किष्किन्धाकाण्डः on Stotra Samhita

प्रथमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

प्रथमः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

ततः सलक्ष्मणो रामः शनैः पम्पासरस्तटम्।

आगत्य सरसां श्रेष्ठां दृष्ट्वा विस्मयमाययौ॥१॥

क्रोशमात्रं सुविस्तीर्णमगाधामलशम्बरम्।

उत्फुल्लाम्बुजकल्हारकुमुदोत्पलमण्डितम्॥२॥

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकादिशोभितम्।

जलकुक्कुटकोयष्टिक्रौञ्चनादोपनादितम्॥३॥

नानापुष्पलताकीर्णं नानाफलसमावृतम्।

सतां मनःस्वच्छजलं पद्मकिञ्जल्कवासितम्॥४॥

तत्रोपस्पृश्य सलिलं पीत्वा श्रमहरं विभुः।

सानुजः सरसस्तीरे शीतलेन पथा ययौ॥५॥

ऋष्यमूकगिरेः पार्श्वे गच्छन्तौ रामलक्ष्मणौ।
धनुर्बाणकरौ दान्तौ जटावल्कलमण्डितौ।
पश्यन्तौ विविधान् वृक्षान् गिरेः शोभां सुविक्रमौ॥६॥

सुग्रीवस्तु गिरेर्मूर्ध्नि चतुर्भिः सह वानरैः।

स्थित्वा ददर्श तौ यान्तावारुरोह गिरेः शिरः॥७॥

भयादाह हनूमन्तं कौ तौ वीरवरौ सखे।

गच्छ जानीहि भद्रं ते वटुर्भूत्वा द्विजाकृतिः॥८॥

वालिना प्रेषितौ किंवा मां हन्तुं समुपागतौ।

ताभ्यां सम्भाषणं कृत्वा जानीहि हृदयं तयोः॥९॥

यदि तौ दुष्टहृदयौ संज्ञां कुरु कराग्रतः।

विनयावनतो भूत्वा एवं जानीहि निश्चयम्॥१०॥

तथेति वटुरूपेण हनुमान् समुपागतः।

विनयावनतो भूत्वा रामं नत्वेदमब्रवीत्॥११॥

कौ युवां पुरुषव्याघ्रौ युवानौ वीरसम्मतौ।

द्योतयन्तौ दिशः सर्वाः प्रभया भास्कराविव॥१२॥

युवां त्रैलोक्यकर्ताराविति भाति मनो मम।

युवां प्रधानपुरुषौ जगद्धेतू जगन्मयौ॥१३॥

मायया मानुषाकारौ चरन्ताविव लीलया।

भूभारहरणार्थाय भक्तानां पालनाय च॥१४॥

अवतीर्णाविह परौ चरन्तौ क्षत्रियाकृती।

जगत्स्थितिलयौ सर्गं लीलया कर्तुमुद्यतौ॥१५॥

स्वतन्त्रौ प्रेरकौ सर्वहृदयस्थाविहेश्वरौ।

नरनारायणौ लोके चरन्ताविति मे मतिः॥१६॥

श्रीरामो लक्ष्मणं प्राह पश्यैनं वटुरूपिणम्।

शब्दशास्त्रमशेषेण श्रुतं नूनमनेकधा॥१७॥

अनेन भाषितं कृत्स्नं न किञ्चिदपशब्दितम्।

ततः प्राह हनूमन्तं राघवो ज्ञानविग्रहः॥१८॥

अहं दाशरथी रामस्त्वयं मे लक्ष्मणोऽनुजः।

सीतया भार्यया सार्धं पितुर्वचनगौरवात्॥१९॥

आगतस्तत्र विपिने स्थितोऽहं दण्डके द्विज।
तत्र भार्या हृता सीता रक्षसा केनचिन्मम।
तामन्वेष्टुमिहायातौ त्वं को वा कस्य वा वद॥२०॥

