम्॥१॥

कर्ण यस्त्वं सभामध्ये बह्वबद्धं विकत्थसे।

न मे युधि समोऽस्तीति तदिदं प्रत्युपस्थितम्॥२॥

एषोऽन्तक इव क्रुद्धः सर्वभूतावमर्दनः।

सङ्ग्रामशिरसो मध्ये जृम्भते केसरी यथा॥३॥

शूरोऽसि यदि सङ्ग्रामे दर्शयस्व सभां विना॥४॥

यद्यशक्तोऽसि सङ्ग्रामे पार्थेनाद्भुतकर्मणा।
पुनरेव सभां गत्वा धार्तराष्ट्रेण धीमता।
मातुलं परिगृह्याऽऽशु मन्त्रयस्व यथासुखम्॥५॥

वैशम्पायन उवाच

एवमुक्तस्तथा कर्णः क्रोधादुद्धृत्य लोचने।

द्रोणपुत्रमिदं वाक्यमुवाच कुरुसन्निधौ॥६॥

नाहं बिभेमि बीभत्सोर्न कृष्णाद् देवकीसुतात्।

पाण्डवेभ्योऽपि सर्वेभ्यः क्षत्रधर्ममनुव्रतः॥७॥

सत्त्वाधिकानां पुंसां तु धनुर्वेदोपजीविनाम्।

गर्जतां जायते दर्पः स्वरश्च न विषीदति॥८॥

पश्यत्वाचार्यपुत्रो मामर्जुनेनातिरंहसा।

युध्यमानं सुसंयुक्तं जयो वै मय्यवस्थितः॥९॥

वैशम्पायन उवाच

अष्टपञ्चाशोऽध्यायः॥५८॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अष्टपञ्चाशोऽध्यायः॥५८॥

वैशम्पायन उवाच

तत् प्रभग्नं बलं सर्वं विपुलौघस्वनं तथा।

भीष्ममासाद्य सन्तस्थौ वेलामिव महोदधिः॥१॥

तानि सर्वाणि गाङ्गेयः समाश्वास्य परन्तपः।

ततो व्यूह्य महाबाहुः समरेष्वपराजितः॥२॥

रथनागाश्वकलिकं युयुजे युद्धकोविदः।

अभेद्यं परसैन्यानां शूरैरपि समीक्षितम्॥३॥

आचार्यदुर्योधनसूतपुत्रैः
कृपेण भीष्मेण च पालितानि।
अवध्यकल्पानि दुरासदानि
रथाश्वमातङ्गसमाकुलानि॥४॥

तेषामनीकानि किरीटमाली
व्यूढानि दृष्ट्वा विपुलध्वजानि।
गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता
वैराटिमामन्त्र्य ततोऽभ्युवाच॥५॥

सुसङ्गृहीतैरथ रश्मिभिस्त्वं
हयान्नियम्य प्रसमीक्ष्य यत्तः।
सम्प्रेषयाऽऽशु प्रतिवीरमेनं
वैकर्तनं योधयितुं वृणोमि॥६॥

यां हस्तिकक्ष्यां बहुधा विचित्रां
स्तम्भे रथे पश्यसि दर्शनीयाम्।
विवर्तमानां ज्वलनप्रकाशां
वैकर्तनस्यैतदनीकमग्र्यम्॥७॥

एतेन शीघ्रं प्रतिपादयेमान्
श्वेतान् हयान् काञ्चनजालकक्ष्यान्।
सर्वं जवं तत्र विदर्शयिष्ये
ह्यासादयैतद् रथवीरवृन्दम्॥८॥

गजो गजेनेव हि योद्धुकामो
मया सदा काङ्क्षति सूतपुत्रः।
तमेव मां प्रापय सूतपुत्रं
दुर्योधनोपाश्रयजातदर्पम्।
तं पातयिष्यामि रथस्य मध्ये
सहस्रनेत्रोऽशनिनेव वृत्रम्॥९॥

वैशम्पायन उवाच

एकोनषष्टितमोऽध्यायः॥५९॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकोनषष्टितमोऽध्यायः॥५९॥

वैशम्पायन उवाच

जितं वैकर्तनं दृष्ट्वा पार्थो वैराटिमब्रवीत्।

स्थिरो भव त्वं सङ्ग्रामे जयोऽस्माकं नृपात्मजः॥१॥

यावच्छङ्खमुपाध्यास्ये द्विषतां रोमहर्षणम्।

अविक्लबमसम्भ्रान्तमव्यक्तहृदयेक्षणम्॥२॥

याहि शीघ्रं यतो द्रोणो ममाऽऽचार्यो रणे स्थितः।

तथा सङ्क्रीडमानस्य अर्जुनस्य रणाजिरे॥३॥

बलं सत्त्वं च तेजश्च लाघवं च व्यवर्धत।

तच्चाद्भुतमभिप्रेक्ष्य भयमुत्तरमाविशत्॥४॥

उत्तर उवाच

अस्त्राणां तव दिव्यानां शरौघान् क्षिपतः शितान्।

मनो मे मुह्यतेऽत्यर्थं तव दृष्ट्वा पराक्रमम्॥५॥

द्वैधीभूतं मनो मह्यं भयाद् भरतसत्तम।

अदृष्टपूर्वं पश्यामि तव गाण्डीवनिस्वनम्॥६॥

तव बाहुबलं चैव धनुः कर्षयतो बहु।

तव तेजो दुराधर्षं यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे॥७॥

वैशम्पायन उवाच

तमुत्तरश्चित्रमवेक्ष्य गाण्डिवं
शरांश्च मुक्तान् सहसा किरीटिना।
भीतोऽब्रवीदर्जुनमाजिमध्ये
नाहं तवाश्वान् विषहे नियन्तुम्॥८॥

तमब्रवीत् किञ्चिदिव प्रहस्य
गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता।
मया सहायेन कुतोऽस्ति ते भयं
प्रेह्युत्तराश्वाननुमन्त्र्य वाहय॥९॥

वैशम्पायन उवाच

षष्टितमोऽध्यायः॥६०॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षष्टितमोऽध्यायः॥६०॥

वैशम्पायन उवाच

तं पार्थः प्रतिजग्राह वायुवेगमिवाचलः।

शरजालेन महता वर्षमाण इवाम्बुदः॥१॥

तयोर्देवासुरसमः सन्निपातो महानभूत्।

किरतोः शरजालानि वृत्रवासवयोरिव॥२॥

न स्म सूर्यस्तदा भाति न च वाति समीरणः।

शरगाढे कृते व्योम्नि च्छायाभूतमिवाभवत्॥३॥

महांश्चटचटाशब्दो योधयोर्युध्यमानयोः।

दह्यतामिव वेणूनामासीत् परमदारुणः॥४॥

हयांस्तस्यार्जुनः सङ्ख्ये कृतवानल्पतेजसाः।

ते राजन् न प्रजानन्ति दिशं काञ्चन मोहिताः॥५॥

ततो द्रौणिर्महावीर्यः पार्थस्य विचरिष्यतः।

विवरं सूक्ष्ममालोक्य ज्यां नुनोद क्षुरेण सः॥६॥

तदस्यापूजयन् देवाः कर्म दृष्ट्वाऽतिमानुषम्।

न शक्तोऽन्यः पुमान् स्थातुमृते द्रौणेर्धनञ्जयम्॥७॥

ततो द्रौणिर्धनुर्व्यस्य व्यपक्रम्य नरर्षभः।

पुनरप्यभ्यहन् पार्थं हृदये कङ्कपत्रिभिः॥८॥

ततः पार्थो महाबाहुः प्रहसन् स्वनवत् तदा।

योजयामास च तदा मौर्व्या गाण्डीवमोजसा॥९॥

तं दृष्ट्वा ऋद्धमायान्तं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम्।

ऋद्धः समाह्वयामास द्रौणिर्युद्धाय भारत॥१०॥

ततोऽर्धचन्द्रपाहृत्य तेन पार्थः समाहतः।
चिच्छेद तस्य चापं च सूतं चाश्वं च तेजसा।
विव्याध निशितैश्चापि शरैराशीविषोपमैः॥११॥

सोऽन्यं रथं समास्थाय प्रत्यायाद् रथिपुङ्गवः।

वारणेनेव मत्तेन मत्तो वारणयूथपः॥१२॥

ततः प्रववृते युद्धं पृथिव्यामेकवीरयोः।

रणमध्ये द्वयोरेव सुमहद् रोमहर्षणम्॥१३॥

तौ वीरौ कुरवः सर्वे ददृशुर्विस्मयान्विताः।

युध्यमानौ महात्मानौ द्विरदाविव सङ्गतौ॥१४॥

तौ समाजघ्नतुर्वीरौ परस्परजयैषिणौ।

शरैराशीविषाकारैर्ज्वलद्भिरिव पावकैः॥१५॥

अक्षयाविषुधी दिव्यौ पाण्डवस्य महात्मनः।

तेन पार्थो रणे शूरस्तस्थौ गिरिरिवाचलः॥१६॥

अश्वत्थाम्नः पुनर्बाणाः क्षिप्रमभ्यस्यतो रणे।

जग्मुः परिक्षयं शीघ्रमभूत् तेनाधिकोऽर्जुनः॥१७॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि षष्टितमोऽध्यायः॥६०॥

एकषष्टितमोऽध्यायः॥६१॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकषष्टितमोऽध्यायः॥६१॥

वैशम्पायन उवाच

एतस्मिन्नन्तरे तत्र महावीर्यपराक्रमः।
आजगाम महाबाहुः कृपः शस्त्रभृतां वरः।
अर्जुनं प्रतियोद्धुं वै युद्धकामो महारथः॥१॥

