अरण्यकाण्डः on Stotra Samhita

प्रथमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

प्रथमः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

अथ तत्र दिनं स्थित्वा प्रभाते रघुनन्दनः।

स्नात्वा मुनिं समामन्त्र्य प्रयाणायोपचक्रमे॥१॥

मुने गच्छामहे सर्वे मुनिमण्डलमण्डितम्।

विपिनं दण्डकं यत्र त्वमाज्ञातुमिहार्हसि॥२॥

मार्गप्रदर्शनार्थाय शिष्यानाज्ञप्तुमर्हसि।
श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रहस्यात्रिर्महायशाः।
प्राह तत्र रघुश्रेष्ठं राम राम सुराश्रय॥३॥

सर्वस्य मार्गद्रष्टा त्वं तव को मार्गदर्शकः।

तथाऽपि दर्शयिष्यन्ति तव लोकानुसारिणः॥४॥

इति शिष्यान् समादिश्य स्वयं किञ्चित्तमन्वगात्।

रामेण वारितः प्रीत्या अत्रिः स्वभवनं ययौ॥५॥

क्रोशमात्रं ततो गत्वा ददर्श महतीं नदीम्।

अत्रेः शिष्यानुवाचेदं रामो राजीवलोचनः॥६॥

नद्याः सन्तरणे कश्चिदुपायो विद्यते न वा।

ऊचुस्ते विद्यते नौका सुदृढा रघुनन्दन॥७॥

तारयिष्यामहे युष्मान् वयमेव क्षणादिह।

ततो नावि समारोप्य सीतां राघवलक्ष्मणौ॥८॥

क्षणात्सन्तारयामासुर्नदीं मुनिकुमारकाः।

रामाभिनन्दिताः सर्वे जग्मुरत्रेरथाश्रमम्॥९॥

तावेत्य विपिनं घोरं झिल्लीझङ्कारनादितम्।

नानामृगगणाकीर्णं सिंहव्याघ्रादिभीषणम्॥१०॥

राक्षसैर्घोररूपैश्च सेवितं रोमहर्षणम्।

प्रविश्य विपिनं घोरं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्॥११॥

इतः परं प्रयत्नेन गन्तव्यं सहितेन मे।

धनुर्गुणेन संयोज्य शरानपि करे दधत्॥१२॥

अग्रे यास्याम्यहं पश्चात्त्वमन्वेहि धनुर्धर।

आवयोर्मध्यगा सीता मायेवाऽऽत्मपरात्मनोः॥१३॥

चक्षुश्चारय सर्वत्र दृष्टं रक्षोभयं महत्।

विद्यते दण्डकारण्ये श्रुतपूर्वमरिन्दम॥१४॥

इत्येवं भाषमाणौ तौ जग्मतुः सार्धयोजनम्।

तत्रैका पुष्करिण्यास्ते कल्हारकुमुदोत्पलैः॥१५॥

अम्बुजैः शीतलोदेन शोभमाना व्यदृश्यत।

तत्समीपमथो गत्वा पीत्वा तत्सलिलं शुभम्॥१६॥

ऊषुस्ते सलिलाभ्याशे क्षणं छायामुपाश्रिताः।

ततो ददृशुरायान्तं महासत्त्वं भयानकम्॥१७॥

करालदंष्ट्रवदनं भीषयन्तं स्वगर्जितैः।

वामांसे न्यस्तशूलाग्रग्रथितानेकमानुषम्॥१८॥

भक्षयन्तं गजव्याघ्रमहिषं वनगोचरम्।

ज्यारोपितं धनुर्धृत्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत्॥१९॥

पश्य भ्रातर्महाकायो राक्षसोऽयमुपागतः।

आयात्यभिमुखं नोऽग्रे भीरूणां भयमावहन्॥२०॥

सज्जीकृतधनुस्तिष्ठ मा भैर्जनकनन्दिनि।

इत्युक्त्वा बाणमादाय स्थितो राम इवाचलः॥२१॥

स तु दृष्ट्वा रमानाथं लक्ष्मणं जानकीं तदा।

अट्टहासं ततः कृत्वा भीषयन्निदमब्रवीत्॥२२॥

