बालकाण्डः on Stotra Samhita

प्रथमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

प्रथमः सर्गः

॥राम हृदयम्॥

यः पृथिवीभरवारणाय दिविजैः सम्प्रार्थितश्चिन्मयः
सञ्जातः पृथिवीतले रविकुले मायामनुष्योऽव्ययः।
निश्चक्रं हतराक्षसः पुनरगाद् ब्रह्मत्वमाद्यं स्थिरां
कीर्तिं पापहरां विधाय जगतां तं जानकीशं भजे॥१॥

विश्वोद्भवस्थितिलयादिषु हेतुमेकं
मायाश्रयं विगतमायमचिन्त्यमूर्तिम्।
आनन्दसान्द्रममलं निजबोधरूपं
सीतापतिं विदिततत्त्वमहं नमामि॥२॥

पठन्ति ये नित्यमनन्यचेतसः
शृण्वन्ति चाध्यात्मिकसंज्ञितं शुभम्।
रामायणं सर्वपुराणसम्मतं
निर्धूतपापा हरिमेव यान्ति ते॥३॥

अध्यात्मरामायणमेव नित्यं
पठेद्यदीच्छेद्भवबन्धमुक्तिम्।
गवां सहस्रायुतकोटिदानात्
फलं लभेद्यः शृणुयात्स नित्यम्॥४॥

पुरारिगिरिसम्भूता श्रीरामार्णवसङ्गता।

अध्यात्मरामगङ्गेयं पुनाति भुवनत्रयम्॥५॥

कैलासाग्रे कदाचिद्रविशतविमले मन्दिरे रत्नपीठे
संविष्टं ध्याननिष्ठं त्रिनयनमभयं सेवितं सिद्धसङ्घैः।
देवी वामाङ्कसंस्था गिरिवरतनया पार्वती भक्तिनम्रा
प्राहेदं देवमीशं सकलमलहरं वाक्यमानन्दकन्दम्॥६॥

पार्वत्युवाच

नमोऽस्तु ते देव जगन्निवास
सर्वात्मदृक् त्वं परमेश्वरोऽसि।
पृच्छामि तत्त्वं पुरुषोत्तमस्य
सनातनं त्वं च सनातनोऽसि॥७॥

गोप्यं यदत्यन्तमनन्यवाच्यं
वदन्ति भक्तेषु महानुभावाः।
तदप्यहोऽहं तव देव भक्ता
प्रियोऽसि मे त्वं वद यत्तु पृष्टम्॥८॥

ज्ञानं सविज्ञानमथानुभक्ति-
वैराग्ययुक्तं च मितं विभास्वत्।
जानाम्यहं योषिदपि त्वदुक्तं
यथा तथा ब्रूहि तरन्ति येन॥९॥

पृच्छामि चान्यच्च परं रहस्यं
तदेव चाग्रे वद वारिजाक्ष।
श्रीरामचन्द्रेऽखिललोकसारे
भक्तिर्दृढा नौर्भवति प्रसिद्धा॥१०॥

भक्तिः प्रसिद्धा भवमोक्षणाय
नान्यत्ततः साधनमस्ति किञ्चित्।
तथाऽपि हृत्संशयबन्धनं मे
विभेत्तुमर्हस्यमलोक्तिभिस्त्वम्॥११॥

वदन्ति रामं परमेकमाद्यं
निरस्तमायागुणसम्प्रवाहम्।
भजन्ति चाहर्निशमप्रमत्ताः
परं पदं यान्ति तथैव सिद्धाः॥१२॥

वदन्ति केचित्परमोऽपि रामः
स्वाविद्यया संवृतमात्मसंज्ञम्।
जानाति नाऽऽत्मानमतः परेण
सम्बोधितो वेद परात्मतत्त्वम्॥१३॥

यदि स्म जानाति कुतो विलापः
सीताकृतेऽनेन कृतः परेण।
जानाति नैवं यदि केन सेव्यः
समो हि सर्वैरपि जीवजातैः॥१४॥