वटुरुवाच

द्वितीयः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

द्वितीयः सर्गः

इत्थं स्वात्मपरिष्वङ्गनिर्धूताशेषकल्मषम्।

रामः सुग्रीवमालोक्य सस्मितं वाक्यमब्रवीत्॥१॥

मायां मोहकरीं तस्मिन् वितन्वन् कार्यसिद्धये।

सखे त्वदुक्तं यत्तन्मां सत्यमेव न संशयः॥२॥

किन्तु लोका वदिष्यन्ति मामेवं रघुनन्दनः।

कृतवान् किं कपीन्द्राय सख्यं कृत्वाऽग्निसाक्षिकम्॥३॥

इति लोकापवादो मे भविष्यति न संशयः।

तस्मादाह्वय भद्रं ते गत्वा युद्धाय वालिनम्॥४॥

बाणेनैकेन तं हत्वा राज्ये त्वामभिषेचये।

तथेति गत्वा सुग्रीवः किष्किन्धोपवनं द्रुतम्॥५॥

कृत्वा शब्दं महानादं तमाह्वयत वालिनम्।

तच्छ्रुत्वा भ्रातृनिनदं रोषताम्रविलोचनः॥६॥

निर्जगाम गृहाच्छीघ्रं सुग्रीवो यत्र वानरः।

तमापतन्तं सुग्रीवः शीघ्रं वक्षस्यताडयत्॥७॥

सुग्रीवमपि मुष्टिभ्यां जघान क्रोधमूर्छितः।

वाली तमपि सुग्रीव एवं क्रुद्धौ परस्परम्॥८॥

अयुद्ध्येतामेकरूपौ दृष्ट्वा रामोऽतिविस्मितः।

न मुमोच तदा बाणं सुग्रीववधशङ्कया॥९॥

ततो दुद्राव सुग्रीवो वमन् रक्तं भयाकुलः।

वाली स्वभवनं यातः सुग्रीवो राममब्रवीत्॥१०॥

किं मां घातयसे राम शत्रुणा भ्रातृरूपिणा।

यदि मद्धनने वाञ्छा त्वमेव जहि मां विभो॥११॥

एवं मे प्रत्ययं कृत्वा सत्यवादिन् रघूत्तम।

उपेक्षसे किमर्थं मां शरणागतवत्सल॥१२॥

श्रुत्वा सुग्रीववचनं रामः साश्रुविलोचनः।

आलिङ्ग्य मा स्म भैषीस्त्वं दृष्ट्वा वामेकरूपिणौ॥१३॥

मित्रघातित्वमाशङ्क्य मुक्तवान् सायकं न हि।

इदानीमेव ते चिह्नं करिष्ये भ्रमशान्तये॥१४॥

गत्वाऽऽह्वय पुनः शत्रुं हतं द्रक्ष्यसि वालिनम्।

रामोऽहं त्वां शपे भ्रातर्हनिष्यामि रिपुं क्षणात्॥१५॥

इत्याश्वास्य स सुग्रीवं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।

सुग्रीवस्य गले पुष्पमालामामुच्य पुष्पिताम्॥१६॥

प्रेषयस्व महाभाग सुग्रीवं वालिनं प्रति।

लक्ष्मणस्तु तदा बद्ध्वा गच्छ गच्छेति सादरम्॥१७॥

प्रेषयामास सुग्रीवं सोऽपि गत्वा तथाऽकरोत्।

पुनरप्यद्भुतं शब्दं कृत्वा वालिनमाह्वयत्॥१८॥

तच्छ्रुत्वा विस्मितो वाली क्रोधेन महताऽऽवृतः।

बद्ध्वा परिकरं सम्यग्गमनायोपचक्रमे॥१९॥

गच्छन्तं वालिनं तारा गृहीत्वा निषिषेध तम्।

न गन्तव्यं त्वयेदानीं शङ्का मेऽतीव जायते॥२०॥

इदानीमेव ते भग्नः पुनरायाति सत्वरः।

सहायो बलवांस्तस्य कश्चिन्नूनं समागतः॥२१॥

वाली तामाह हे सुभ्रु शङ्का ते व्येतु तद्गता।

प्रिये करं परित्यज्य गच्छ गच्छामि तं रिपुम्॥२२॥

हत्वा शीघ्रं समायास्ये सहायस्तस्य को भवेत्।

सहायो यदि सुग्रीवस्ततो हत्वोभयं क्षणात्॥२३॥

आयास्ये मा शुचः शूरः कथं तिष्ठेद् गृहे रिपुम्।

ज्ञात्वाऽप्याह्वयमानं हि हत्वाऽऽयास्यामि सुन्दरि॥२४॥

तारोवाच

तृतीयः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

तृतीयः सर्गः

निहते वालिनि रणे रामेण परमात्मना।

दुद्रुवुर्वानराः सर्वे किष्किन्धां भयविह्वलाः॥१॥

तारामूचुर्महाभागे हतो वाली रणाजिरे।

अङ्गदं परिरक्षाद्य मन्त्रिणः परिनोदय॥२॥

चतुर्द्वारकपाटादीन् बद्ध्वा रक्षामहे पुरीम्।

वानराणां तु राजानमङ्गदं कुरु भामिनि॥३॥

निहतं वालिनं श्रुत्वा तारा शोकविमूर्छिता।

अताडयत्स्वपाणिभ्यां शिरो वक्षश्च भूरिशः॥४॥

किमङ्गदेन राज्येन नगरेण धनेन वा।

इदानीमेव निधनं यास्यामि पतिना सह॥५॥

इत्युक्त्वा त्वरिता तत्र रुदती मुक्तमूर्धजा।

ययौ ताराऽतिशोकार्ता यत्र भर्तृकलेवरम्॥६॥

पतितं वालिनं दृष्ट्वा रक्तैः पांसुभिरावृतम्।

रुदती नाथनाथेति पतिता तस्य पादयोः॥७॥

करुणं विलपन्ती सा ददर्श रघुनन्दनम्।

राम मां जहि बाणेन येन वाली हतस्त्वया॥८॥

गच्छामि पतिसालोक्यं पतिर्मामभिकाङ्क्षते।

स्वर्गेऽपि न सुखं तस्य मां विना रघुनन्दन॥९॥

पत्नीवियोगजं दुःखमनुभूतं त्वयाऽनघ।

वालिने मां प्रयच्छाशु पत्नीदानफलं भवेत्॥१०॥

सुग्रीव त्वं सुखं राज्यं दापितं वालिघातिना।

रामेण रुमया सार्धं भुङ्क्ष्व सापत्नवर्जितम्॥११॥

इत्येवं विलपन्तीं तां तारां रामो महामनाः।

सान्त्वयामास दयया तत्त्वज्ञानोपदेशतः॥१२॥

किं भीरु शोचसि व्यर्थं शोकस्याविषयं पतिम्।

पतिस्तवायं देहो वा जीवो वा वद तत्त्वतः॥१३॥

पञ्चात्मको जडो देहस्त्वङ्मांसरुधिरास्थिमान्।

कालकर्मगुणोत्पन्नः सोऽप्यास्तेऽद्यापि ते पुरः॥१४॥

मन्यसे जीवमात्मानं जीवस्तर्हि निरामयः।

न जायते न म्रियते न तिष्ठति न गच्छति॥१५॥

न स्त्री पुमान्वा षण्ढो वा जीवः सर्वगतोऽव्ययः।
एक एवाद्वितीयोऽयमाकाशवदलेपकः।
नित्यो ज्ञानमयः शुद्धः स कथं शोकमर्हति॥१६॥

तारोवाच

चतुर्थः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुर्थः सर्गः

तत्र वार्षिकदिनानि राघवो
लीलया मणिगुहासु सञ्चरन्।
पक्वमूलफलभोगतोषितो
लक्ष्मणेन सहितोऽवसत्सुखम्॥१॥

वातनुन्नजलपूरितमेघा-
नन्तरस्तनितवैद्युतगर्भान्।
वीक्ष्य विस्मयमगाद्गजयूथान्
यद्वदाहितसुकाञ्चनकक्षान्॥२॥

नवघासं समास्वाद्य हृष्टपुष्टमृगद्विजाः।

धावन्तो परितो रामं वीक्ष्य विस्फारितेक्षणाः॥३॥

न चलन्ति सदा ध्याननिष्ठा इव मुनीश्वराः।

रामं मानुषरूपेण गिरिकाननभूमिषु॥४॥

चरन्तं परमात्मानं ज्ञात्वा सिद्धगणा भुवि।

मृगपक्षिगणा भूत्वा राममेवानुसेविरे॥५॥

सौमित्रिरेकदा राममेकान्ते ध्यानतत्परम्।

समाधिविरमे भक्त्या प्रणयाद् विनयान्वितः॥६॥

अब्रवीद् देव ते वाक्यात्पूर्वोक्ताद्विगतो मम।

अनाद्यविद्यासम्भूतः संशयो हृदि संस्थितः॥७॥

इदानीं श्रोतुमिच्छामि क्रियामार्गेण राघव।

भवदाराधनं लोके यथा कुर्वन्ति योगिनः॥८॥

इदमेव सदा प्राहुर्योगिनो मुक्तिसाधनम्।

नारदोऽपि तथा व्यासो ब्रह्मा कमलसम्भवः॥९॥

ब्रह्मक्षत्रादिवर्णानामाश्रमाणां च मोक्षदम्।
स्त्रीशूद्राणां च राजेन्द्र सुलभं मुक्तिसाधनम्।
तव भक्ताय मे भ्रात्रे ब्रूहि लोकोपकारकम्॥१०॥