अथं द्रौणे रथं त्यक्त्वा कृपस्य रथमुत्तमम्।

आजगामार्जुनस्तूर्णं सूर्यवैश्वानरप्रभम्॥२॥

तौ वीरौ सूर्यसङ्काशौ योत्स्यमानौ महारथौ।

वार्षिकाविव जीमूतौ व्यरोचेतां व्यवस्थितौ॥३॥

प्रगृह्य गाण्डिवं लोके विश्रुतं पुनरर्जुनः।

अभ्ययाद् भरतश्रेष्ठो विनिघ्नञ्छरमालया॥४॥

कृपश्च धनुरादाय तथैवार्जुनमभ्यगाम्॥५॥

प्रगृह्य बलवच्चापं नाराचान् रक्तभोजनान्।

कृपः पार्थाय चिक्षेप शतशोऽथ सहस्रशः॥६॥

जीमूत इव धर्मान्ते शरवर्षं विमुञ्चति।

नन्दयन् सुहृदः सर्वान् प्रत्ययुध्यत फल्गुनम्॥७॥

विकृष्य बलवच्चापं पाण्डवोऽमितविक्रमः।

चचार समरे पार्थश्चित्रमार्गान् विदर्शयन्॥८॥

सर्वाश्चैव दिशो बाणैः प्रदिशश्च महाबलः।

एकच्छायमिवाकाशं सर्वतः कृतवान् प्रभुः॥९॥

प्राच्छादयदमेयात्मा पार्थः शरशतैः कृपम्।

उद्गतः समरे मेघो धाराभिरिव पर्वतम्॥१०॥

स शरैरर्पितः ऋद्धः शितैरग्निशिखोपमैः।

कृपो बभूव समरे विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्॥११॥

ततः शरसहस्रेण पार्थमप्रतिमौजसम्।

अर्दयित्वा महाबाहुर्ननाद समरे कृपः॥१२॥

ततः कनकपुङ्खेन शरेण नतपर्वणा।

बिभेद समरे पार्थः कृपस्य ध्वजमुत्तमम्॥१३॥

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान् सूर्यसन्निभान्।

जग्राह समरे पार्थो भूयो बहुशिलीमुखान्॥१४॥

तैस्तदानीं महाबाहुः कृपस्य रथरक्षिणः।

जघान क्षत्रियश्रेष्ठो युध्यमानान् महारथान्॥१५॥

चन्द्रकेतुः सुकेतुश्च चित्राश्वो मणिमांस्तदा।

मुञ्जमौलिश्च विक्रान्तो हेमवर्णो भयावहः॥१६॥

सुरथोऽतिरथश्चैव सुषेणोऽरिष्ट एव च।

नृकेतुश्च सहानीकास्ते निषेदुर्गतासवः॥१७॥

तान्निहत्य ततः पार्थो निमेषादिव भारत।

पुनरन्यान् समाधत्त त्रयोदश शिलीमुखान्॥१८॥

अथास्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान्।

षष्ठेन तु शिरः सङ्ख्ये कृपस्य रथसारथेः॥१९॥

त्रिभिस्त्रिवेणुं बलवान् द्वाभ्यामक्षं महाबलः।

द्वादशेन तु भल्लेन कृपस्य सशरं धनुः॥२०॥

छित्त्वा वज्रनिकाशेन फल्गुनः प्रहसन्निव।

त्रयोदशेनेन्द्रसमः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे॥२१॥

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः।
अथ शक्तिं परामृश्य सूर्यवैश्वानरप्रभाम्।
चिक्षेप सहसा क्रुद्धः पार्थायाद्भुतकर्मणे॥२२॥

तामर्जुनस्तथारूपां शक्तिं हेमपरिष्कृताम्।

रुरोध सायकैस्तीक्ष्णैरर्धचन्द्रमुखैश्च ताम्॥२३॥

आपतन्तीं महोल्काभां चिच्छेद दशभिः शरैः।

सापतद् दशधा भूमौ पार्थेन निहता शरैः॥२४॥

शक्त्यां तु विनिकृत्तायां विरथः शरपीडितः।
गदापाणिरवप्लुत्य रथात् तूर्णममित्रहा।
गदां चिक्षेप सहसा पार्थायामिततेजसे॥२५॥

सा च मुक्ता गदा गुर्वी रूपेणास्य परिष्कृता।

अर्जुनस्य शरैर्नुन्ना प्रतिमार्गं जगाम सा॥२६॥

अथ खड्गं समुद्धृत्य शतचन्द्रं च भानुमत्।

इयेष पाण्डवं हन्तुं कृपो लघुपराक्रमः॥२७॥

स शरद्वत्सुतस्तूर्णं महाचार्यः सुशिक्षितः।

खेचरेव चचारैकः क्रमाच्चर्मासिधृग्भुवि॥२८॥

ततः क्षुरप्रैः कौन्तेयो दशभिः खड्गचर्मणी।

निमेषादिव चिच्छेद तदद्भुतमिवाभवत्॥२९॥

विषण्णवदनस्तत्र विनाशात् खड्गचर्मणोः।

दन्तैर्दन्तच्छदान् दष्ट्वा चुकोप हृदि दीर्घवत्॥३०॥

भवत्विति पुनश्चोक्त्वा युद्धापगमनोद्यतः।
अश्वत्थाम्नस्तु स रथं कृपः समभिपुप्लुवे।
स्वस्रीयस्य महातेजा जग्राह च धनुः पुनः॥३१॥

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो भीष्मो द्रोणमथाब्रवीत्।

दृष्ट्वा कृपं फल्गुनेन पीडितं चोर्जितं च तम्॥३२॥

एकैकमस्मान् सङ्ग्रामे पराजयति फल्गुनः।
अहं द्रोणश्च कर्णश्च द्रौणिर्गौतम एव च।
अन्ये च बहवः शूरा वयं जेष्याम वासविम्॥३३॥

समागम्य ततः सर्वे भीष्मद्रोणमुखा रथाः।

अर्जुनं सहसा युक्ताः प्रत्ययुध्यन्त भारत॥३४॥

स सायकमयैर्जालैः सर्वतस्तान् महारथान्।

प्राच्छादयच्छरौघैस्तान्नीहार इव पर्वतान्॥३५॥

नदद्भिश्च महानागैर्हेषमाणैश्च वाजिभिः।

भेरीशङ्खनिनादैश्च स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥३६॥

नागाश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च।

पार्थस्य शरवर्षाणि न्यपतञ्छतशः क्षितौ॥३७॥

त्वरमाणः शरानस्यन् पाण्डवस्तु प्रकाशते।

मध्यन्दिनगतोऽर्चिष्माञ्छरदीव दिवाकरः॥३८॥

अविषह्य शरान् सर्वे पार्थचापच्युतान् रणे।
उदक् प्रयान्ति विध्वस्ता रथेभ्यो रथिनस्तदा।
सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः॥३९॥

शरैस्तु ताड्यमानानां कवचानां महात्मनाम्।

ताम्रराजतलौहानां प्रादुरासीन्महास्वनः॥४०॥

छन्नमायोधनं जज्ञे शरीरैर्गतचेतसाम्।

श्रान्त्या गलितशस्त्राणां पततामश्वसादिनाम्॥४१॥

शून्यान् कुर्वन् रथोपस्थान् मानवैरास्तृणोन्महीम्।

प्रनृत्यन्निव सङ्ग्रामे चापहस्ते धनञ्जयः॥४२॥

शिरांस्यपातयत्सङ्ख्ये क्षत्रियाणां नरर्षभः।
श्रुत्वा गाण्डीवनिर्घोषं विष्फूर्जितमिवाशनेः।
त्रस्तानि सर्वसैन्यानि व्यलीयन्त च भागशः॥४३॥

कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपस्रजानि च।

पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि रणमूर्धनि॥४४॥

विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः।

सहस्ताभरणैश्चान्यैः प्रच्छन्ना भाति मेदिनी॥४५॥

शिरसां पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः।

अश्मवृष्टिरिवाकाशादभवद् भरतर्षभ॥४६॥

दर्शयित्वा तदाऽऽत्मानं रौद्रं रौद्रपराक्रमः।

जघान समरे शूराञ्छतशोऽथ सहस्रशः॥४७॥

तथावरुद्धश्चारण्ये दशवर्षाणि त्रीणि च।

क्रोधाग्निमुत्ससर्जाऽऽजौ धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवः॥४८॥

तस्य तद् दहतः सैन्यं दृष्ट्वा चास्य पराक्रमम्।

सर्वे शान्तिपरा योधा धार्तराष्ट्रस्य भारत॥४९॥

यथा नलवनं नागः प्रभिन्नः षष्टिहायनः।

एवं सर्वानपामृद्रादर्जुनः शस्त्रतेजसा॥५०॥

विद्राव्य च ततः सैन्यं त्रासयित्वा महारथान्।

अर्जुनो जयतां श्रेष्ठः पर्यावर्तत भारत॥५१॥

तस्य मार्गान् विचरतो निघ्नतश्च रणाजिरे।

प्रावर्तत नदी घोरा शोणितान्त्रतरङ्गिणी॥५२॥

अस्थिशैवालसम्बाधां सङ्ग्रामे पार्थनिर्मिताम्।

शरचापप्लवां घोरां मांसशोणितकर्दमाम्॥५३॥

रथोडुपां चान्त्रसर्पां केशशैवालशाड्वलाम्।

करवालासिपाठीनां चामरोष्णीषफेनिलाम्॥५४॥

अश्वग्रीवामहावर्तां कबन्धजलमानुषाम्।

काककङ्करुतां तीव्रां सारसक्रौञ्चनादिताम्॥५५॥

सिंहनादमहानादां शङ्खस्वनमहास्वनाम्।

वीरोत्तमाङ्गपद्माढ्यां शरचापमहानलाम्॥५६॥

पदातिमत्स्यकलुषां गजशीर्षककच्छपाम्।

गोमायुमृगसङ्घुष्टां मांसमञ्जाभिकर्दमाम्॥५७॥

प्रावर्तयन्नदीं घोरां पिशाचगणसेविताम्।

अपारामनिवासां च रक्तोदां सर्वतो वृताम्॥५८॥

अभीक्ष्णमकरोत् पार्थो नदीमुत्तमशोणिताम्।

गजवर्ममहाद्वीपामश्वदेहमहाशिलाम्॥५९॥

पदातिदेहसङ्घाटां रथावलिमहातरुम्।

केशशाद्वलसञ्छन्नां सुतरां भीतिदां नृणाम्॥६०॥

अगाधरक्तोदवहां यमसागरगामिनीम्।
दुस्तरां भीरुमर्त्यानां शूराणां सुतरां नृप।
प्रावर्तयन्नदीमेवं भीषणां पाकशासनिः॥६१॥