अत्रोत्तरं किं विदितं भवद्भिः।

तद्ब्रूत मे संशयभेदि वाक्यम्॥१५॥

श्री-महादेव उवाच

द्वितीयः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

द्वितीयः सर्गः

पार्वत्युवाच

धन्यास्म्यनुगृहीतास्मि कृतार्थास्मि जगत्प्रभो।

विच्छिन्नो मेऽतिसन्देहग्रन्थिर्भवदनुग्रहात्॥१॥

त्वन्मुखाद्गलितं रामतत्त्वामृतरसायनम्।

पिबन्त्या मे मनो देव न तृप्यति भवापहम्॥२॥

श्रीरामस्य कथा त्वत्तः श्रुता सङ्क्षेपतो मया।

इदानीं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण स्फुटाक्षरम्॥३॥

श्री-महादेव उवाच

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं महत्।

अध्यात्मरामचरितं रामेणोक्तं पुरा मम॥४॥

तदद्य कथयिष्यामि शृणु तापत्रयापहम्।
यच्छ्रुत्वा मुच्यते जन्तुरज्ञानोत्थमहाभयात्।
प्राप्नोति परमामृद्धिम् दीर्घायुः पुत्रसन्ततिम्॥५॥

भूमिर्भारेण मग्ना दशवदनमुखाशेषरक्षोगणानां
धृत्वा गोरूपमादौ दिविजमुनिजनैः साकमब्जासनस्य।
गत्वा लोकं रुदन्ती व्यसनमुपगतं ब्रह्मणे प्राह सर्वं
ब्रह्मा ध्यात्वा मुहूर्तं सकलमपि हृदावेदशेषात्मकत्वात्॥६॥

तस्मात्क्षीरसमुद्रतीरमगमद् ब्रह्माथ देवैर्वृतो
देव्या चाखिललोकहृत्स्थमजरं सर्वज्ञमीशं हरिम्।
अस्तौषीच्छ्रुतिसिद्धनिर्मलपदैः स्तोत्रैः पुराणोद्भवैः
भक्त्या गद्गदया गिरातिविमलैरानन्दबाष्पैर्वृतः॥७॥