श्रीराम उवाच

पञ्चमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चमः सर्गः

रामस्तु पर्वतस्याग्रे मणिसानौ निशामुखे।

सीताविरहजं शोकमसहन्निदमब्रवीत्॥१॥

पश्य लक्ष्मण मे सीता राक्षसेन हृता बलात्।

मृताऽमृता वा निश्चेतुं न जानेऽद्यापि भामिनीम्॥२॥

जीवतीति मम ब्रूयात्कश्चिद् वा प्रियकृत् स मे।

यदि जानामि तां साध्वीं जीवन्तीं यत्र कुत्र वा॥३॥

हठादेवाहरिष्यामि सुधामिव पयोनिधेः।

प्रतिज्ञां शृणु मे भ्रातर्येन मे जनकात्मजा॥४॥

नीता तं भस्मसात्कुर्यां सपुत्रबलवाहनम्।

हे सीते चन्द्रवदने वसन्ती राक्षसालये॥५॥

दुःखार्त्ता मामपश्यन्ती कथं प्राणान् धरिष्यसि।

चन्द्रोऽपि भानुवद्भाति मम चन्द्राननां विना॥६॥

चन्द्र त्वं जानकीं स्पृष्ट्वा करैर्मां स्पृश शीतलैः।

सुग्रीवोऽपि दयाहीनो दुःखितं मां न पश्यति॥७॥

राज्यं निष्कण्टकं प्राप्य स्त्रीभिः परिवृतो रहः।

कृतघ्नो दृश्यते व्यक्तं पानासक्तोऽतिकामुकः॥८॥

नाऽऽयाति शरदं पश्यन्नपि मार्गयितुं प्रियाम्।

पूर्वोपकारिणं दुष्टः कृतघ्नो विस्मृतो हि माम्॥९॥

हन्मि सुग्रीवमप्येवं सपुरं सहबान्धवम्।

वाली यथा हतो मेऽद्य सुग्रीवोऽपि तथा भवेत्॥१०॥

इति रुष्टं समालोक्य राघवं लक्ष्मणोऽब्रवीत्।

इदानीमेव गत्वाऽहं सुग्रीवं दुष्टमानसम्॥११॥

मामाज्ञापय हत्वा तमायास्ये राम तेऽन्तिकम्।

इत्युक्त्वा धनुरादाय स्वयं तूणीरमेव च॥१२॥

गन्तुमभ्युद्यतं वीक्ष्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।

न हन्तव्यस्त्वया वत्स सुग्रीवो मे प्रियः सखा॥१३॥

किन्तु भीषय सुग्रीवं वालिवत्त्वं हनिष्यसे।

इत्युक्त्वा शीघ्रमादाय सुग्रीवप्रतिभाषितम्॥१४॥

आगत्य पश्चाद्यत्कार्यं तत्करिष्याम्यसंशयम्।

तथेति लक्ष्मणोऽगच्छत्त्वरितो भीमविक्रमः॥१५॥

किष्किन्धां प्रति कोपेन निर्दहन्निव वानरान्।

सर्वज्ञो नित्यलक्ष्मीको विज्ञानात्माऽपि राघवः॥१६॥

सीतामनुशुशोचार्त्तः प्राकृतः प्राकृतामिव।

बुद्ध्यादिसाक्षिणस्तस्य मायाकार्यातिवर्तिनः॥१७॥

रागादिरहितस्यास्य तत्कार्यं कथमुद्भवेत्।

ब्रह्मणोक्तमृतं कर्तुं राज्ञो दशरथस्य हि॥१८॥

तपसः फलदानाय जातो मानुषवेषधृक्।

मायया मोहिताः सर्वे जना अज्ञानसंयुताः॥१९॥

कथमेषां भवेन्मोक्ष इति विष्णुर्विचिन्तयन्।

कथां प्रथयितुं लोके सर्वलोकमलापहाम्॥२०॥

रामायणाभिधां रामो भूत्वा मानुषचेष्टकः।

क्रोधं मोहं च कामं च व्यवहारार्थसिद्धये॥२१॥

तत्तत्कालोचितं गृह्णन् मोहयत्यवशाः प्रजाः।

अनुरक्त इवाशेषगुणेषु गुणवर्जितः॥२२॥

विज्ञानमूर्तिर्विज्ञानशक्तिः साक्ष्यगुणान्वितः।

अतः कामादिभिर्नित्यमविलिप्तो यथा नभः॥२३॥

विन्दन्ति मुनयः केचिज्जानन्ति जनकादयः।
तद् भक्ता निर्मलात्मानः सम्यग्जानन्ति नित्यदा।
भक्तचित्तानुसारेण जायते भगवानजः॥२४॥

लक्ष्मणोऽपि तदा गत्वा किष्किन्धानगरान्तिकम्।

ज्याघोषमकरोत्तीव्रं भीषयन् सर्ववानरान्॥२५॥

तं दृष्ट्वा प्राकृतास्तत्र वानरा वप्रमूर्धनि।

चक्रुः किलकिलाशब्दं धृतपाषाणपादपाः॥२६॥

तान् दृष्ट्वा क्रोधताम्राक्षो वानरान् लक्ष्मणस्तदा।

निर्मूलान् कर्तुमुद्युक्तो धनुरानम्य वीर्यवान्॥२७॥

ततः शीघ्रं समाप्लुत्य ज्ञात्वा लक्ष्मणमागतम्॥२८॥

निवार्य वानरान् सर्वानङ्गदो मन्त्रिसत्तमः।

गत्वा लक्ष्मणसामीप्यं प्रणनाम स दण्डवत्॥२९॥

ततोऽङ्गदं परिष्वज्य लक्ष्मणः प्रियवर्धनः।

उवाच वत्स गच्छ त्वं पितृव्याय निवेदय॥३०॥

मामागतं राघवेण चोदितं रौद्रमूर्तिना।

तथेति त्वरितं गत्वा सुग्रीवाय न्यवेदयत्॥३१॥

लक्ष्मणः क्रोधताम्राक्षः पुरद्वारि बहिः स्थितः।

तच्छ्रुत्वाऽतीव सन्त्रस्तः सुग्रीवो वानरेश्वरः॥३२॥

आहूय मन्त्रिणां श्रेष्ठं हनूमन्तमथाब्रवीत्।

गच्छ त्वमङ्गदेनाशु लक्ष्मणं विनयान्वितः॥३३॥

सान्त्वयन् कोपितं वीरं शनैरानय सादरम्।

प्रेषयित्वा हनूमन्तं तारामाह कपीश्वरः॥३४॥

त्वं गच्छ सान्त्वयन्ती तं लक्ष्मणं मृदुभाषितैः।

शान्तमन्तःपुरं नीत्वा पश्चाद्दर्शय मेऽनघे॥३५॥

भवत्विति ततस्तारा मध्यकक्षं समाविशत्।

हनुमानङ्गदेनैव सहितो लक्ष्मणान्तिकम्॥३६॥

गत्वा ननाम शिरसा भक्त्या स्वागतमब्रवीत्।

एहि वीर महाभाग भवद्गृहमशङ्कितम्॥३७॥

प्रविश्य राजदारादीन् दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च।

यदाज्ञापयसे पश्चात्तत्सर्वं करवाणि भोः॥३८॥

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं भक्त्या करे गृह्य स मारुतिः।

आनयामास नगरमध्याद्राजगृहं प्रति॥३९॥

पश्यंस्तत्र महासौधान् यूथपानां समन्ततः।

जगाम भवनं राज्ञः सुरेन्द्रभवनोपमम्॥४०॥

मध्यकक्षे गता तत्र तारा ताराधिपानना।

सर्वाभरणसम्पन्ना मदरक्तान्तलोचना॥४१॥

उवाच लक्ष्मणं नत्वा स्मितपूर्वाभिभाषिणी।

एहि देवर भद्रं ते साधुस्त्वं भक्तवत्सलः॥४२॥

किमर्थं कोपमाकार्षीर्भक्ते भृत्ये कपीश्वरे।

बहुकालमनाश्वासं दुःखमेवानुभूतवान्॥४३॥

इदानीं बहुदुःखौघाद्भवद्भिरभिरक्षितः।

भवत्प्रसादात्सुग्रीवः प्राप्तसौख्यो महामतिः॥४४॥

कामासक्तो रघुपतेः सेवार्थं नागतो हरिः।

आगमिष्यन्ति हरयो नानादेशगताः प्रभो॥४५॥

प्रेषितो दशसाहस्रा हरयो रघुसत्तम।

आनेतुं वानरान् दिग्भ्यो महापर्वतसन्निभान्॥४६॥

सुग्रीवः स्वयमागत्य सर्ववानरयूथपैः।

वधयिष्यति दैत्यौघान् रावणं च हनिष्यति॥४७॥

त्वयैव सहितोऽद्यैव गन्ता वानरपुङ्गवः।

पश्यान्तर्भवनं तत्र पुत्रदारसुहृद्वृतम्॥४८॥

दृष्ट्वा सुग्रीवमभयं दत्त्वा नय सहैव ते।

ताराया वचनं श्रुत्वा कृशक्रोधोऽथ लक्ष्मणः॥४९॥

जगामान्तःपुरं यत्र सुग्रीवो वानरेश्वरः।

रुमामालिङ्ग्य सुग्रीवः पर्यङ्के पर्यवस्थितः॥५०॥

दृष्ट्वा लक्ष्मणमत्यर्थमुत्पपातातिभीतवत्।

तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः क्रुद्धो मदविह्वलितेक्षणम्॥५१॥