तस्याऽऽददानस्य शरान् सन्दधानस्य मुञ्चतः।

विकर्षतश्च गाण्डीवं न किञ्चिद् ददृशेऽन्तरम्॥६२॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि एकषष्टितमोऽध्यायः॥६१॥

द्विषष्टितमोऽध्यायः॥६२॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

द्विषष्टितमोऽध्यायः॥६२॥

वैशम्पायन उवाच

एवं विद्राव्य तत् सैन्यं पार्थो भीष्ममुपाद्रवत्।

त्रस्तेषु सर्वसैन्येषु कौरव्यस्य महात्मनः॥१॥

बाणान् धनुषि सन्धाय चतुरः पाकशासनिः।

भीष्मं च प्राहिणोद् भीतस्तं द्वाभ्यामभ्यवादयत्॥२॥

तस्य कर्णान्तिकं गत्वा द्वावब्रूतां च कौशलम्।

सोऽप्याशीरवदद् भीष्मः कौन्तेयो जयतामिति॥३॥

नरसिंहमुपायान्तं जिगीषन्तं परान् रणे।

वृषसेनोऽभ्ययात् तूर्णं योद्धुकामो धनञ्जयम्॥४॥

वैकर्तनात्मजो वीरः सङ्ग्रामे लोकविश्रुतः।

शौर्यवीर्यादिभिः कर्णाद् बिम्बाद् विम्ब इवोद्धृतः॥५॥

आत्मना युध्यतस्तस्य वृषसेनस्य पाण्डवः।
मुहूर्तं तस्य तद् दृष्ट्वा हस्तलाघवपौरुषे।
तुतोष च ततः पार्थो वृषसेनपराक्रमम्॥६॥

तस्य पार्थस्तदा क्षिप्रं क्षुरधारेण कार्मुकम्।

न्यकृन्यद् गृध्रपत्रेण जाम्बूनदपरिष्कृतम्॥७॥

अथैनं पञ्चभिर्भूयः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे।

स पार्थबाणाभिहतो रथात् प्रस्कन्द्य दुद्रुवे॥८॥

दुःशासनो विकर्णश्च शकुनिश्च विविंशतिः।

आयान्तं भीमधन्वानं पर्यकीर्यन्त पाण्डवम्॥९॥

तेषां पार्थो रणे क्रुद्धः शरैः सन्नतपर्वभिः।

युगं ध्वजं शरासं च चिच्छेद तरसा रणे॥१०॥

ते निकृत्तध्वजाः सर्वे छिन्नकार्मुकवेष्टनाः।

रणमध्यादपययुः पार्थबाणाभिपीडिताः॥११॥

ततः प्रहस्य बीभत्सुर्वैराटिमिदमब्रवीत्।

एतं मे प्रापयेदानीं तालं सौवर्णमुच्छ्रितम्॥१२॥

मेघमध्ये यथा विद्युदुज्ज्वलन्ती पुनः पुनः।

असौ शान्तनवो भीष्मस्तत्र याहि परन्तप॥१३॥

अस्त्राणि तस्य दिव्यानि दर्शयिष्यामि संयुगे।

घोररूपाणि चित्राणि लघूनि च गुरूणि च॥१४॥

अस्माकं पोषको नित्यमाबाल्यान्मत्स्यभूमिप।

श्रेयस्कामी सदाऽस्माकं योगक्षेमकरः सदा॥१५॥

तस्याङ्के वर्धितो बाल्ये तद् योत्स्येऽनेन साम्प्रतम्।

अस्माकं धार्तराष्ट्राणां शमकामो दिवानिशम्॥१६॥

वैशम्पायन उवाच

त्रिषष्टितमोऽध्यायः॥६३॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

त्रिषष्टितमोऽध्यायः॥६३॥

वैशम्पायन उवाच

ततो भीष्मः शरानष्टौ ध्वजे पार्थस्य वीर्यवान्।

समार्पयन्महावेगाज्ज्वलतः पन्नगानिव॥१॥

ते ध्वजं पाण्डुपुत्रस्य समासाद्य पतत्रिणः।

ध्वजस्थं कपिमाजघ्नुः ध्वजाग्रनिलयांश्च तान्॥२॥

सारथिं च हयांश्चास्य विव्याध दशभिः शरैः।

उरस्यताडयत् पार्थं त्रिभिरेवाऽऽयसैः शरैः॥३॥

ततोऽर्जुनः शरैस्तीक्ष्णैर्विद्ध्वा कुरुपितामहम्।

ध्वजं च सारथिं चापि विव्याध दशभिः शरैः॥४॥

तद्युद्धमभवद् घोरं रोमहर्षणमद्भुतम्।

भीष्मस्य सह पार्थेन बलिवासवयोरिव॥५॥

सन्ततं शरजालाभिराकाशं समपद्यत।

अम्बुदैरिव धाराभिस्तयोः कार्मुकनिःसृतैः॥६॥

भल्लैर्भल्लाः समाहत्य कुरुपाण्डवयो रणे।

अन्तरिक्षे व्यराजन्त खद्योताः प्रावृषीव हि॥७॥

अग्निचक्रोपमं घोरं मण्डलीकृतमाहवे।

गाण्डीवमभवज्जिष्णोः सव्यं दक्षिणमस्यतः॥८॥

पर्वतं वारिधाराभिश्छादयन्निव तोयदः।

अर्जुनश्छादयद् भीष्मं शरवर्षैरनेकशः॥९॥

तां समुद्रमिवोद्धूतां शरवृष्टिं समुद्यताम्।

व्यधमत् सायकैर्भीष्मः सोऽर्जुनं च न्यवारयत्॥१०॥

ततस्तानि विसृष्टानि शरजालानि सङ्घशः।

आहतानि व्यशीर्यन्तं अर्जुनस्य रथं प्रति॥११॥

ततः कनकपुङ्खाग्रैः शितैः सन्नतपर्वभिः।

पतद्भिः खगवाजैश्च द्यौरासीत् संवृता शरैः॥१२॥

ततः प्रासृजदुग्राणि शरजालानि पाण्डवः।

तावन्ति शरजालानि भीष्मः पार्थाय प्राहिणोत्॥१३॥

साश्वं ससूतं सरथं स पार्थं
समाचिनोद् भारतो वत्सदन्तैः।
प्रच्छादयामास दिशश्च सर्वा
नभश्च बाणैस्तपनीयपुङ्खैः॥१४॥

ततो देवर्षिगन्धर्वाः साधुसाध्वित्यपूजयन्।

दुष्करं कृतवान् भीष्मो यदर्जुनमवारयत्॥१५॥

बलवानर्जुनो दक्षः क्षिप्रकारी च पाण्डवः।

कोऽन्यः समर्थः पार्थस्य वेगं धारयितुं रणे॥१६॥

ऋते शान्तनवाद् भीष्मात् कृष्णाद् वा देवकीसुतात्।

आचार्यवरमुख्याद् वा भारद्वाजान्महाबलात्॥१७॥

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य क्रीडतः पुरुषोत्तमौ।

चक्षूंषि सर्वभूतानां मोदयन्तौ महाबलौ॥१८॥

प्राजापत्यं तथैवैन्द्रमाग्नेयं च सुदारुणम्।
कौबेरं वारुणं चैव याम्यं वायव्यमेव च।
प्रयुञ्जानौ महात्मानौ समरे तौ विरेजतुः॥१९॥

विस्मितान्यथ भूतानि तौ दृष्ट्वा संयुगे तदा।

साधु पार्थ महाबाहो साधु भीष्मेति चाब्रुवन्॥२०॥

नैतदन्यो मनुष्येषु प्रदर्शयितुमाहवे।

महास्त्राणां सम्प्रयोगं समरे भीष्मपार्थयोः॥२१॥

एवं सर्वास्त्रविदुषोरस्त्रयुद्धमवर्तत॥२२॥

अथ जिष्णुरुदावृत्य शितधारेण कार्मुकम्।

न्यकृन्तद् गृध्रपत्रेण शातकुम्भपरिष्कृतम्॥२३॥

निमेषान्तरमात्रेण भीष्मोऽन्यत् कार्मुकं रणे।

समादाय नरव्याघ्रः सज्यं चक्रे महाबलः॥२४॥

शरांश्च सुबहून् क्रुद्धो मुमोचाऽऽशु धनञ्जये।
अर्जुनोऽपि शरांस्तीक्ष्णान् भीष्माय निशितान् बहून्।
चिक्षेप च महातेजास्तथा भीष्मश्च पाण्डवे॥२५॥