कौ युवां बाणतूणीरजटावल्कलधारिणौ।

मुनिवेषधरौ बालौ स्त्रीसहायौ सुदुर्मदौ॥२३॥

सुन्दरौ बत मे वक्त्रप्रविष्टकवलोपमौ।

किमर्थमागतौ घोरं वनं व्यालनिषेवितम्॥२४॥

श्रुत्वा रक्षोवचो रामः स्मयमान उवाच तम्।

अहं रामस्त्वयं भ्राता लक्ष्मणो मम सम्मतः॥२५॥

एषा सीता मम प्राणवल्लभा वयमागताः।

पितृवाक्यं पुरस्कृत्य शिक्षणार्थं भवादृशाम्॥२६॥

शृत्वा तद्रामवचनमट्टहासमथाकरोत्।

व्यादाय वक्त्रं बाहुभ्यां शूलमादाय सत्वरः॥२७॥

मां न जानासि राम त्वं विराधं लोकविश्रुतम्।

मद्भयान्मुनयः सर्वे त्यक्त्वा वनमितो गताः॥२८॥

यदि जीवितुमिच्छास्ति त्यक्त्वा सीतां निरायुधौ।

पलायत न चेच्छीघ्रं भक्षयामि युवामहम्॥२९॥

इत्युक्त्वा राक्षसः सीतामादातुमभिदुद्रुवे।

रामश्चिच्छेद तद्बाहू शरेण प्रहसन्निव॥३०॥

ततः क्रोधपरीतात्मा व्यादाय विकटं मुखम्।

राममभ्यद्रवद्रामश्चिच्छेद परिधावतः॥३१॥

पदद्वयं विराधस्य तदद्भुतमिवाभवत्॥३२॥

ततः सर्प इवास्येन ग्रसितुं राममापतत्।

ततोऽर्धचन्द्राकारेण बाणेनास्य महच्छिरः॥३३॥

चिच्छेद रुधिरौघेण पपात धरणीतले।

ततः सीता समालिङ्ग्य प्रशशंस रघूत्तमम्॥३४॥

ततो दुन्दुभयो नेदुर्दिवि देवगणेरिताः।

ननृतुश्चाप्सरा हृष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नराः॥३५॥

विराधकायादतिसुन्दराकृतिः
विभ्राजमानो विमलाम्बरावृतः।
प्रतप्तचामीकरचारुभूषणो
व्यदृश्यताग्रे गगने रविर्यथा॥३६॥

प्रणम्य रामं प्रणतार्तिहारिणं
भवप्रवाहोपरमं घृणाकरम्।
प्रणम्य भूयः प्रणनाम दण्डवतः
प्रपन्नसर्वार्तिहरं प्रसन्नधीः॥३७॥

विराध उवाच

द्वितीयः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

द्वितीयः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

विराधे स्वर्गते रामो लक्ष्मणेन च सीतया।

जगाम शरभङ्गस्य वनं सर्वसुखावहम्॥१॥

शरभङ्गस्ततो दृष्ट्वा रामं सौमित्रिणा सह।

आयान्तं सीतया सार्धं सम्भ्रमादुत्थितः सुधीः॥२॥

अभिगम्य सुसम्पूज्य विष्टरेषूपवेशयत्।

आतिथ्यमकरोत्तेषां कन्दमूलफलादिभिः॥३॥

प्रीत्याऽऽह शरभङ्गोऽपि रामं भक्तिपरायणम्।

बहुकालमिहैवाऽऽसं तपसे कृतनिश्चयः॥४॥

अद्य मत्तपसा सिद्धं यत्पुण्यं बहु विद्यते।

तत्सर्वं तव दास्यामि ततो मुक्तिं व्रजाम्यहम्॥५॥

समर्प्य रामस्य महत्सुपुण्यफलं
विरक्तः शरभङ्गयोगी।
चितिं समारोहयदप्रमेयं
रामं ससीतं सहसा प्रणम्य॥६॥

ध्यायन्श्चिरं राममशेषहृत्स्थं
दूर्वादलश्यामलमम्बुजाक्षम्।
चीराम्बरं स्निग्धजटाकलापं
सीतासहायं सहलक्ष्मणं तम्॥७॥

को वा दयालुः स्मृतकामधेनुरन्यो
जगत्यां रघुनायकादहो।
स्मृतो मया नित्यमनन्यभाजा
ज्ञात्वा स्मृतिं मे स्वयमेव यातः॥८॥