सुग्रीवं प्राह दुर्वृत्त विस्मृतोऽसि रघूत्तमम्।

वाली येन हतो वीरः स बाणोऽद्य प्रतीक्षते॥५२॥

त्वमेव वालिनो मार्गं गमिष्यसि मया हतः।

एवमत्यन्तपरुषं वदन्तं लक्ष्मणं तदा॥५३॥

उवाच हनुमान् वीरः कथमेवं प्रभाषसे।

त्वत्तोऽधिकतरो रामे भक्तोऽयं वानराधिपः॥५४॥

रामकार्यार्थमनिशं जागर्ति न तु विस्मृतः।

आगताः परितः पश्य वानराः कोटिशः प्रभो॥५५॥

गमिष्यन्त्यचिरेणैव सीतायाः परिमार्गणम्।

साधयिष्यति सुग्रीवो रामकार्यमशेषतः॥५६॥

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं सौमित्रिर्लज्जितोऽभवत्।

सुग्रीवोऽप्यर्घ्यपाद्याद्यैर्लक्ष्मणं समपूजयत्॥५७॥

आलिङ्ग्य प्राह रामस्य दासोऽहं तेन रक्षितः।

रामः स्वतेजसा लोकान् क्षणार्धेनैव जेष्यति॥५८॥

सहायमात्रमेवाहं वानरैः सहितः प्रभो।

सौमित्रिरपि सुग्रीवं प्राह किञ्चिन्मयोदितम्॥५९॥

तत्क्षमस्व महाभाग प्रणयाद्भाषितं मया।

गच्छामोऽद्यैव सुग्रीव रामस्तिष्ठति कानने॥६०॥

एक एवातिदुःखार्त्तो जानकीविरहात्प्रभुः।

तथेति रथमारुह्य लक्ष्मणेन समन्वितः॥६१॥

वानरैः सहितो राजा राममेवान्वपद्यत॥६२॥

भेरीमृदङ्गैर्बहुऋक्षवानरैः श्वेतातपत्रैर्व्यजनैश्च शोभितः।

नीलाङ्गदाद्यैर्हनुमत्प्रधानैः समावृतो राघवमभ्यगाद्धरिः॥६३॥

॥इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे किष्किन्धाकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥

षष्ठः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षष्ठः सर्गः

दृष्ट्वा रामं समासीनं गुहाद्वारि शिलातले।

चैलाजिनधरं श्यामं जटामौलिविराजितम्॥१॥

विशालनयनं शान्तं स्मितचारुमुखाम्बुजम्।

सीताविरहसन्तप्तं पश्यन्तं मृगपक्षिणः॥२॥

रथाद्दूरात्समुत्पत्य वेगात्सुग्रीवलक्ष्मणौ।

रामस्य पादयोरग्रे पेततुर्भक्तिसंयुतौ॥३॥

रामः सुग्रीवमालिङ्ग्य पृष्ट्वाऽनामयमन्तिके।

स्थापयित्वा यथान्यायं पूजयामास धर्मवित्॥४॥

ततोऽब्रवीद् रघुश्रेष्ठं सुग्रीवो भक्तिनम्रधीः।

देव पश्य समायान्तीं वानराणां महाचमूम्॥५॥

कुलाचलाद्रिसम्भूता मेरुमन्दरसन्निभाः।

नानाद्वीपसरिच्छैलवासिनः पर्वतोपमाः॥६॥

असङ्ख्याताः समायान्ति हरयः कामरूपिणः।

सर्वे देवांशसम्भूताः सर्वे युद्धविशारदाः॥७॥

अत्र केचिद्गजबलाः केचिद्दशगजोपमाः।

गजायुतबलाः केचिदन्येऽमितबलाः प्रभो॥८॥

केचिदञ्जनकूटाभाः केचित्कनकसन्निभाः।

केचिद्रक्तान्तवदना दीर्घवालास्तथाऽपरे॥९॥

शुद्धस्फटिकसङ्काशाः केचिद्राक्षससन्निभाः।

गर्जन्तः परितो यान्ति वानरा युद्धकाङ्क्षिणः॥१०॥

त्वदाज्ञाकारिणः सर्वे फलमूलाशनाः प्रभो।

ऋक्षाणामधिपो वीरो जाम्बवान्नाम बुद्धिमान्॥११॥

एष मे मन्त्रिणां श्रेष्ठः कोटिभल्लूकवृन्दपः।

हनूमानेष विख्यातो महासत्त्वपराक्रमः॥१२॥

वायुपुत्रोऽतितेजस्वी मन्त्री बुद्धिमतां वरः।

नलो नीलश्च गवयो गवाक्षो गन्धमादनः॥१३॥

शरभो मैन्दवश्चैव गजः पनस एव च।

वलीमुखो दधिमुखः सुषेणस्तार एव च॥१४॥

केसरी च महासत्त्वः पिता हनुमतो बली।

एते ते यूथपा राम प्राधान्येन मयोदिताः॥१५॥

महात्मानो महावीर्याः शक्रतुल्यपराक्रमाः।

एते प्रत्येकतः कोटिकोटिवानरयूथपाः॥१६॥

तवाज्ञाकारिणः सर्वे सर्वे देवांशसम्भवाः।

एष वालिसुतः श्रीमानङ्गदो नाम विश्रुतः॥१७॥

वालितुल्यबलो वीरो राक्षसानां बलान्तकः।

एते चान्ये च बहवस्त्वदर्थे त्यक्तजीविताः॥१८॥

योद्धारः पर्वताग्रैश्च निपुणाः शत्रुघातने।

आज्ञापय रघुश्रेष्ठ सर्वे ते वशवर्तिनः॥१९॥

रामः सुग्रीवमालिङ्ग्य हर्षपूर्णाश्रुलोचनः।

प्राह सुग्रीव जानासि सर्वं त्वं कार्यगौरवम्॥२०॥

मार्गणार्थं हि जानक्या नियुङ्क्ष्व यदि रोचते।

श्रुत्वा रामस्य वचनं सुग्रीवः प्रीतमानसः॥२१॥

प्रेषयामास बलिनो वानरान् वानरर्षभः।

दिक्षु सर्वासु विविधान् वानरान् प्रेष्य सत्वरम्॥२२॥

दक्षिणां दिशमत्यर्थं प्रयत्नेन महाबलान्।

युवराजं जाम्बवन्तं हनूमन्तं महाबलम्॥२३॥

नलं सुषेणं शरभं मैन्दं द्विविदमेव च।

प्रेषयामास सुग्रीवो वचनं चेदमब्रवीत्॥२४॥

विचिन्वन्तु प्रयत्नेन भवन्तो जानकीं शुभाम्।

मासादर्वाङ्निवर्तध्वं मच्छासनपुरःसराः॥२५॥

सीतामदृष्ट्वा यदि वो मासादूर्ध्वं दिनं भवेत्।

तदा प्राणान्तिकं दण्डं मत्तः प्राप्स्यथ वानराः॥२६॥

इति प्रस्थाप्य सुग्रीवो वानरान् भीमविक्रमान्।

रामस्य पार्श्वे श्रीरामं नत्वा चोपविवेश सः॥२७॥

गच्छन्तं मारुतिं दृष्ट्वा रामो वचनमब्रवीत्।

अभिज्ञानार्थमेतन्मे ह्यङ्गुलीयकमुत्तमम्॥२८॥

मन्नामाक्षरसंयुक्तं सीतायै दीयतां रहः।
अस्मिन् कार्ये प्रमाणं हि त्वमेव कपिसत्तम।
जानामि सत्त्वं ते सर्वं गच्छ पन्थाः शुभस्तव॥२९॥