तयोर्दिव्यास्त्रविदुषोरस्यतोरनिशं शरान्।

न विशेषस्तदा राजन् दृश्यते सुमहात्मनोः॥२६॥

अथाऽऽवृणोद् दश दिशः शरैरतिरथस्तदा।

किरीटमाली कौन्तेयः शूरं शान्तनवं तथा॥२७॥

अतीव पाण्डवो भीष्मं भीष्मश्चातीव पाण्डवम्।

बभूव तत्र सङ्घेऽस्मिँल्लोके राजंस्तदद्भुतम्॥२८॥

पाण्डवेन हताः शूरा भीष्मस्य रथरक्षिणः।

शेरते स्म महाबाहो कौन्तेयस्याभितो रथम्॥२९॥

ततो गाण्डीवनिर्मुक्ता निरमित्रं चिकीर्षवः।

असक्ताः पुङ्खसंसक्ताः श्वेतवाहनपत्रिणः॥३०॥

निष्पतन्तो रथात् तस्य धौता हैरण्यवाससः।

आकाशे प्रत्यदृश्यन्त हंसानामिव पङ्क्तयः॥३१॥

तस्य तद् दिव्यमस्त्रं हि प्रगाढं चित्रमस्यतः।

प्रेक्षन्ते स्मान्तरिक्षस्थाः सर्वे देवाः सवासवाः॥३२॥

तं दृष्ट्वा परमप्रीतो गन्धर्वश्चित्रमद्भुतम्।

शशंस देवराजाय चित्रसेनः प्रतापवान्॥३३॥

पश्येमानरिनिर्दारान् संसक्तानिव गच्छतः।

चित्ररूपमिदं जिष्णोर्दिव्यमस्त्रमुदीर्यतः॥३४॥

नेदं मनुष्याः श्रद्दध्युर्न हीदं तेषु विद्यते।

सौराणां च महास्त्राणां विचित्रोऽयं समागमः॥३५॥

मध्यन्दिनगतं सूर्यं प्रतपन्तमिवाम्बरे।

न शक्नुवन्ति सैन्यानि पाण्डवं प्रसमीक्षितुम्॥३६॥

उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ शूरौ महीक्षिताम्।

उभौ विचित्रकर्माणावुभौ युधि दुरासदौ॥३७॥

इत्युक्तो देवराजस्तु पार्थभीष्मसमागमम्।

पूजयामास दिव्येन पुष्पवर्षेण भारत॥३८॥

अश्वत्थामाततोऽभ्येत्य द्रुतं कर्णमभाषत।

अहमेको हनिष्यामि समेतान् सर्वपाण्डवान्॥३९॥

इति कर्म समक्षं मे सभामध्ये त्वयोदितम्।

न तु तत्कृतमेकस्माद् भीतो धावसि सूतज॥४०॥

वैचित्रवीर्यजाः सर्वे त्वामाश्रित्य पृथासुतान्।

जेतुमिच्छन्ति सङ्ग्रामे भवान् युध्यस्व फल्गुनम्॥४१॥

अश्वत्थामोदितं वाक्यं श्रुत्वा दुर्योधनस्तदा।

प्रत्युवाच रुषा द्रौणिं कर्णप्रियचिकीर्षया॥४२॥

मा मानभङ्गं विप्रेन्द्र कुरु विश्रुतकर्मणः।

मानभङ्गेन राज्ञां तु बलहानिर्भविष्यति॥४३॥

शूरा वदन्ति सङ्ग्रामे वाचा कर्माणि कुर्वते।

पराक्रमन्ति सङ्ग्रामे स्वस्य वीर्यानुसारतः॥४४॥

तस्मात् तं नार्हति भवान् गर्हितुं शूरसम्मतम्।

राज्ञैवमुक्तः स द्रौणिर्गतरोषोऽभवत् तदा॥४५॥

ततो भीष्मः शान्तनवो बाणान् पार्श्वे समार्पयत्।

अस्यतः प्रतिसन्धाय विवृतं सव्यसाचिनः॥४६॥

ततः प्रसह्य बीभत्सुः पृथुधारेण कार्मुकम्।

न्यकृन्तद् गृध्रपत्रेण भीष्मस्यामिततेजसः॥४७॥

अथैनं दशभिः पश्चात् प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे।

यतमानं पराक्रान्तं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः॥४८॥

स पीडितो महाबाहुर्गृहीत्वा रथकूबरम्।

गोङ्गेयो युधि दुर्धर्षस्तस्थौ दीप इवाऽऽतुरः॥४९॥

तं विसंज्ञमपोवाह संयन्ता रथवाजिनाम्।

उपदेशमनुस्मृत्य रक्षमाणो महारथम्॥५०॥

पराक्रमे च शौर्ये च वीर्ये सत्त्वे बले रणे।

शस्त्रास्त्रेषु च सर्वेषु लाघवे दूरपातने॥५१॥

यस्य नास्ति समो लोके पितृदत्तवरश्च यः।
जितश्रमो जितारातिर्निस्तन्द्रिः खेदवर्जितः।
यः स्वेच्छामरणः शूरः पितृशुश्रूषणे रतः॥५२॥

दुर्योधनहितार्थाय युद्ध्वा पार्थेन सङ्गरे।

पृथासुतहितार्थाय पराजित इवाभवत्॥५३॥

॥इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि त्रिषष्टितमोऽध्यायः॥६३॥

चतुःषष्टितमोऽध्यायः॥६४॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुःषष्टितमोऽध्यायः॥६४॥

वैशम्पायन उवाच

भीष्मं विजित्य सङ्ग्रामे कुरूणां मिषतां रणे।

ततो युद्धमनाः प्रायात् पार्थः पञ्च महारथान्॥१॥

आददानश्च नाराचान् विमृशन्निषुधी अपि।

संस्पृशानश्च गाण्डीवं भूयः कर्णं समभ्यगाम्॥२॥

द्रौणिरुवाच

कर्ण यत् तत् सभामध्ये बह्वबद्धं प्रभाषसे।

न मे युधि समोऽस्तीति तदिदं प्रत्युपस्थितम्॥३॥

एषोऽन्तक इव क्रुद्धः सर्वभूतावमर्दनः।
अदूरात् प्रत्युपस्थाय जृम्भते केसरी यथा।
न पलायस्व शूरश्चेत् स्थित्वा युध्यस्व फल्गुनम्॥४॥

कर्ण उवाच

नाहं बिभेमि बीभत्सोः कृष्णाद् वा देवकीसुतात्।

पाण्डवेभ्योऽपि सर्वेभ्यः क्षत्रधर्ममनुव्रतः॥५॥

सत्त्वाधिकानां शूराणां धनुर्वेदोपजीविनाम्।

दर्शनाज्जायते दर्पः स्वरश्च न विषीदति॥६॥

पश्यत्वाचार्यपुत्रो मामर्जुनेन समं युधि।

युध्यमानं सुसंयुक्तं दैवं तु दुरतिक्रमम्॥७॥

अश्वत्थामोवाच

को दोषः कर्ण शूराणां वाचा साकं हि पौरुषम्।

विद्यते यदि तल्लोके गुणोत्तरमिहोच्यते॥८॥

युध्यस्व त्वमभीः पार्थं प्रपलायस्व मा रणात्।

उक्तं वचः स्मरन् कर्ण नाहमित्यादि संयुगे॥९॥

वैशम्पायन उवाच

पञ्चषष्टितमोऽध्यायः॥६५॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चषष्टितमोऽध्यायः॥६५॥

वैशम्पायन उवाच

कर्णं पराजितं दृष्ट्वा पार्थो वैराटिमब्रवीत्।

एतं मां प्रापयेदानीं रथवृन्दं प्रहारिणाम्॥१॥

यत्र शान्तनवो भीष्मः सर्वेषां नः पितामहः।

सुयुद्धं काङ्क्षमाणो वै रथे तिष्ठति दंशितः॥२॥

तालो वै काञ्चनो यत्र वज्रवैडूर्यभूषितः।

अतीव समरे भाति मातरिश्वप्रकम्पितः॥३॥

दारुणं प्रहरिष्यामि रथबृन्दानि धन्विनाम्।

आदास्याम्यहमेतेषां धनुर्ज्यावेष्टनानि च॥४॥

अस्यन्तं दिव्यमस्त्राणि चित्रमुत्तर पश्यसि॥५॥

शतह्रदां जृम्भमाणां मेघस्थां प्रावृषीव च।

सुवर्णपृष्ठं गाण्डीवं पश्यन्तु कुरवो मम॥६॥

दक्षिणेनाथ वामेन कतमेन स्विदस्यति।

इति मां शत्रवः सर्वे न विज्ञास्यन्ति सारथे॥७॥

अस्त्रोदकां हयावर्तां नागनक्रां रथह्रदाम्।

नदीं प्रस्कन्दयिष्यामि परलोकापहारिणीम्॥८॥

पाणिपादशिरःपृष्ठबाहुशङ्खचराचरम्।

वनं कुरूणां छेत्स्यामि भल्लैः सन्नतपर्वभिः॥९॥

तूणीशयाः सुपुङ्खाग्रा विशिखा दुन्दुभिस्वनाः।

मया प्रमुक्ताः सङ्ग्रामे कुरून् धक्ष्यन्ति सायकाः॥१०॥

ध्वजवृक्षं शरतृणं नागाश्वश्वापदाकुलम्।
रथसिंहगणैर्युक्तं धनुर्वल्लिसमाकुलम्।
वनमादीपयिष्यामि कुरूणामस्त्रतेजसा॥११॥

जयतो भारतीं सेनामेकस्य मम संयुगे।

शतं मार्गा भविष्यन्ति पावकस्येव कानने॥१२॥

मया चक्रमिवाविद्धं सैन्यं द्रक्ष्यसि केवलम्।
तानहं रथनीडेभ्यः परलोकाय शात्रवान्।
एकः प्रद्रावयिष्यामि चक्रपाणिरिवासुरान्॥१३॥

असम्भ्रान्तो रथे तिष्ठन् समेषु विषमेषु च।

मार्गमावृत्य तिष्ठन्तमपि भेत्स्यामि पर्वतम्॥१४॥

अहमिन्द्रस्य सङ्ग्रामे द्विषतो बलदर्पितान्।
मातलिं सारथिं कृत्वा निवातकवचान् रणे।
हतवान् सर्वतः सर्वान् धावतो युध्यतस्तदा॥१५॥