ततः स्फुरत्सहस्रांशुसहस्रसदृशप्रभः।

आविरासीद्धरिः प्राच्यां दिशां व्यपनयन्स्तमः॥८॥

कथञ्चिद्दृष्टवान् ब्रह्मा दुर्दर्शमकृतात्मनाम्।

इन्द्रनीलप्रतीकाशं स्मितास्यं पद्मलोचनम्॥९॥

किरीटहारकेयूरकुण्डलैः कटकादिभिः।

विभ्राजमानं श्रीवत्सकौस्तुभप्रभयान्वितम्॥१०॥

स्तुवद्भिः सनकाद्यैश्च पार्षदैः परिवेष्टितम्।

शङ्खचक्रगदापद्मवनमालाविराजितम्॥११॥

स्वर्णयज्ञोपवीतेन स्वर्णवर्णाम्बरेण च।

श्रिया भूम्या च सहितं गरुडोपरि संस्थितम्॥१२॥

हर्षगद्गदया वाचा स्तोतुं समुपचक्रमे॥१३॥

ब्रह्मोवाच

तृतीयः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

तृतीयः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

अथ राजा दशरथः श्रीमान् सत्यपरायणः।

अयोध्याधिपतिर्वीरः सर्वलोकेषु विश्रुतः॥१॥

सोऽनपत्यत्वदुःखेन पीडितो गुरुमेकदा।

वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमभिवाद्येदमब्रवीत्॥२॥

स्वामिन् पुत्राः कथं मे स्युः सर्वलक्षणलक्षिताः।

पुत्रहीनस्य मे राज्यं सर्वं दुःखाय कल्पते॥३॥

ततोऽब्रवीद् वसिष्ठस्तं भविष्यन्ति सुतास्तव।

चत्वारः सत्त्वसम्पन्ना लोकपाला इवापराः॥४॥

शान्ताभर्तारमानीय ऋष्यशृङ्गं तपोधनम्।

अस्माभिः सहितः पुत्रकामेष्टिं शीघ्रमाचर॥५॥

तथेति मुनिमानीय मन्त्रिभिः सहितः शुचिः।

यज्ञकर्म समारेभे मुनिभिर्वीतकल्मषैः॥६॥

श्रद्धया हूयमानेऽग्नौ तप्तजाम्बूनदप्रभः।

पायसं स्वर्णपात्रस्थं गृहीत्वोवाच हव्यवाट्॥७॥

गृहाण पायसं दिव्यं पुत्रीयं देवनिर्मितम्।

लप्स्यसे परमात्मानं पुत्रत्वेन न संशयः॥८॥

इत्युक्त्वा पायसं दत्त्वा राज्ञे सोऽन्तर्दधेऽनलः।

ववन्दे मुनिशार्दूलौ राजा लब्धमनोरथः॥९॥

वसिष्ठऋष्यशृङ्गाभ्यामनुज्ञातो ददौ हविः।

कौसल्यायै सकैकेय्यै अर्धमर्धं प्रयत्नतः॥१०॥

ततः सुमित्रा सम्प्राप्ता जगृध्नुः पौत्रिकं चरुम्।

कौसल्या तु स्वभागार्धं ददौ तस्यै मुदान्विता॥११॥

कैकेयी च स्वभागार्धं ददौ प्रीतिसमन्विता।

उपभुज्य चरुं सर्वाः स्त्रियो गर्भसमन्विताः॥१२॥

देवता इव रेजुस्ताः स्वभासा राजमन्दिरे।

दशमे मासि कौसल्या सुषुवे पुत्रमद्भुतम्॥१३॥

मधुमासे सिते पक्षे नवम्यां कर्कटे शुभे।

पुनर्वस्वृक्षसहिते उच्चस्थे ग्रहपञ्चके॥१४॥

मेषं पूषणि सम्प्राप्ते पुष्पवृष्टिसमाकुले।

आविरासीज्जगन्नाथः परमात्मा सनातनः॥१५॥

नीलोत्पलदलश्यामः पीतवासाश्चतुर्भुजः।

जलजारुणनेत्रान्तः स्फुरत्कुण्डलमण्डितः॥१६॥

सहस्रार्कप्रतीकाशः किरीटी कुञ्चितालकः।

शङ्खचक्रगदापद्मवनमालाविराजितः॥१७॥

अनुग्रहाख्यहृत्स्थेन्दुसूचकस्मितचन्द्रिकः।
करुणारससम्पूर्णविशालोत्पललोचनः।
श्रीवत्सहारकेयूरनूपुरादिविभूषणः॥१८॥

दृष्ट्वा तं परमात्मानं कौसल्या विस्मयाकुला।

हर्षाश्रुपूर्णनयना नत्वा प्राञ्जलिरब्रवीत्॥१९॥

कौसल्योवाच

चतुर्थः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुर्थः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

कदाचित्कौशिकोऽभ्यागादयोध्यां ज्वलनप्रभः।

द्रष्टुं रामं परात्मानं जातं ज्ञात्वा स्वमायया॥१॥

दृष्ट्वा दशरथो राजा प्रत्युत्थायाचिरेण तु।

वसिष्ठेन समागम्य पूजयित्वा यथाविधि॥२॥

अभिवाद्य मुनिं राजा प्राञ्जलिर्भक्तिनम्रधीः।

कृतार्थोऽस्मि मुनीन्द्राहं त्वदागमनकारणात्॥३॥

त्वद्विधा यद्गृहम् यान्ति तत्रैवायान्ति सम्पदः।

यदर्थमागतोऽसि त्वं ब्रूहि सत्यं करोमि तत्॥४॥

विश्वामित्रोऽपि तं प्रीतः प्रत्युवाच महीपतिम्।

अहं पर्वणि सम्प्राप्ते दृष्ट्वा यष्टुं सुरान् पितॄन्॥५॥

यदारभे तदा दैत्या विघ्नं कुर्वन्ति नित्यशः।

मारीचश्च सुबाहुश्चापरे चानुचरास्तयोः॥६॥

अतस्तयोर्वधार्थाय ज्येष्ठं रामं प्रयच्छ मे।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा तव श्रेयो भविष्यति॥७॥