एवं कपीनां राज्ञा ते विसृष्टाः परिमार्गणे।

सीताया अङ्गदमुखा बभ्रमुस्तत्र तत्र ह॥३०॥

भ्रमन्तो विन्ध्यगहने ददृशुः पर्वतोपमम्।

राक्षसं भीषणाकारं भक्षयन्तं मृगान् गजान्॥३१॥

रावणोऽयमिति ज्ञात्वा केचिद् वानरपुङ्गवाः।

जघ्नुः किलकिलाशब्दं मुञ्चन्तो मुष्टिभिः क्षणात्॥३२॥

नायं रावण इत्युक्त्वा ययुरन्यन्महद्वनम्।

तृषार्ता सलिलं तत्र नाविन्दन् हरिपुङ्गवाः॥३३॥

विभ्रमन्तो महारण्ये शुष्ककण्ठोष्ठतालुकाः।

ददृशुर्गह्वरं तत्र तृणगुल्मावृतं महत्॥३४॥

आर्द्रपक्षान् क्रौञ्चहंसान्निःसृतान् ददृशुस्ततः।

अत्रास्ते सलिलं नूनं प्रविशामो महागुहाम्॥३५॥

इत्युक्त्वा हनुमानग्रे प्रविवेश तमन्वयुः।

सर्वे परस्परं धृत्वा बाहून् बाहुभिरुत्सुकाः॥३६॥

अन्धकारे महद्दूरं गत्वाऽपश्यन् कपीश्वराः।

जलाशयान् मणिनिभतोयान् कल्पद्रुमोपमान्॥३७॥

वृक्षान् पक्वफलैर्नम्रान् मधुद्रोणसमन्वितान्।

गृहान् सर्वगुणोपेतान् मणिवस्त्रादिपूरितान्॥३८॥

दिव्यभक्ष्यान्नसहितान् मानुषैः परिवर्जितान्।

विस्मितास्तत्र भवने दिव्ये कनकविष्टरे॥३९॥

प्रभया दीप्यमानां तु ददृशुः स्त्रियमेककाम्।

ध्यायन्तीं चीरवसनां योगिनीं योगमास्थिताम्॥४०॥

प्रणेमुस्तां महाभागां भक्त्या भीत्या च वानराः।

दृष्ट्वा तान् वानरान् देवी प्राह यूयं किमागताः॥४१॥

कुतो वा कस्य दूता वा मत्स्थानं किं प्रधर्षथ।

तच्छ्रुत्वा हनुमानाह शृणु वक्ष्यामि देवि ते॥४२॥

अयोध्याधिपतिः श्रीमान् राजा दशरथः प्रभुः।

तस्य पुत्रो महाभागो ज्येष्ठो राम इति श्रुतः॥४३॥

पितुराज्ञां पुरस्कृत्य सभार्यः सानुजो वनम्।

गतस्तत्र हृता भार्या तस्य साध्वी दुरात्मना॥४४॥

रावणेन ततो रामः सुग्रीवं सानुजो ययौ।

सुग्रीवो मित्रभावेन रामस्य प्रियवल्लभाम्॥४५॥

मृगयध्वमिति प्राह ततो वयमुपागताः।

ततो वनं विचिन्वन्तो जानकीं जलकाङ्क्षिणः॥४६॥

प्रविष्टा गह्वरं घोरं दैवादत्र समागताः।

त्वं वा किमर्थमत्रासि का वा त्वं वद नः शुभे॥४७॥

योगिनी च तथा दृष्ट्वा वानरान् प्राह हृष्टधीः।

यथेष्टं फलमूलानि जग्ध्वा पीत्वाऽमृतं पयः॥४८॥

आगच्छत ततो वक्ष्ये मम वृत्तान्तमादितः।

तथेति भुक्त्वा पीत्वा च हृष्टास्ते सर्ववानराः॥४९॥

देव्याः समीपं गत्वा ते बद्धाञ्जलिपुटाः स्थिताः।

ततः प्राह हनूमन्तं योगिनी दिव्यदर्शना॥५०॥

हेमा नाम पुरा दिव्यरूपिणी विश्वकर्मणः।

पुत्री महेशं नृत्येन तोषयामास भामिनी॥५१॥

तुष्टो महेशः प्रददाविदं दिव्यपुरं महत्।

अत्र स्थिता सा सुदती वर्षाणामयुतायुतम्॥५२॥

तस्या अहं सखी विष्णुतत्परा मोक्षकाङ्क्षिणी।

नाम्ना स्वयम्प्रभा दिव्यगन्धर्वतनया पुरा॥५३॥

गच्छन्ती ब्रह्मलोकं सा मामाहेदं तपश्चर।

अत्रैव निवसन्ती त्वं सर्वप्राणिविवर्जिते॥५४॥

त्रेतायुगे दाशरथिर्भूत्वा नारायणोऽव्ययः।

भूभारहरणार्थाय विचरिष्यति कानने॥५५॥

मार्गन्तो वानरास्तस्य भार्यामायान्ति ते गुहाम्।

पूजयित्वाऽथ तान् नत्वा रामं स्तुत्वा प्रयत्नतः॥५६॥

यातासि भवनं विष्णोर्योगिगम्यं सनातनम्।

इतोऽहं गन्तुमिच्छामि रामं द्रष्टुं त्वरान्विता॥५७॥

यूयं पिदध्वमक्षीणि गमिष्यथ बहिर्गुहाम्।

तथैव चक्रुस्ते वेगाद्गताः पूर्वस्थितं वनम्॥५८॥

साऽपि त्यक्त्वा गुहां शीघ्रं ययौ राघवसन्निधिम्।

तत्र रामं ससुग्रीवं लक्ष्मणं च ददर्श ह॥५९॥

कृत्वा प्रदक्षिणं रामं प्रणम्य बहुशः सुधीः।

आह गद्गदया वाचा रोमाञ्चिततनूरुहा॥६०॥

दासी तवाहं राजेन्द्र दर्शनार्थमिहाऽऽगता।

बहुवर्षसहस्राणि तप्तं मे दुश्चरं तपः॥६१॥

गुहायां दर्शनार्थं ते फलितं मेऽद्य तत्तपः।

अद्य हि त्वां नमस्यामि मायायाः परतः स्थितम्॥६२॥

सर्वभूतेषु चालक्ष्यं बहिरन्तरवस्थितम्।

योगमायाजवनिकाच्छन्नो मानुषविग्रहः॥६३॥

न लक्ष्यसेऽज्ञानदृशां शैलूष इव रूपधृक्।

महाभागवतानां त्वं भक्तियोगविधित्सया॥६४॥

अवतीर्णोऽसि भगवन् कथं जानामि तामसी।

लोके जानातु यः कश्चित् तव तत्त्वं रघूत्तम॥६५॥

ममैतदेव रूपं ते सदा भातु हृदालये।

राम ते पादयुगलं दर्शितं मोक्षदर्शनम्॥६६॥

अदर्शनं भवार्णानां सन्मार्गपरिदर्शनम्।
धनपुत्रकलत्रादिविभूतिपरिदर्पितः।
अकिञ्चनधनं त्वाऽद्य नाभिधातुं जनोऽर्हति॥६७॥

निवृत्तगुणमार्गाय निष्किञ्चनधनाय ते॥६८॥॥६८॥

नमः स्वात्माभिरामाय निर्गुणाय गुणात्मने।

कालरूपिणमीशानमादिमध्यान्तवर्जितम्॥६९॥

समं चरन्तं सर्वत्र मन्ये त्वां पुरुषं परम्।

देव ते चेष्टितं कश्चिन्न वेद नृविडम्बनम्॥७०॥

न तेऽस्ति कश्चिद्दयितो द्वेष्यो वाऽपर एव च।

त्वन्मायापिहितात्मानस्त्वां पश्यन्ति तथाविधम्॥७१॥

अजस्याकर्तुरीशस्य देवतिर्यङ्नरादिषु।

जन्मकर्मादिकं यद्यत्तदत्यन्तविडम्बनम्॥७२॥

त्वामाहुरक्षरं जातं कथाश्रवणसिद्धये।

केचित्कोसलराजस्य तपसः फलसिद्धये॥७३॥

कौसल्यया प्रार्थ्यमानं जातमाहुः परे जनाः।

दुष्टराक्षसभूभारहरणायार्थितो विभुः॥७४॥

ब्रह्मणा नररूपेण जातोऽयमिति केचन।

शृण्वन्ति गायन्ति च ये कथास्ते रघुनन्दन॥७५॥

पश्यन्ति तव पादाब्जं भवार्णवसुतारणम्।

त्वन्मायागुणबद्धाहं व्यतिरिक्तं गुणाश्रयम्॥७६॥

कथं त्वां देव जानीयां स्तोतुं वाऽविषयं विभुम्।
नमस्यामि रघुश्रेष्ठं बाणासनशरान्वितम्।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सुग्रीवादिभिरन्वितम्॥७७॥