निवातकवचान् हत्वा गाण्डीवास्त्रैः सहस्रशः।

परं पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरमारुजम्॥१६॥

हत्वा षष्टिसहस्राणि रथानामुग्रधन्विनाम्।
पौलोमान् कालकेयांश्च समरे भृशदारुणान्।
असुरानहनं घोरान् रौद्रेणास्त्रेण सारथे॥१७॥

अहमिन्द्राद् दृढां मुष्टिं ब्रह्मणः क्षिप्रहस्तताम्।

प्रगाढनिपुणं चित्रमतिवृद्धं प्रजापतेः॥१८॥

रौद्रं रुद्रादहं वेद्मि वारुणं वरुणादपि।

सौर्यं सूर्यादहं वेद्मि याम्यं दण्डधरादपि॥१९॥

अस्त्रमाग्नेयमग्नेश्च वायव्यं मातरिश्वनः।

अन्यैर्देवैरहं प्राप्तः को मां विषहते पुमान्॥२०॥

अद्य गाण्डीवनिर्मुक्तैःशरौघै रोमहर्षणैः।

कुरूणां पातयिष्यामि रथवृन्दानि धन्विनाम्॥२१॥

वैशम्पायन उवाच

षट्षष्टितमोऽध्यायः॥६६॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षट्षष्टितमोऽध्यायः॥६६॥

अर्जुन उवाच

दक्षिणामेव तु दिशं हयानुत्तर वाहय।

पुरा सार्थी भवत्येषामयं शब्दोऽत्र तिष्ठताम्॥१॥

अश्वत्थाम्नः प्रति रथं प्राचीमुद्याहि सारथे।

अचिराद् द्रष्टुमिच्छामि गुरुपुत्रं यशस्विनम्॥२॥

वैशम्पायन उवाच

मोहयित्वा तु तान् सर्वान् धनुर्घोषेण पाण्डवः।

प्रसव्यं चैवमावृत्य क्रोशार्धं प्राद्रवत् तदा॥३॥

यथा सततगो वायुः सुपर्णश्चापि शीघ्रगः।

तथा पार्थरथः शीघ्रमाकाशे पर्यवर्तत॥४॥

मुहूर्तोपरते शब्दे प्रतियाते धनञ्जये।

हस्त्यश्वरथपादातं पुरस्कृत्य महारथाः॥५॥

द्रोणभीष्ममुखाः सर्वे सैन्यानां जघने ययुः।

यत्ताः पार्थमपश्यन्तः सहिताः शरविक्षताः॥६॥

सैनिका ऊचुः

दिष्ट्या दुर्योधनो मुक्तः सैन्यं भूयिष्ठमागतम्।
क्रोशमात्रमतिक्रम्य बलमन्वानयामहे।
यात यत्र वनं गुल्मं नदीमन्वश्मकां प्रति॥७॥

वैशम्पायन उवाच

अथ दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वं बलमाहवे।

अमृष्यमाणः क्रोधेन प्रतिमार्गन् धनञ्जयम्॥८॥

न्यवर्तत कुरुश्रेष्ठ स्वेनानीकेन संवृतः।

वार्यमाणो दुराधर्षैर्भीष्मद्रोणकृपैर्भृशम्॥९॥

ततोऽर्जुनश्चित्रमुदारवेगं
समीक्ष्य गाण्डीवमुवाच वाक्यम्।
भोगीन्द्रकल्पं भुवनेषु रूढम्
अभेद्यमच्छेद्यमदाह्यमाजौ॥१०॥

इदं त्विदानीमनयं कुरूणां
शिवं धनुः शत्रुनिबर्हणं च।
अत्याशुगं वेगवदाशुकर्तृ
अवारणीयं महते रणाय॥११॥

प्रदारणं शत्रुवरूथिनीनाम्
अनीकजित्संयति वज्रकल्पम्।
वैधव्यदं शत्रुनितम्बिनीनां
मुखप्रदं कौरववंशजानाम्॥१२॥

प्रयाहि यत्रैष सुयोधनो हि
तं पातयिष्यामि शरैः सुतीक्ष्णैः।
आचार्यपुत्रं च सुयोधनं च
पितामहं सूतसुतं च सङ्ख्ये।
द्रोणं कृपं चैव निवार्य सर्वाञ्-
छिरो हरिष्यामि सुयोधनस्य॥१३॥

वैशम्पायन उवाच

सप्तष्टितमोऽध्यायः॥६७॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तष्टितमोऽध्यायः॥६७॥

आहूयमानस्तु स तेन सङ्ख्ये
महात्मना वै धृतराष्ट्रसूनुः।
निवर्तितश्चापि गिराङ्कुशेन
गजो मदोन्मत्त इवाङ्कुशेन॥१॥

सोऽमृष्यमाणो वचसाऽभिमृष्टो
महारथेनातिरथस्तरस्वी।
ततः स पर्याववृते रथेन
भोगी यथा पादतलाभिमृष्टः॥२॥

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो विक्षिपन् धनुरुत्तमम्।

धृतिं कृत्वा सुविपुलां प्रत्युवाच धनञ्जयम्॥३॥

सोऽहमिन्द्रादभिक्रुद्धान् न बिभेमीह भारत।
भुक्त्वा सुविपुलं राज्यं वित्तानि च सुखानि च।
किमर्थं युद्धसमये पलायिष्ये नरोत्तम॥४॥

एवमुक्त्वा महाराजः प्रत्ययुध्यत भारत।

सन्न्यवर्तत शीघ्राश्वस्तोत्रार्दित इव द्विपः॥५॥

आक्रान्तभोगस्तेजस्वी धनुर्वक्र इवोरगः।

रथं रथेन सङ्गम्य योधयामास पाण्डवम्॥६॥

तं प्रेक्ष्य कर्णः परिवर्तमानं
निवृत्य संस्तम्भितसर्वगात्रम्।
दुर्योधनं दक्षिणतोऽन्वरक्षत्
पार्थान् महाबाहुरधिज्यधन्वा॥७॥

गान्धारराजः शकुनिर्निवृत्य
द्रौणिश्च सर्वास्त्रविदां वरिष्ठः।
ररक्षतुः कौरवमभ्युपेत्य
पार्थान् नृवीरौ युधि सव्यतश्च॥८॥

भीष्मस्ततः शान्तनवो विवृत्य
हिरण्यकक्ष्यांस्त्वरया तुरङ्गान्।
दुर्योधनं पश्चिमतो ररक्ष
पार्थान् महाबाहुरधिज्यधन्वा॥९॥

द्रोणः कृपश्चैव विविंशतिश्च
दुःशासनश्चैव निवृत्य शीघ्रम्।
सर्वे पुरस्तात् प्रणिधाय बाणान्
दुर्योधनार्थं त्वरिताऽभ्युपेयुः॥१०॥

सर्वाण्यनीकानि निवर्तितानि
सम्प्रेक्ष्य पूर्णौघनिभानि पार्थः।
हंसो महामेघमिवापतन्तं
धनञ्जयः प्रत्यपतत् तरस्वी॥११॥

ते सर्वतः सम्परिवार्य पार्थम्
अस्त्राणि दिव्यानि समाददानाः।
ववर्षुरभ्येत्य शरैः समग्रैर्-
मेघा यथा भूधरमम्बुवेगैः॥१२॥

ततोऽस्त्रमस्त्रेण निवार्य तेषां
गाण्डीवधन्वा कुरुपुङ्गवानाम्।
सम्मोहनं शत्रुसहोऽन्यदस्त्रं
प्रादुश्चकारैन्द्रमवारणीयम्॥१३॥

ततो दिशश्चानुदिशो निवार्य
शरैः सुघोरैर्निशितैः सुपुङ्खैः।
गाण्डीवशब्देन मनांसि तेषां
महाबलं प्रवथयां चकार॥१४॥

ततः पुनर्भीमरवं निगृह्य
दोर्भ्यां महाशङ्खमुदारघोषम्।
व्यनादयन् सम्प्रदिशो दिशः खं
भुवं च पार्थो द्विषतां निहन्ता॥१५॥

सम्मोहनास्त्रप्रभवैः शरौघैर्-
विनष्टदेहाश्च निपत्य योधाः।
निःसत्त्ववेगाः कुरुराजसैन्याः
कुड्योपमास्तस्थुरनीहमानाः॥१६॥

ते शङ्खनादेन कुरुप्रवीराः
सम्मोहिताः पार्थसमीरितेन।
उत्सृज्य चापानि दुरासदानि
सर्वे तदा मोहपरा बभूवुः॥१७॥

ततो विसंज्ञानि परेषु पार्थः
संस्मृत्य सन्देशमथोत्तरायाः।
निर्याहि वाहादिति मात्स्यपुत्रम्
उवाच यावत् कुरवो विसंज्ञाः॥१८॥

आचार्यशारद्वतयोः सुशुक्ले
कर्णस्य पीतं रुचिरं च वस्त्रम्।
द्रौणेश्च राज्ञश्च तथैव नीले
वस्त्रे समादत्स्व नरप्रवीर॥१९॥

भीष्मस्य संज्ञां तु तथैव मन्ये
जानाति मेऽस्त्रप्रतिघातमेषः।
एतस्य वाहान् कुरु सव्यतस्त्वम्
एवं प्रयातव्यममूढसंज्ञैः॥२०॥

रश्मीन् समुत्सृज्य ततो महात्मा
रथादवप्लुत्य विराटपुत्रः।
वस्त्राण्युपादाय महारथानां
नानाविधान्यद्भुतवर्णकानि॥२१॥

महान्ति चीनांशुदुकूलकानि
पट्टांशुकानि विविधानि मनोज्ञकानि।
हारांश्च राज्ञां मणिभूषणानि
सुवर्णनिष्काभरणानि मारिष॥२२॥

माणिक्यबाह्वङ्गदकङ्कणानि
अन्यानि राज्ञां मणिभूषणानि।
वस्त्राण्युपादाय महारथानां
तूर्णं पुनः खं रथमारुरोह॥२३॥