वसिष्ठेन सहामन्त्र्य दीयतां यदि रोचते।

पप्रच्छ गुरुमेकान्ते राजा चिन्तापरायणः॥८॥

किं करोमि गुरो रामं त्यक्तुं नोत्सहते मनः।

बहुवर्षसहस्रान्ते कष्टेनोत्पादिताः सुताः॥९॥

चत्वारोऽमरतुल्यास्ते तेषां रामोऽतिवल्लभः।

रामस्त्वितो गच्छति चेन्न जीवामि कथञ्चन॥१०॥

प्रत्याख्यातो यदि मुनिः शापं दास्यत्यसंशयः।

कथं श्रेयो भवेन्मह्यमसत्यं चापि न स्पृशेत्॥११॥

वसिष्ठ उवाच

पञ्चमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चमः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

तत्र कामाश्रमे रम्ये कानने मुनिसङ्कुले।

उषित्वा रजनीमेकां प्रभाते प्रस्थिताः शनैः॥१॥

सिद्धाश्रमं गताः सर्वे सिद्धचारणसेवितम्।

विश्वामित्रेण सन्दिष्टा मुनयस्तन्निवासिनः॥२॥

पूजां च महतीं चक्रू रामलक्ष्मणयोर्द्रुतम्।

श्रीरामः कौशिकं प्राह मुने दीक्षां प्रविश्यताम्॥३॥

दर्शयस्व महाभाग कुतस्तौ राक्षसाधमौ।

तथेत्युक्त्वा मुनिर्यष्टुमारेभे मुनिभिः सह॥४॥

मध्याह्ने ददृशाते तौ राक्षसौ कामरूपिणौ।

मारीचश्च सुबाहुश्च वर्षन्तौ रुधिरास्थिनी॥५॥

रामोऽपि धनुरादाय द्वौ बाणौ सन्दधे सुधीः।

आकर्णान्तं समाकृष्य विससर्ज तयोः पृथक्॥६॥

तयोरेकस्तु मारीचं भ्रामयञ्छतयोजनम्।

पातयामास जलधौ तदद्भुतमिवाभवत्॥७॥

द्वितीयोऽग्निमयो बाणः सुबाहुमजयत्क्षणात्।

अपरे लक्षमणेनाशु हतास्तदनुयायिनः॥८॥

पुष्पौघैराकिरन् देवा राघवं सहलक्ष्मणम्।

देवदुन्दुभयो नेदुस्तुष्टुवुः सिद्धचारणाः॥९॥

विश्वामित्रस्तु सम्पूज्य पूजार्हं रघुनन्दनम्।

अङ्के निवेश्य चालिङ्ग्य भक्त्या बाष्पाकुलेक्षणः॥१०॥

भोजयित्वा सह भ्रात्रा रामं पक्वफलादिभिः।

पुराणवाक्यैर्मधुरैर्निनाय दिवसत्रयम्॥११॥

चतुर्थेऽहनि सम्प्राप्ते कौशिको राममब्रवीत्।

राम राम महायज्ञं द्रष्टुं गच्छामहे वयम्॥१२॥

विदेहराजनगरे जनकस्य महात्मनः।

तत्र माहेश्वरं चापमस्ति न्यस्तं पिनाकिना॥१३॥

द्रक्ष्यसि त्वं महासत्त्वं पूज्यसे जनकेन च।

इत्युक्त्वा मुनिभिस्ताभ्यां ययौ गङ्गासमीपगम्॥१४॥

गौतमस्याश्रमं पुण्यं यत्राहल्याऽऽस्थिता तपः।

दिव्यपुष्पफलोपेतपादपैः परिवेष्टितम्॥१५॥

मृगपक्षिगणैर्हीनं नानाजन्तुविवर्जितम्।

दृष्ट्वोवाच मुनिं श्रीमान् रामो राजीवलोचनः॥१६॥