एवं स्तुतो रघुश्रेष्ठः प्रसन्नः प्रणताघहृत्।

उवाच योगिनीं भक्तां किं ते मनसि काङ्क्षितम्॥७८॥

सा प्राह राघवं भक्त्या भक्तिं ते भक्तवत्सल।

यत्र कुत्रापि जाताया निश्चलां देहि मे प्रभो॥७९॥

त्वद्भक्तेषु सदा सङ्गो भूयान्मे प्राकृतेषु न।

जिह्वा मे रामरामेति भक्त्या वदतु सर्वदा॥८०॥

मानसं श्यामलं रूपं सीतालक्ष्मणसंयुतम्।

धनुर्बाणधरं पीतवाससं मुकुटोज्ज्वलम्॥८१॥

अङ्गदैर्नूपुरैर्मुक्ताहारैः कौस्तुभकुण्डलैः।

भान्तं स्मरतु मे राम वरं नान्यं वृणे प्रभो॥८२॥

श्रीराम उवाच

सप्तमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तमः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

अथ तत्र समासीना वृक्षखण्डेषु वानराः।

चिन्तयन्तो विमुह्यन्तः सीतामार्गणकर्शिताः॥१॥

तत्रोवाचाङ्गदः कांश्चिद् वानरान् वानरर्षभः।

भ्रमतां गह्वरेऽस्माकं मासो नूनं गतोऽभवत्॥२॥

सीता नाधिगताऽस्माभिर्न कृतं राजशासनम्।

यदि गच्छाम किष्किन्धां सुग्रीवोऽस्मान् हनिष्यति॥३॥

विशेषतः शत्रुसुतं मां मिषान्निहनिष्यति।

मयि तस्य कुतः प्रीतिरहं रामेण रक्षितः॥४॥

इदानीं रामकार्यं मे न कृतं तन्मिषं भवेत्।

तस्य मद्धनने नूनं सुग्रीवस्य दुरात्मनः॥५॥

मातृकल्पां भ्रातृभार्यां पापात्माऽनुभवत्यसौ।

न गच्छेयमतः पार्श्वं तस्य वानरपुङ्गवाः॥६॥

त्यक्ष्यामि जीवितं चात्र येन केनापि मृत्युना।

इत्यश्रुनयनं केचिद्दृष्ट्वा वानरपुङ्गवाः॥७॥

व्यथिताः साश्रुनयना युवराजमथाब्रुवन्॥८॥

किमर्थं तव शोकोऽत्र वयं ते प्राणरक्षकाः।

भवामो निवसामोऽत्र गुहायां भयवर्जिताः॥९॥

सर्वसौभाग्यसहितं पुरं देवपुरोपमम्।

शनैः परस्परं वाक्यं वदतां मारुतात्मजः॥१०॥

श्रुत्वाऽङ्गदं समालिङ्ग्य प्रोवाच नयकोविदः।

विचार्यते किमर्थं ते दुर्विचारो न युज्यते॥११॥

राज्ञोऽत्यन्तप्रियस्त्वं हि तारापुत्रोऽतिवल्लभः।

रामस्य लक्ष्मणात्प्रीतिस्त्वयि नित्यं प्रवर्धते॥१२॥

अतो न राघवाद्भीतिस्तव राज्ञो विशेषतः।

अहं तव हिते सक्तो वत्स नान्यं विचारय॥१३॥

गुहावासश्च निर्भेद्य इत्युक्तं वानरैस्तु यत्।

तदेतद्रामबाणानामभेद्यं किं जगत्त्रये॥१४॥

ये त्वां दुर्बोधयन्त्येते वानरा वानरर्षभ।

पुत्रदारादिकं त्यक्त्वा कथं स्थास्यन्ति ते त्वया॥१५॥

अन्यद्गुह्यतमं वक्ष्ये रहस्यं शृणु मे सुत।

रामो न मानुषो देवः साक्षान्नारायणोऽव्ययः॥१६॥

सीता भगवती माया जनसम्मोहकारिणी।

लक्ष्मणो भुवनाधारः साक्षाच्छेषः फणीश्वरः॥१७॥

ब्रह्मणा प्रार्थिताः सर्वे रक्षोगणविनाशने।

मायामानुषभावेन जाता लोकैकरक्षकाः॥१८॥

वयं च पार्षदाः सर्वे विष्णोर्वैकुण्ठवासिनः।

मनुष्यभावमापन्ने स्वेच्छया परमात्मनि॥१९॥

वयं वानररूपेण जातास्तस्यैव मायया।

वयं तु तपसा पूर्वमाराध्य जगतां पतिम्॥२०॥

तेनैवानुगृहीताः स्मः पार्षदत्वमुपागताः।

इदानीमपि तस्यैव सेवां कृत्वैव मायया॥२१॥

पुनर्वैकुण्ठमासाद्य सुखं स्थास्यामहे वयम्।

इत्यङ्गदमथाऽश्वास्य गता विन्ध्यं महाचलम्॥२२॥

विचिन्वन्तोऽथ शनकैर्जानकीं दक्षिणाम्बुधेः।

तीरे महेन्द्राख्यगिरेः पवित्रं पादमाययुः॥२३॥

दृष्ट्वा समुद्रं दुष्पारमगाधं भयवर्धनम्।

वानरा भयसन्त्रस्ताः किं कुर्म इति वादिनः॥२४॥

निषेदुरुदधेस्तीरे सर्वे चिन्तासमन्विताः।

मन्त्रयामासुरन्योन्यमङ्गदाद्या महाबलाः॥२५॥

भ्रमतो मे वने मासो गतोऽत्रैव गुहान्तरे।

न दृष्टो रावणो वाऽद्य सीता वा जनकात्मजा॥२६॥

सुग्रीवस्तीक्ष्णदण्डोऽस्मान्निहन्त्येव न संशयः।

सुग्रीववधतोऽस्माकं श्रेयः प्रायोपवेशनम्॥२७॥

इति निश्चित्य तत्रैव दर्भानास्तीर्य सर्वतः।

उपाविवेशुस्ते सर्वे मरणे कृतनिश्चयाः॥२८॥

एतस्मिन्नन्तरे तत्र महेन्द्राद्रिगुहान्तरात्।

निर्गत्य शनकैरागाद्गृध्रः पर्वतसन्निभः॥२९॥

दृष्ट्वा प्रायोपवेशेन स्थितान् वानरपुङ्गवान्।

उवाच शनकैर्गृध्रः प्राप्तो भक्ष्योऽद्य मे बहुः॥३०॥

एकैकशः क्रमात्सर्वान् भक्षयामि दिने दिने।

श्रुत्वा तद्गृध्रवचनं वानरा भीतमानसाः॥३१॥

भक्षयिष्यति नः सर्वानसौ गृध्रो न संशयः।

रामकार्यं च नास्माभिः कृतं किञ्चिद् धरीश्वराः॥३२॥

सुग्रीवस्यापि च हितं न कृतं स्वात्मनामपि।

वृथाऽनेन वधं प्राप्ता गच्छामो यमसादनम्॥३३॥

अहो जटायुर्धर्मात्मा रामस्यार्थे मृतः सुधीः।

मोक्षं प्राप दुरावापं योगिनामप्यरिन्दमः॥३४॥

सम्पातिस्तु तदा वाक्यं श्रुत्वा वानरभाषितम्।

के वा यूयं मम भ्रातुः कर्णपीयूषसन्निभम्॥३५॥

जटायुरिति नामाद्य व्याहरन्तः परस्परम्।

उच्यतां वो भयं मा भून्मत्तः प्लवगसत्तमाः॥३६॥

तमुवाचाङ्गदः श्रीमानुत्थितो गृध्रसन्निधौ।

रामो दाशरथिः श्रीमान् लक्ष्मणेन समन्वितः॥३७॥

सीतया भार्यया सार्धं विचचार महावने।

तस्य सीता हृता साध्वी रावणेन दुरात्मना॥३८॥

मृगयां निर्गते रामे लक्ष्मणे च हृता बलात्।

रामरामेति क्रोशन्ती श्रुत्वा गृध्रः प्रतापवान्॥३९॥

जटायुर्नाम पक्षीन्द्रो युद्धं कृत्वा सुदारुणम्।

रावणेन हतो वीरो राघवार्थं महाबलः॥४०॥

रामेण दग्धो रामस्य सायुज्यमगमत्क्षणात्।

रामः सुग्रीवमासाद्य सख्यं कृत्वाऽग्निसाक्षिकम्॥४१॥

सुग्रीवचोदितो हत्वा वालिनं सुदुरासदम्।

राज्यं ददौ वानराणां सुग्रीवाय महाबलः॥४२॥

सुग्रीवः प्रेषयामास सीतायाः परिमार्गणे।

अस्मान् वानरवृन्दान् वै महासत्त्वान् महाबलः॥४३॥

मासादर्वाङ्निवर्तध्वं नो चेत्प्राणान् हरामि वः।

इत्याज्ञया भ्रमन्तोऽस्मिन् वने गह्वरमध्यगाः॥४४॥

गतो मासो न जानीमः सीतां वा रावणं च वा।

मर्तुं प्रायोपविष्टा स्मस्तीरे लवणवारिधेः॥४५॥

यदि जानासि हे पक्षिन् सीतां कथय नः शुभाम्।

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा सम्पातिर्हृष्टमानसः॥४६॥

उवाच मत्प्रियो भ्राता जटायुः प्लवगेश्वराः।

बहुवर्षसहस्रान्ते भ्रातृवार्ता श्रुता मया॥४७॥

वाक्साहाय्यं करिष्येऽहं भवतां प्लवगेश्वराः।

भ्रातुः सलिलदानाय नयध्वं मां जलान्तिकम्॥४८॥

पश्चात्सर्वं शुभं वक्ष्ये भवतां कार्यसिद्धये।

तथेति निन्युस्ते तीरं समुद्रस्य विहङ्गमम्॥४९॥

सोऽपि तत्सलिले स्नात्वा भ्रातुर्दत्त्वा जलाञ्जलिम्।
पुनः स्वस्थानमासाद्य स्थितो नीतो हरीश्वरैः।
सम्पातिः कथयामास वानरान् परिहर्षयन्॥५०॥

लङ्का नाम नगर्यास्ते त्रिकूटगिरिमूर्धनि।

तत्राशोकवने सीता राक्षसीभिः सुरक्षिता॥५१॥

समुद्रमध्ये सा लङ्का शतयोजनदूरतः।

दृश्यते मे न सन्देहः सीता च परिदृश्यते॥५२॥

गृध्रत्वाद्दूरदृष्टिर्मे नात्र संशयितुं क्षमम्।

शतयोजनविस्तीर्णं समुद्रं यस्तु लङ्घयेत्॥५३॥

स एव जानकीं दृष्ट्वा पुनरायास्यति ध्रुवम्।
अहमेव दुरात्मानं रावणं हन्तुमुत्सहे।
भ्रातुर्हन्तारमेकाकी किन्तु पक्षविवर्जितः॥५४॥

यतध्वमतियत्नेन लङ्घितुं सरितां पतिम्।

ततो हन्ता रघुश्रेष्ठो रावणं राक्षसाधिपम्॥५५॥

उल्लङ्घ्य सिन्धुं शतयोजनायतं
लङ्कां प्रविश्याथ विदेहकन्यकाम्।
दृष्ट्वा समाभाष्य च वारिधिं पुनः
तर्तुं समर्थः कतमो विचार्यताम्॥५६॥

॥इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे किष्किन्धाकाण्डे सप्तमः सर्गः॥