राज्ञश्च सर्वान् कृतसन्निकाशान्
सम्मोहनास्त्रेण विसंज्ञकल्पान्।
नासाग्रविन्यस्तकराङ्गुलीकः
पार्थो जहास स्मयमानचेताः॥२४॥

ततोऽन्वशात् तांश्चतुरः सदश्वान्
पुत्रो विराटस्य हिरण्यकक्ष्यान्।
ते तद् व्यतीयुर्द्विषतामनीकं
श्वेता वहन्तोऽर्जुनमाजिमध्यात्॥२५॥

तथा प्रयान्तं पुरुषप्रवीरं
भीष्मः शरैरभ्यहनत् तरस्वी।
स चापि भीष्मस्य हयान्निहत्य
विव्याध भीष्मं दशभिः पृषत्कैः॥२६॥

ततोऽर्जुनो भीष्ममपास्य युद्धे
विद्ध्वाऽस्य यन्तारमरिष्टधन्वा।
तस्थौ विमुक्तो रथवृन्दमध्याद्
राहुं विदार्येव सहस्ररश्मिः॥२७॥

लब्ध्वा तु संज्ञां पुरुषप्रवीरः
पार्थं निरीक्ष्याथ महेन्द्रकल्पम्।
रणात् प्रमुक्तं पुरुषप्रवीरं
स धार्तराष्ट्रस्त्वरितो बभाषे॥२८॥

अयं कथञ्चिद् भवतो विमुक्तस्-
तं वै प्रबध्नीत यथा न मुच्येत्।
तमब्रवीच्छान्तनवः प्रहस्य
क्व ते गता बुद्धिरभूत् क्व वीर्यम्॥२९॥

शान्तिं परां प्राप्य यथा स्थितस्त्वम्
उत्सृज्य बाणांश्च धनुश्च चित्रम्।
न त्वेव बीभत्सुरलं नृशंसं
कर्तुं न पापेऽस्य मनो निविष्टम्॥३०॥

जह्यान्न धर्मं त्रिदिवस्य हेतोः
सर्वे तु तस्मान्न हता रणेऽस्मिन्।
क्षिप्रं कुरून् याहि कुरुप्रवीर
विजित्य गाश्च प्रतियातु पार्थः॥३१॥

सम्मोहनास्त्रप्रतिमोहिताः स्थ
यूयं न जानीथ धनापहारम्।
पश्यामि वस्त्राभरणानि राजन्
विराटपुत्रेण समाहृतानि॥३२॥

नृपेषु सर्वेषु च मोहितेषु
हन्तुं यदीच्छेत् स हनिष्यतीति।
तदा तु धर्मात्मतया नृवीरो
न चाहनद् वो बलभित्तनूजः॥३३॥

भाग्येन युष्मानवधीन्न पार्थः
सन्धिं कुरूणामनुमन्यमानः।
तद्यात यूयं सहसैनिकैस्तैर्-
हतावशिष्टैर्गजसाह्वयं पुरुम्॥३४॥

वैशम्पायन उवाच

अष्टषष्टितमोऽध्यायः॥६८॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अष्टषष्टितमोऽध्यायः॥६८॥

वैशम्पायन उवाच

ततो विजित्य सङ्ग्रामे कुरुगोवृषभेक्षणः।

समानयामास तदा विराटस्य धनं महत्॥१॥

गतेषु च प्रभग्नेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः।
वनान्निष्क्रम्य गहनाद् बहवः कुरुसैनिकाः।
भयात् सन्त्रस्तमनसः समाजग्मुस्ततस्ततः॥२॥

मुक्तकेशाः प्रदृश्यन्ते स्थिताः प्राञ्जलयस्तदा।
क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता विदेशस्था विचेतसः।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे पार्थ किं करवामहे॥३॥

प्राणानन्तर्मनोयातान् प्रयाचिष्यामहे वयम्।

वयं चार्जुन ते दासा ह्यनुरक्ष्या ह्यनाथकाः॥४॥

अर्जुन उवाच

अनाथान् दुःखितान् दीनान् कृशान् वृद्धान् पराजितान्।

न्यस्तशस्त्रान् निराशांश्च नाहं हन्मि कृताञ्जलीन्॥५॥

भवन्तो यान्तु विस्रब्धा निर्भया अमृता यथा।

मम पादरजोलक्ष्म्या जीवन्तु सुचिरं भुवि॥६॥

तस्य तामभयां वाचं श्रुत्वा योधाः समागताः।

आयुः कीर्तियशोभिस्ते तमाशीर्भिरवर्धयन्॥७॥

ततो निवृत्ताः कुरवो भग्नाश्च दिवमास्थिताः।

प्रयाताः सर्वतस्तत्र नमस्कृत्य धनञ्जयम्॥८॥

एवं दत्ताभयास्तेन ततो याताः कुरून् प्रति॥९॥

स कर्म कृत्वा परमार्यकर्मा
निहत्य शत्रून्द्विषतां निहन्ता।
यातो महामेघ इवाऽऽतपान्ते
विद्राव्य पार्थः कुरुसैन्यमेकः॥१०॥

तं मात्स्यपुत्रं द्विषतां निहन्ता

एकोनसप्ततितमोऽध्यायः॥६९॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकोनसप्ततितमोऽध्यायः॥६९॥

वैशम्पायन उवाच

स विजित्य धनं चापि विराटो वाहिनीपतिः।

प्राविशन्नगरं हृष्टश्चतुर्भिः सह पाण्डवैः॥१॥

जित्वा त्रिगर्तान् सङ्ग्रामे गाश्चैवानाय्य केवलाः।

अशोभत महाराजः सह पार्थैः श्रिया वृतः॥२॥

तमासनगतं वीरं सुहृदां प्रीतिवर्धनम्।

तपतस्थुः प्रकृतयः समन्ताद् ब्राह्मणैः सह॥३॥

सभाजितः सभासद्भिः प्रतिनन्द्य स मत्स्यराट्।

विसर्जयामास तदा द्विजांश्च प्रकृतीस्तथा॥४॥

ततः स राजा मात्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः।
प्रविश्यान्तःपुरं रम्यं स्त्रीशतैरुपशोभितम्।
उत्तरं तत्र नापश्यत् क्व यात इति चाब्रवीत्॥५॥

आचख्युस्तत्र संहृष्टाः स्त्रियः कन्याश्च वेश्मनि।

अन्तःपुरचराश्चैव कुरुभिर्गोधनं हृतम्॥६॥

ताञ्जेतुमभिसंरब्ध एक एवातिसाहसात्।

बृहन्नलासहायश्च निर्यातः पृथिवीञ्जयः॥७॥

उपयातानतिरथान् द्रोणं शान्तनवं कृपम्।

कर्णं दुर्योधनं चैव द्रोणपुत्रं च षड्रथान्॥८॥

ततो विराटः परमाभितप्तः
पुत्रं निशम्यैकरथेन यातम्।
बृहन्नलासारथिमाजिमर्दनं
प्रोवाच सर्वानथ मन्त्रिमुख्यान्॥९॥

गवां शतसहस्राणि अभिभूय ममात्मजम्।

कुरवः कालयन्ति स्म सर्वे युद्धविशारदाः॥१०॥

तस्माद् गच्छतु मे योधा बलेन महता वृताः।

उत्तरस्य परीप्सार्थं ये त्रिगर्तैरविक्षताः॥११॥

वैशम्पायन उवाच

सप्ततितमोऽध्यायः॥७०॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्ततितमोऽध्यायः॥७०॥

वैशम्पायन उवाच

प्रस्थाप्य सेनां कन्याश्च गणिकाश्च स्वलङ्कृताः।

मत्स्यराजो महाराजः प्रहृष्ट इदमब्रवीत्॥१॥

त्रिगर्ताः कुरवः सर्वे सङ्ग्रामे निर्जिता मया।

प्रविश्यान्तःपुरं हृष्टा द्यूतं दीव्याम ब्राह्मण॥२॥

अक्षानाहर सैरन्ध्रि आसनं चोपकल्पय।

आदाय व्यजनं त्वं च पार्श्वतोऽनन्तरा भव॥३॥

तं तथावादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभाषत।

न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम्॥४॥

न त्वामद्य मुदा युक्तमहं देवितुमुत्सहे।
प्रियं तु ते चिकीर्षामि वर्ततां यदि रोचते।
द्यूतं कर्तुं न वाञ्छामि नरेन्द्र जनसंसदि॥५॥