कस्यैतदाश्रमपदं भाति भास्वच्छुभं महत्।

पत्रपुष्पफलैर्युक्तं जन्तुभिः परिवर्जितम्॥१७॥

आह्लादयति मे चेतो भगवन् ब्रूहि तत्त्वतः॥१८॥

विश्वामित्र उवाच

षष्ठः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षष्ठः सर्गः

विश्वामित्रोऽथ तं प्राह राघवं सहलक्ष्मणम्।

गच्छामो वत्स मिथिलां जनकेनाभिपालिताम्॥१॥

दृष्ट्वा क्रतुवरं पश्चादयोध्यां गन्तुमर्हसि।
इत्युक्त्वा प्रययौ गङ्गामुत्तर्तुं सहराघवः।
तस्मिन् काले नाविकेन निषिद्धो रघुनन्दनः॥२॥

नाविक उवाच

क्षालयामि तव पादपङ्कजं
नाथ दारुदृषदोः किमन्तरम्।
मानुषीकरणचूर्णमस्ति ते
पादयोरिति कथा प्रथीयसी॥३॥

पादाम्बुजं ते विमलं हि कृत्वा
पश्चात्परं तीरमहं नयामि।
नो चेत्तरी सद्युवती मलेन
स्याच्चेद्विभो विद्धि कुटुम्बहानिः॥४॥

इत्युक्त्वा क्षालितौ पादौ परं तीरं ततो गताः।

कौशिको रघुनाथेन सहितो मिथिलां ययौ॥५॥

विदेहस्य पुरं प्रातरृषिवाटं समाविशत्।

प्राप्तं कौशिकमाकर्ण्य जनकोऽतिमुदान्वितः॥६॥

पूजाद्रव्याणि सङ्गृह्य सोपाध्यायः समाययौ।

दण्डवत्प्रणिपत्याथ पूजयामास कौशिकम्॥७॥

पप्रच्छ राघवौ दृष्ट्वा सर्वलक्षणसंयुतौ।

द्योतयन्तौ दिशः सर्वाश्चन्द्रसूर्याविवापरौ॥८॥

कस्यैतौ नरशार्दूलौ पुत्रौ देवसुतोपमौ।

मनःप्रीतिकरौ मेऽद्य नरनारायणाविव॥९॥

प्रत्युवाच मुनिः प्रीतो हर्षयन् जनकं तदा।

पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥१०॥

मखसंरक्षणार्थाय मयाऽऽनीतौ पितुः पुरात्।

आगच्छन् राघवो मार्गे ताटकां विश्वघातिनीम्॥११॥

शरेणैकेन हतवान्नोदितो मेऽतिविक्रमः।

ततो ममाश्रमं गत्वा मम यज्ञविहिंसकान्॥१२॥

सुबाहुप्रमुखान् हत्वा मारीचं सागरेऽक्षिपत्।

ततो गङ्गातटे पुण्ये गौतमस्याश्रमं शुभम्॥१३॥

गत्वा तत्र शिलारूपा गौतमस्य वधूः स्थिता।

पादपङ्कजसंस्पर्शात्कृता मानुषरूपिणी॥१४॥

दृष्ट्वाऽहल्यां नमस्कृत्य तया सम्यक्प्रपूजितः।

इदानीं द्रष्टुकामस्ते गृहे माहेश्वरं धनुः॥१५॥

पूजितं राजभिः सर्वैर्दृष्टमित्यनुशुश्रुवे।
अतो दर्शय राजेन्द्र शैवं चापमनुत्तमम्।
दृष्ट्वाऽयोध्यां जिगमिषुः पितरं द्रष्टुमिच्छति॥१६॥

इत्युक्तो मुनिना राजा पूजार्हाविति पूजया।
पूजयामास धर्मज्ञो विधिदृष्टेन कर्मणा।
ततः सम्प्रेषयामास मन्त्रिणं बुद्धिमत्तरम्॥१७॥