अष्टमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अष्टमः सर्गः

अथ ते कौतुकाविष्टाः सम्पातिं सर्ववानराः।

पप्रच्छुर्भगवन् ब्रूहि स्वमुदन्तं त्वमादितः॥१॥

सम्पातिः कथयामास स्ववृत्तान्तं पुरा कृतम्।

अहं पुरा जटायुश्च भ्रातरौ रूढयौवनौ॥२॥

बलेन दर्पितावावां बलजिज्ञासया खगौ।

सूर्यमण्डलपर्यन्तं गन्तुमुत्पतितौ मदात्॥३॥

बहुयोजनसाहस्रं गतौ तत्र प्रतापितः।

जटायुस्तं परित्रातुं पक्षैराच्छाद्य मोहतः॥४॥

स्थितोऽहं रश्मिभिर्दग्धपक्षोऽस्मिन् विन्ध्यमूर्धनि।

पतितो दूरपतनान्मूर्च्छितोऽहं कपीश्वराः॥५॥

दिनत्रयात्पुनः प्राणसहितो दग्धपक्षकः।

देशं वा गिरिकूटान् वा न जाने भ्रान्तमानसः॥६॥

शनैरुन्मील्य नयने दृष्ट्वा तत्राऽश्रमं शुभम्।

शनैः शनैराश्रमस्य समीपं गतवानहम्॥७॥

चन्द्रमा नाम मुनिराड्दृष्ट्वा मां विस्मितोऽवदत्।

सम्पाते किमिदं तेऽद्य विरूपं केन वा कृतम्॥८॥

जानामि त्वामहं पूर्वमत्यन्तं बलवानसि।

दग्धौ किमर्थं ते पक्षौ कथ्यतां यदि मन्यसे॥९॥

ततः स्वचेष्टितं सर्वं कथयित्वाऽतिदुःखितः।

अब्रवं मुनिशार्दूल दह्येऽहं दाववह्निना॥१०॥

कथं धारयितुं शक्तो विपक्षो जीवितं प्रभो।

इत्युक्तोऽथ मुनिर्वीक्ष्य मां दयार्द्रविलोचनः॥११॥

शृणु वत्स वचो मेऽद्य श्रुत्वा कुरु यथेप्सितम्।

देहमूलमिदं दुःखं देहः कर्मसमुद्भवः॥१२॥

कर्म प्रवर्तते देहेऽहम्बुद्ध्या पुरुषस्य हि।

अहङ्कारस्त्वनादिः स्यादविद्यासम्भवो जडः॥१३॥

चिच्छायया सदा युक्तस्तप्तायःपिण्डवत् सदा।

तेन देहस्य तादात्म्याद्देहश्चेतनवान् भवेत्॥१४॥

देहोऽहमिति बुद्धिः स्यादात्मनोऽहङ्कृतेर्बलात्।

तन्मूल एष संसारः सुखदुःखादिसाधकः॥१५॥

आत्मनो निर्विकारस्य मिथ्या तादात्म्यतः सदा।

देहोऽहं कर्मकर्ताऽहमिति सङ्कल्प्य सर्वदा॥१६॥

जीवः करोति कर्माणि तत्फलैर्बद्ध्यतेऽवशः।

ऊर्ध्वाधो भ्रमते नित्यं पापपुण्यात्मकः स्वयम्॥१७॥

कृतं मयाऽधिकं पुण्यं यज्ञदानादि निश्चितम्।

स्वर्गं गत्वा सुखं भोक्ष्य इति सङ्कल्पवान् भवेत्॥१८॥

तथैवाध्यासतस्तत्र चिरं भुक्त्वा सुखं महत्।

क्षीणपुण्यः पतत्यर्वागनिच्छन् कर्मचोदितः॥१९॥

पतित्वा मण्डले चेन्दोस्ततो नीहारसंयुतः।

भूमौ पतित्वा व्रीह्यादौ तत्र स्थित्वा चिरं पुनः॥२०॥

भूत्वा चतुर्विधं भोज्यं पुरुषैर्भुज्यते ततः।

रेतो भूत्वा पुनस्तेन ऋतौ स्त्रीयोनिसिञ्चितः॥२१॥

योनिरक्तेन संयुक्तं जरायुपरिवेष्टितम्।

दिनेनैकेन कललं भूत्वा रूढत्वमाप्नुयात्॥२२॥

तत्पुनः पञ्चरात्रेण बुद्बुदाकारतामियात्।

सप्तरात्रेण तदपि मांसपेशित्वमाप्नुयात्॥२३॥

पक्षमात्रेण सा पेशी रुधिरेण परिप्लुता।

तस्या एवाङ्कुरोत्पत्तिः पञ्चविंशतिरात्रिषु॥२४॥

ग्रीवा शिरश्च स्कन्धश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम्।

पञ्चधाङ्गानि चैकैकं जायन्ते मासतः क्रमात्॥२५॥

पाणिपादौ तथा पार्श्वः कटिर्जानु तथैव च।

मासद्वयात् प्रजायन्ते क्रमेणैव न चान्यथा॥२६॥

त्रिभिर्मासैः प्रजायन्ते अङ्गानां सन्धयः क्रमात्।

सर्वाङ्गुल्यः प्रजायन्ते क्रमान्मासचतुष्टये॥२७॥

नासा कर्णौ च नेत्रे च जायन्ते पञ्चमासतः।

दन्तपङ्क्तिर्नखा गुह्यं पञ्चमे जायते तथा॥२८॥

अर्वाक् षण्मासतश्छिद्रं कर्णयोर्भवति स्फुटम्।

पायुर्मेढ्रमुपस्थं च नाभिश्चापि भवेन्नृणाम्॥२९॥

सप्तमे मासि रोमाणि शिरः केशास्तथैव च।

विभक्तावयवत्वं च सर्वं सम्पद्यतेऽष्टमे॥३०॥

जठरे वर्धते गर्भः स्त्रिया एवं विहङ्गम।

पञ्चमे मासि चैतन्यं जीवः प्राप्नोति सर्वशः॥३१॥

नाभिसूत्राल्परन्ध्रेण मातृभुक्तान्नसारतः।

वर्धते गर्भतः पिण्डो न म्रियेत स्वकर्मतः॥३२॥

स्मृत्वा सर्वाणि जन्मानि पूर्वकर्माणि सर्वशः।