विराट उवाच

स्त्रियो गावो हिरण्यं च यच्चान्यद् वसु किञ्चन।

न मे किञ्चित् त्वया कार्यमन्तरेणापि देवितम्॥६॥

कङ्क उवाच

किं ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानद।

देवने बहवो दोषास्तस्मात् तत् परिवर्जयेत्॥७॥

श्रुतो वा यदि वा दृष्टो धर्मराजो युधिष्ठिरः।

स राज्यं धनमक्षय्यं पणमेकममन्यत॥८॥

कृष्णां च भार्यां दयितां भ्रातॄंश्च त्रिदशोपमान्।

निःसंशयं स कितवः पश्चात् तप्यति पाण्डवः॥९॥

विविधानां च रत्नानां धनानां च पराजये।

अभीप्सितविनाशश्च वाक्पारुष्यमनन्तरम्॥१०॥

अविश्वास्यं बुधैर्नित्यमेकाह्ना द्रव्यनाशनम्।

द्यूते हारितवान् सर्वं तस्माद् द्यूतं न रोचये॥११॥

अथवा मन्यसे राजन् दीव्याव यदि रोचते।

एवमाभाष्य वाक्यैस्तु क्रीडतस्तौ नरोत्तमौ॥१२॥

प्रवर्तमाने द्यूते तु मात्स्यः पाण्डवमब्रवीत्॥१३॥

पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः।

कुरवोऽतिरथाः सर्वे देवैरपि सुदुर्जयाः॥१४॥

ततोऽब्रवीद् धर्मराजो द्यूते मात्स्यं युधिष्ठिरः।

दिष्ट्या ते विजिता गावः कुरवश्च पराजिताः॥१५॥

अत्यद्भुततमं मन्ये उत्तरश्चेत् कूरूञ्जयेत्।

यन्ता बृहन्नला यस्य स कथञ्चिद् विजेष्यते॥१६॥

ततो विराटः क्षुभितो मन्युना च परिप्लुतः।

उवाच वचनं क्रुद्धः परिव्राजमनन्तरम्॥१७॥

तादृशेन तु योधेन महेष्वासेन धीमता।

कुरवो निर्जिता युद्धे तत्र किं ब्राह्मणाद्भुतम्॥१८॥

कङ्क उवाच

एकसप्ततितमोऽध्यायः॥७१॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

एकसप्ततितमोऽध्यायः॥७१॥

जनमेजय उवाच

युद्धं तु मानुषं द्रष्टुमागतास्त्रिदशाः पुरा।

किमकुर्वन्त ते पश्चात् कथयस्व ममानघ॥१॥

वैशम्पायन उवाच

वासवप्रमुखाः सर्वे देवाः सर्षिपुरोगमाः।

यक्षगन्धर्वसङ्घाश्च गणा अप्सरसां तथा॥२॥

युद्धं तु मानुषं दृष्ट्वा कुरूणां फल्गुनस्य च।

एकस्य च बहूनां च रौद्रमत्युग्रदर्शनम्॥३॥

अस्त्राणामथ दिव्यानां प्रयोगानथ सङ्ग्रहान्।

लघु सुष्ठु च चित्रं च कृतीनां च प्रयत्नतः॥४॥

भीष्मं शारद्वतं द्रोणं कर्णं गाण्डीवधन्वना।

जितानन्यान् भूमिपालान् दृष्ट्वा जग्मुर्दिवौकसः॥५॥

सर्वे ते परितुष्टाश्च प्रशस्य च मुहुर्मुहुः।
असङ्गगतिना तेन विमानेनाऽऽशुगामिना।
प्रतिजग्मुरसङ्गास्ते त्रिदिवं च दिवौकसः॥६॥

कुरवो निर्जिताः सर्वे भीष्मद्रोणकृपादयः।
अजय्यास्त्रिदशैः सर्वैः सेन्द्रैः सर्वैः सुरासुरैः।
पार्थेनैकेन सङ्ग्रामे विस्मयो नो महानहो॥७॥

कस्मिन् मुहूर्ते सञ्जातः कस्य धर्मस्य वा फलम्॥८॥

किमाश्चर्यं फल्गुनेऽस्मिन् यो रुद्रेण न्ययोधयत्।

निवातकवचानाजौ यस्त्रिंशत्कोटिसम्मितान्॥९॥

तस्य चैतत् किमाश्चर्यं स्तुवन्त इति ते सुराः।

जग्मुः सुरालयं हृष्टा विस्मयाविष्टचेतसः॥१०॥

कुरवोऽर्जुनबाणैश्च ताडिताः शरविक्षताः।

कुरूनभिमुखां याताः समग्रबलवाहनाः॥११॥

विराटनगराच्चैव गजाश्वरथसङ्कुलाः।

योधैः क्षत्रियदायादैर्बलवद्भिरधिष्ठिताः॥१२॥

विराटप्रहिता सेना नगराच्छीघ्रयायिनी।

उत्तरं सह सूतेन प्रत्ययात्तमरिन्दमम्॥१३॥

तस्मिंस्तूर्यशताकीर्णे हस्त्यश्वरथसङ्कुले।

प्रहर्षः स्त्रीकुमाराणां तुमुलः समपद्यत॥१४॥

अर्जुनस्तु ततो दृष्ट्वा सैन्यरेणुं समुत्थितम्।

सैन्यध्वजं निशम्याथ वैराटिं समभाषत॥१५॥

नगरे तुमुलः शब्दो रेणुश्चाऽऽक्रमते नभः।

किं नु खल्वपयातास्ते कुरवो नगरं गताः॥१६॥

ते चैव निर्जिताऽस्माभिर्महेष्वासाः सुतेजसः।
आमुञ्च कवचं वीर चोदयस्व च वाजिनः।
जवेनाभिप्रपद्यस्व विराटनगरं प्रति॥१७॥

न तावत् तलनिर्घोषं गाण्डीवस्य च निस्वनम्।

ध्वजं वा दर्शयिष्यामि अथवा स्वजनो भवेत्॥१८॥

उत्तर उवाच

द्विसप्ततितमोऽध्यायः॥७२॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

द्विसप्ततितमोऽध्यायः॥७२॥

वैशम्पायन उवाच

सभाज्यमानः पौरैश्च स्त्रीभिर्जानपदैरपि।

आसाद्यान्तःपुरद्वारं पित्रे सम्प्रत्यवेदयत्॥१॥

ततो द्वाःस्थः समासाद्य प्रणिपत्य कृताञ्जलिः।

वर्धयित्वा जयाशीर्भिरिदं वचनमब्रवीत्॥२॥

राजन् पृथुयशस्तुभ्यं जित्वा शत्रून् समागतः।

उत्तरः सह सूतेन द्वारि तिष्ठति वारितः॥३॥

कुमारो योधमुख्यैश्च गणिकाभिश्च संवृतः।

पौरजानपदैर्युक्तः पूज्यमानो जयाशिषाः॥४॥

ततो हृष्टो महीपालः क्षत्तारमिदमब्रवीत्।

प्रवेशयोभौ तौ तूर्णं दर्शनेप्सुरहं तयोः॥५॥

क्षत्तारं कुरुराजस्तु शनैः कर्ण उपाजपत्।

उत्तरः प्रविशत्वेको न प्रवेश्या बृहन्नला॥६॥

एतस्य हि महाबाहोर्व्रतं नित्यं महात्मनः।
यो ममाङ्गे व्रणं कुर्याच्छोणितं वा प्रदर्शयेत्।
अन्यत्र सङ्ग्रामगतान्न स जीवेत् कथञ्चन॥७॥

व्यक्तं भृशं सुसङ्क्रुद्धो मां दृष्ट्वैव सशोणितम्।

विराटमिह सामात्यं हन्यात् सबलवाहनम्॥८॥

इन्द्रं वाऽपि कुबेरं वा यमं वा वरुणं तथा।

मम शोणितकर्तारं मृद्गीयात् किं पुनर्नरम्॥९॥

क्षणमात्रं तु तत्रैव द्वारि तिष्ठतु वीर्यवान्।

इति प्रोवाच धर्मात्मा युधिष्ठिर उदारधीः॥१०॥

इत्युक्त्वा क्षमया युक्तो धर्मराजो घृणान्वितः।

सभायां सह मात्स्येन तूष्णीमुपविवेश ह॥११॥

ततो राजसुतो ज्येष्ठः प्राविशत् पृथिवीञ्जयः।

ववन्दे स पितुः पादौ कङ्कं चाप्युपतिष्ठत॥१२॥

पश्यन् युधिष्ठिरं दृष्ट्या वक्रया चरणौ पितुः।
अभिवाद्य ततो दृष्ट्वा कङ्कस्य रुधिरप्लुतम्।
हृदयेऽदह्यत तदा मृत्युग्रस्त इवोत्तरः॥१३॥

ततो रुधिरसिक्ताङ्गमनेकाग्रमनागसम्।
भूमावेकान्त आसीनं सैरन्ध्र्या समुपासितम्।
ततः पप्रच्छ राजानं त्वरमाण इवोत्तरः॥१४॥

केनायं ताडितः कङ्कः केन पापमिदं कृतम्।

को वा जिगमिषुर्मृत्युं केन स्पृष्टः पदोरगः॥१५॥

श्रोत्रियो ब्राह्मणश्रेष्ठ इन्द्रासनरतिक्षमः।

पूजनीयोऽभिवाद्यश्च न प्रबाध्योऽयमीदृशः॥१६॥

वैशम्पायन उवाच

त्रिसप्ततितमोऽध्यायः॥७३॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

त्रिसप्ततितमोऽध्यायः॥७३॥

वैशम्पायन उवाच

प्रदाय वस्त्राणि किरीटमाली
विराटगेहे मुदितः सखीभ्यः।
कृत्वा महत् कर्म तदाऽऽजिमध्ये
दिदृक्षया सोऽभिजगाम पार्थम्॥१॥

तं प्रेक्षमाणस्त्वथ धर्मराजं
पप्रच्छ पार्थोऽथ स भीमसेनम्।
किं धर्मराजो हि यथापुरं मां
मुखं प्रतिच्छाद्य न चाऽऽह किञ्चित्॥२॥

तमेवमुक्त्वा परिशङ्कमानन्
दृष्ट्वाऽर्जुनं भीमसेनं च राजा।
तदाऽब्रवीत् तावभिवीक्ष्य राजन्
युधिष्ठिरस्तत् परिमृज्य रक्तम्॥३॥

दुरात्मना त्वय्यभिपूज्यमाने
विराटराज्ञाऽभिहतोऽस्मि पार्थ।
तस्मात् प्रहाराद् रुधिरस्य बिन्दून्
पश्यन्न चेमे पृथिवीं स्पृशेयुः।
इति प्रतिच्छाद्य मुखं ततोऽहं
मन्युं नियच्छन्नुपविष्ट आसम्॥४॥

शुभार्ह राष्ट्रं न खिलीकृतं भवेद्
वयं तु यस्मिन् सुखिनोऽभवाम।
क्रुद्धे तु वीरे त्वयि चाप्रतीते
राजा विराटो न लभेत शर्म॥५॥

अजानता तेन च शौर्यमाजौ
छन्नस्य सत्रेण बलं च पार्थ।
इदं विराटेन मयि प्रयुक्तं
त्वां वीक्षमाणो न गतोऽस्मि हर्षम्॥६॥