जनक उवाच

सप्तमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तमः सर्गः

अथ गच्छति श्रीरामे मैथिलाद्योजनत्रयम्।

निमित्तान्यतिघोराणि ददर्श नृपसत्तमः॥१॥

नत्वा वसिष्ठं पप्रच्छ किमिदं मुनिपुङ्गव।

निमित्तानीह दृश्यन्ते विषमाणि समन्ततः॥२॥

वसिष्ठस्तमथ प्राह भयमागामि सूच्यते।

पुनरप्यभयं तेऽद्य शीघ्रमेव भविष्यति॥३॥

मृगाः प्रदक्षिणं यान्ति पश्य त्वां शुभसूचकाः।

इत्येवं वदतस्तस्य ववौ घोरतरोऽनिलः॥४॥

मुष्णन्श्चक्षूंषि सर्वेषां पांसुवृष्टिभिरर्दयन्।

ततो व्रजन् ददर्शाग्रे तेजोराशिमुपस्थितम्॥५॥

कोटिसूर्यप्रतीकाशं विद्युत्पुञ्जसमप्रभम्।

तेजोराशिं ददर्शाथ जामदग्न्यं प्रतापवान्॥६॥

नीलमेघनिभं प्रांशुं जटामण्डलमण्डितम्।

धनुः परशुपाणिं च साक्षात्कालमिवान्तकम्॥७॥

कार्तवीर्यान्तकं रामं दृप्तक्षत्रियमर्दनम्।

प्राप्तं दशरथस्याग्रे कालमृत्युमिवापरम्॥८॥

तं दृष्ट्वा भयसन्त्रस्तो राजा दशरथस्तदा।

अर्घ्यादिपूजां विस्मृत्य त्राहि त्राहीति चाब्रवीत्॥९॥

दण्डवत्प्रणिपत्याह पुत्रप्राणं प्रयच्छ मे।

इति ब्रुवन्तं राजानमनादृत्य रघूत्तमम्॥१०॥

उवाच निष्ठुरं वाक्यं क्रोधात्प्रचलितेन्द्रियः।

त्वं राम इति नाम्ना मे चरसि क्षत्रियाधम॥११॥

द्वन्द्वयुद्धं प्रयच्छाशु यदि त्वं क्षत्रियोऽसि वै।

पुराणं जर्जरं चापं भङ्क्त्वा त्वं कत्थसे मुधा॥१२॥

अस्मिन्स्तु वैष्णवे चापे आरोपयसि चेद्गुणम्।

तदा युद्धं त्वया सार्धं करोमि रघुवंशज॥१३॥

नो चेत्सर्वान् हनिष्यामि क्षत्रियान्तकरो ह्यहम्।

इति ब्रुवति वै तस्मिन्श्चचाल वसुधा भृशम्॥१४॥

अन्धकारो बभूवाथ सर्वेषामपि चक्षुषाम्।

रामो दाशरथिर्वीरो वीक्ष्य तं भार्गवं रुषा॥१५॥

धनुराच्छिद्य तद्धस्तादारोप्य गुणमञ्जसा।

तूणीराद्बाणमादाय सन्धायाकृष्य वीर्यवान्॥१६॥

उवाच भार्गवं रामं शृणु ब्रह्मन् वचो मम।

लक्ष्यं दर्शय बाणस्य ह्यमोघो मम सायकः॥१७॥

लोकान् पादयुगं वाऽपि वद शीघ्रं ममाऽऽज्ञया।

अयं लोकः परो वाथ त्वया गन्तुं न शक्यते॥१८॥

एवं त्वं हि प्रकर्तव्यं वद शीघ्रं ममाऽऽज्ञया।

एवं वदति श्रीरामे भार्गवो विकृताननः॥१९॥

संस्मरन् पूर्ववृत्तान्तमिदं वचनमब्रवीत्।

राम राम महाबाहो जाने त्वां परमेश्वरम्॥२०॥

पुराणपुरुषं विष्णुं जगत्सर्गलयोद्भवम्।

बाल्येऽहं तपसा विष्णुमाराधयितुमञ्जसा॥२१॥

चक्रतीर्थं शुभं गत्वा तपसा विष्णुमन्वहम्।

अतोषयं महात्मानं नारायणमनन्यधीः॥२२॥

ततः प्रसन्नो देवेशः शङ्खचक्रगदाधरः।

उवाच मां रघुश्रेष्ठ प्रसन्नमुखपङ्कजः॥२३॥

श्रीभगवानुवाच