जठरानलतप्तोऽयमिदं वचनमब्रवीत्॥३३॥

नानायोनिसहस्रेषु जायमानोऽनुभूतवान्।

पुत्रदारादिसम्बन्धं कोटिशः पशुबान्धवान्॥३४॥

कुटुम्बभरणासक्त्या न्यायान्यायैर्धनार्जनम्।

कृतं नाकरवं विष्णुचिन्तां स्वप्नेऽपि दुर्भगः॥३५॥

इदानीं तत्फलं भुञ्जे गर्भदुःखं महत्तरम्।

अशाश्वते शाश्वतवद्देहे तृष्णासमन्वितः॥३६॥

अकार्याण्येव कृतवान्न कृतं हितमात्मनः।

इत्येवं बहुधा दुःखमनुभूय स्वकर्मतः॥३७॥

कदा निष्क्रमणं मे स्याद्गर्भान्निरयसन्निभात्।

इत ऊर्ध्वं नित्यमहं विष्णुमेवानुपूजये॥३८॥

इत्यादि चिन्तयन् जीवो योनियन्त्रप्रपीडितः।

जायमानोऽतिदुःखेन नरकात्पातकी यथा॥३९॥

पूतिव्रणान्निपतितः कृमिरेष इवापरः।

ततो बाल्यादिदुःखानि सर्व एवं विभुञ्जते॥४०॥

त्वया चैवानुभूतानि सर्वत्र विदितानि च।

न वर्णितानि मे गृध्र यौवनादिषु सर्वतः॥४१॥

एवं देहोऽहमित्यस्मादभ्यासान्निरयादिकम्।

गर्भवासादिदुःखानि भवन्त्यभिनिवेशतः॥४२॥

तस्माद्देहद्वयादन्यमात्मानं प्रकृतेः परम्।

ज्ञात्वा देहादिममतां त्यक्त्वाऽऽत्मज्ञानवान् भवेत्॥४३॥

जाग्रदादिविनिर्मुक्तं सत्यज्ञानादिलक्षणम्।

शुद्धं बुद्धं सदा शान्तमात्मानमवधारयेत्॥४४॥

चिदात्मनि परिज्ञाते नष्टे मोहेऽज्ञसम्भवे।

देहः पततु वाऽरब्धकर्मवेगेन तिष्ठतु॥४५॥

योगिनो न हि दुःखं वा सुखं वाऽज्ञानसम्भवम्।

तस्माद्देहेन सहितो यावत्प्रारब्धसङ्क्षयः॥४६॥

तावत्तिष्ठ सुखेन त्वं धृतकञ्चुकसर्पवत्।

अन्यद्वक्ष्यामि ते पक्षिन् शृणु मे परमं हितम्॥४७॥

त्रेतायुगे दाशरथिर्भूत्वा नारायणोऽव्ययः।

रावणस्य वधार्थाय दण्डकानागमिष्यति॥४८॥

सीतया भार्यया सार्धं लक्ष्मणेन समन्वितः।

तत्राऽश्रमे जनकजां भ्रातृभ्यां रहिते वने॥४९॥

रावणश्चोरवन्नीत्वा लङ्कायां स्थापयिष्यति।

तस्याः सुग्रीवनिर्देशाद् वानराः परिमार्गणे॥५०॥

आगमिष्यन्ति जलधेस्तीरं तत्र समागमः।

त्वया तैः कारणवशाद्भविष्यति न संशयः॥५१॥

तदा सीतास्थितिं तेभ्यः कथयस्व यथार्थतः।

तदैव तव पक्षौ द्वावुत्पत्स्येते पुनर्नवौ॥५२॥

सम्पातिरुवाच

नवमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

नवमः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

गते विहायसा गृध्रराजे वानरपुङ्गवाः।

हर्षेण महताऽऽविष्टाः सीतादर्शनलालसाः॥१॥

ऊचुः समुद्रं पश्यन्तो नक्रचक्रभयङ्करम्।

तरङ्गादिभिरुन्नद्धमाकाशमिव दुर्ग्रहम्॥२॥

परस्परमवोचन् वै कथमेनं तरामहे।

उवाच चाङ्गदस्तत्र शृणुध्वं वानरोत्तमाः॥३॥

भवन्तोऽत्यन्तबलिनः शूराश्च कृतविक्रमाः।

को वात्र वारिधिं तीर्त्वा राजकार्यं करिष्यति॥४॥

एतेषां वानराणां स प्राणदाता न संशयः।

तदुत्तिष्ठतु मे शीघ्रं पुरतो यो महाबलः॥५॥

वानराणां च सर्वेषां रामसुग्रीवयोरपि।

स एव पालको भूयान्नात्र कार्या विचारणा॥६॥

इत्युक्ते युवराजेन तूष्णीं वानरसैनिकाः।

आसन्नोचुः किञ्चिदपि परस्परविलोकिनः॥७॥

अङ्गद उवाच

उच्यतां वै बलं सर्वैः प्रत्येकं कार्यसिद्धये।

केन वा साध्यते कार्यं जानीमस्तदनन्तरम्॥८॥

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा प्रोचुर्वीरा बलं पृथक्।

योजनानां दशारभ्य दशोत्तरगुणं जगुः॥९॥

शतादर्वाग्जाम्बवांस्तु प्राह मध्ये वनौकसाम्।

पुरा त्रिविक्रमे देवे पादं भूमानलक्षणम्॥१०॥

त्रिःसप्तकृत्वोऽहमगां प्रदक्षिणविधानतः।

इदानीं वार्धकग्रस्तो न शक्नोमि विलङ्घितुम्॥११॥

अङ्गदोऽप्याह मे गन्तुं शक्यं पारं महोदधेः।

पुनर्लङ्घनसामर्थ्यं न जानाम्यस्ति वा न वा॥१२॥

तमाह जाम्बवान् वीरस्त्वं राजा नो नियामकः।

न युक्तं त्वां नियोक्तुं मे त्वं समर्थोऽसि यद्यपि॥१३॥

अङ्गद उवाच