वैशम्पायन उवाच

चतुःसप्ततितमोऽध्यायः॥७४॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुःसप्ततितमोऽध्यायः॥७४॥

ततो द्वितीये दिवसे भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः।

स्नाताः शुक्लाम्बरधराः सर्वे सुचरितव्रताः॥१॥

युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य सर्वाभरणभूषिताः।

अभिपन्ना महाभागा भ्राजमाना महारथाः॥२॥

विराटस्य सभां प्राप्य भूमिपालासनेषु ते।

निषेदुः पावकप्रख्याः सत्रे धिष्ण्येष्विवाग्नयः॥३॥

तेषु तत्रोपविष्टेषु विराटः पृथिवीपतिः।

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां प्रातःकृत्यं समाप्य च॥४॥

गोसुवर्णादिकं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि।

आजगाम सभां राजा उत्तरेण सह प्रभो॥५॥

स तान् दृष्ट्वा महासत्त्वाञ्ज्वलतः पावकानिव।

राजवेषानुपादाय पार्थिवो विस्मितोऽभवत्॥६॥

किमिदं को विधिस्त्वेष भयार्त इव पार्थिवः।

पुरुषप्रवरान् दृष्ट्वा विषादमगमन्नृपः॥७॥

अथ मात्स्योऽब्रवीत् कङ्कं देवराजमिव स्थितम्।

मरुद्गणैरुपासीनं त्रिदशानामिवेश्वरम्॥८॥

स किलाक्षनिवापस्त्वं सभास्तारो मया कृतः।

अथ राजासने कस्मादुपविष्टोऽस्यलङ्कृतः॥९॥

वैशम्पायन उवाच

पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः॥७५॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः॥७५॥

विराट उवाच

यद्येष राजा कौरव्यः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।

कतमोऽस्यार्जुनो भ्राता भीमश्च कतमो बली॥१॥

नकुलः सहदेवो वा द्रौपदी वा यशस्विनी।

यदा ह्यक्षैर्जिता ह्येते नान्तरा श्रूयते कथा॥२॥

अर्जुन उवाच

य एष बललोऽभूत् ते सूपकारश्च ते नृप।

एष भीमो महाभाग भीमवेगपराक्रमः॥३॥

एष क्रोधवशान् हत्वा पर्वते गन्धमादने।

सौगन्धिकानि पुष्पाणि कृष्णार्थे समुपानयत्॥४॥

गन्धर्व एष वै हन्ता कीचकानां दुरात्मनाम्।

व्याघ्रान् ऋक्षान् गजांश्चैव हतवांश्च पुरे तव॥५॥

हिडिम्बं च बकं चैव किर्मीरं च जटासुरम्।

हत्वा निष्कण्टकं चक्रे अरण्यं सर्वतः शुभम्॥६॥

यश्चाऽऽसीदश्वबन्धस्ते नकुलोऽयं परन्तप।

गोसङ्ख्यः सहदेवश्च माद्रीपुत्रौ महाबलौ॥७॥

शृङ्गारवेषभरणौ रूपवन्तौ मनस्विनौ।

नानारथसहस्राणां समर्थौ भरतर्षभौ॥८॥

एषा पद्मपलाशाक्षी सुमध्या चारुहासिनी।

सैरन्ध्री द्रौपदी राजन् यत्कृते कीचका हताः॥९॥

द्रुपदस्य प्रिया पुत्री धृष्टद्युम्नस्य चानुजा।

अग्निकुण्डात् समुद्भूता द्रौपदी त्ववगम्यताम्॥१०॥

भीम उवाच

षट्सप्ततितमोऽध्यायः॥७६॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षट्सप्ततितमोऽध्यायः॥७६॥

वैशम्पायन उवाच

विराटस्य वचः श्रुत्वा पार्थिवस्य महात्मनः।

उत्तरः प्रत्युवाचेदमभिपन्नो युधिष्ठिरे॥१॥

प्रसादनं प्राप्तकालं पाण्डवस्याभिरोचये।

तेजस्वी बलवाञ्छूरो राजराजेश्वरः प्रभुः॥२॥

उत्तरां च स्वसारं मे पार्थस्यामित्रकर्शन।

प्रणिपत्य प्रयच्छामस्ततः शिष्टा भवामहे॥३॥

वयं च सर्वे सामात्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्।

प्रसाद्याभ्युपतिष्ठामो राजन् किं करवामहे॥४॥

राजंस्त्वमसि सङ्ग्रामे गृहीतस्तेन मोक्षितः।

एतेषां बाहुवीर्येण गावश्च विजितास्त्वया॥५॥

कुरवो निर्जिता यस्मात् सङ्ग्रामेऽमिततेजसः।

एष तत् सर्वमकरोत् कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः॥६॥

अर्च्याः पूज्याश्च मान्याश्च प्रत्युत्थेयाश्च पाण्डवाः।

अर्वार्हाश्चाभिवाद्याश्च प्राप्तकालं च मे मतम्॥७॥

पूज्यतां पूजनीयाश्च महाभागाश्च पाण्डवाः।

न ह्येते कुपिता शेषं कुर्युराशीविषोपमाः॥८॥

तस्माच्छीघ्रं प्रपद्येम कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्।

प्रसादयाम्यहं तत्र सह पार्थैर्महात्मभिः॥९॥

उत्तरामग्रतः कृत्वा शिरःस्नातां कृताञ्जलिः।
जानाम्यहमिदं सर्वमेषां तु बलपौरुषम्।
कुले च जन्म महति फल्गुनस्य च विक्रमम्॥१०॥

वैशम्पायन उवाच

सप्तसप्ततितमोऽध्यायः॥७७॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तसप्ततितमोऽध्यायः॥७७॥

विराट उवाच

यच्च वक्ष्याम्यहं तेऽद्य मा शङ्केथा युधिष्ठिर।
इदं सनगरं राष्ट्रं सजनं सवधूजनम्।
युष्यभ्यं सम्प्रदास्यामि भोक्ष्याम्युच्छिष्टमेव च॥१॥

अहं वृद्धश्चिरं राजन् भुक्तभोगश्चिरं सुखम्।

राज्यं दत्त्वा तु युष्मभ्यं प्रव्रजिष्यामि काननम्॥२॥

उत्तरां प्रतिगृह्णातु सव्यसाची धनञ्जयः।

अयं ह्यौपयिको भर्ता तस्याः पुरुषसत्तमः॥३॥

वैशम्पायन उवाच

एवमुक्तो धर्मराजः पार्थमैक्षद् धनञ्जयम्।

ईक्षितं चार्जुनो ज्ञात्वा मात्स्यं वचनमब्रवीत्॥४॥

वयं वनान्तरात् प्राप्ता न ते राज्यं गृहामहे।

किन्तु दुर्योधनादीनां राज्ञां राज्यं गृहामहे॥५॥

प्रतिगृह्णाम्यहं राजन् स्नुषां दुहितरं तव।

युक्तो ह्यावां हि सम्बन्धो मात्स्यभारतवंशयोः॥६॥

विराट उवाच

किमर्थं पाण्डवश्रेष्ठ भार्यां दुहितरं मम।

प्रतिग्रहीतुं नेमां त्वं मया दत्तमिहेच्छसि॥७॥

अर्जुन उवाच

अष्टसप्ततितमोऽध्यायः॥७८॥

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अष्टसप्ततितमोऽध्यायः॥७८॥

वैशम्पायन उवाच

ततस्त्रयोदशे वर्षे निवृत्ते पञ्च पाण्डवाः।

उपप्लाव्ये विराटस्य वासं चक्रुः पुरोत्तमे॥१॥

दूतान् मित्रेषु सर्वेषु ज्ञातिसम्बन्धिकेष्वपि।

प्रेषयामास कौन्तेयो विराटश्च महीपतिः॥२॥

तेषु तत्रोपविष्टेषु प्रेषितेषु ततस्ततः।

तत्राऽऽगमन्महाबाहुर्वनमाली बलानुजः॥३॥

तस्मिन् काले निशम्याथ दूतवाक्यं जनार्दनः।
दयितं स्वस्त्रियं पुत्रं सुभद्रायाः सुमानितम्।
अभिमन्युं समादाय रामेण सहितस्तदा॥४॥

सर्वयादवमुख्यैश्च संवृतः परवीरहा।

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्विराटनगरं ययौ॥५॥

कृतवर्मा च हार्दिक्यो युयुधानश्च सात्यकिः।
अनाधृष्टिस्तथाऽक्रूरः साम्बो निशठ एव च।
प्रद्युम्नश्च महाबाहुरुल्मुकश्च महाबलः॥६॥

अभिमन्युमुपादाय सह मात्रा परन्तपाः।

कृष्णेन सहिताः सर्वे पाण्डवान् द्रष्टुमागताः॥७॥

इन्द्रसेनादयश्चैव रथैस्तैः सुसमाहितैः।

उपेयुः सहिताः सर्वे परिसंवत्सरोषिताः॥८॥

दशनागसहस्राणि हयानां द्विगुणं तथा।

रथानां नियुतं पूर्णं निखर्वं च पदातयः॥९॥

वृष्ण्यन्धकाश्च शतशो भोजाश्च परमौजसः।

अन्वयुर्वृष्णिशार्दूलं वासुदेवं महाबलम्॥१०॥

वासुदेवं तथाऽऽयान्तं श्रुत्वा पाण्डुसुतास्तदा।

मात्स्येन सहिताः सर्वे प्रत्युद्याता जनार्दनम्॥११॥

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मङ्गलैश्च जनार्दनम्।
ववन्दुर्मुदिताः सर्वे पादयोस्तस्य पाण्डवाः।
मात्स्येन सहिताः सर्वे आनन्दाश्रुपरिप्लुताः॥१२॥

पाण्डवा ऊचुः