पश्यत्विदानीं देवेशो रामो दाशरथिः प्रभुः।

दग्ध्वा स्वदेहं गच्छामि ब्रह्मलोकमकल्मषः॥९॥

अयोध्याधिपतिर्मेऽस्तु हृदये राघवः सदा।

यद् वामाङ्के स्थिता सीता मेघस्येव तटिल्लता॥१०॥

इति रामं चिरं ध्यात्वा दृष्ट्वा च पुरतः स्थितम्।

प्रज्वाल्य सहसा वह्निं दग्ध्वा पञ्चात्मकं वपुः॥११॥

दिव्यदेहधरः साक्षाद्ययौ लोकपतेः पदम्।
ततो मुनिगणाः सर्वे दण्डकारण्यवासिनः।
आजग्मू राघवं द्रष्टुं शरभङ्गनिवेशनम्॥१२॥

दृष्ट्वा मुनिसमूहं तं जानकीरामलक्ष्मणाः।

प्रणेमुः सहसा भूमौ॥१३॥

आशीर्भिरभिनन्द्याथ रामं सर्वहृदि स्थितम्।

ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे धनुर्बाणधरं हरिम्॥१४॥

भूमेर्भारावताराय जातोऽसि ब्रह्मणार्थितः।

जानीमस्त्वां हरिं लक्ष्मीं जानकीं लक्ष्मणं तथा॥१५॥

शेषांशं शङ्खचक्रे द्वे भरतं सानुजं तथा।

अतश्चादौ ऋषीणां त्वं दुःखं मोक्तुमिहार्हसि॥१६॥

आगच्छ यामो मुनिसेवितानि
वनानि सर्वाणि रघूत्तम क्रमात्।
द्रष्टुं सुमित्रासुतजानकीभ्यां
तदा दयाऽस्मासु दृढा भविष्यति॥१७॥

इति विज्ञापितो रामः कृताञ्जलिपुटैर्विभुः।

जगाम मुनिभिः सार्धं द्रष्टुं मुनिवनानि सः॥१८॥

ददर्श तत्र पतितान्यनेकानि शिरांसि सः।

अस्थिभूतानि सर्वत्र रामो वचनमब्रवीत्॥१९॥

अस्थीनि केषामेतानि किमर्थं पतितानि वै।

तमूचुर्मुनयो राम ऋषीणां मस्तकानि हि॥२०॥

राक्षसैर्भक्षितानीश प्रमत्तानां समाधितः।

अन्तरायं मुनीनां ते पश्यन्तोऽनुचरन्ति हि॥२१॥

श्रुत्वा वाक्यं मुनीनां स भयदैन्यसमन्वितम्।

प्रतिज्ञामकरोद्रामो वधायाशेषरक्षसाम्॥२२॥

पूज्यमानः सदा तत्र मुनिभिर्वनवासिभिः।

जानक्या सहितो रामो लक्ष्मणेन समन्वितः॥२३॥

उवास कतिचित् तत्र वर्षाणि रघुनन्दनः।

एवं क्रमेण सम्पश्यन्नृषीणामाश्रमान् विभुः॥२४॥

सुतीक्ष्णस्याश्रमं प्रागात्प्रख्यातमृषिसङ्कुलम्।

सर्वर्तुगुणसम्पन्नं सर्वकालसुखावहम्॥२५॥

राममागतमाकर्ण्य सुतीक्ष्णः स्वयमागतः।
अगस्त्यशिष्यो रामस्य मन्त्रोपासनतत्परः।
विधिवत्पूजयामास भक्त्युत्कण्ठितलोचनः॥२६॥

सुतीक्ष्ण उवाच

तृतीयः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

तृतीयः सर्गः

अथ रामः सुतीक्ष्णेन जानक्या लक्ष्मणेन च।

अगस्त्यस्यानुजस्थानं मध्याह्ने समपद्यत॥१॥

तेन सम्पूजितः सम्यग्भुक्त्वा मूलफलादिकम्।

परेद्युः प्रातरुत्थाय जग्मुस्तेऽगस्त्यमण्डलम्॥२॥

सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं नानामृगगणैर्युतम्।

पक्षिसङ्घैश्च विविधैर्नादितं नन्दनोपमम्॥३॥

ब्रह्मर्षिभिर्देवर्षिभिः सेवितं मुनिमन्दिरैः।

सर्वतोऽलङ्कृतं साक्षाद् ब्रह्मलोकमिवापरम्॥४॥

बहिरेवाश्रमस्याथ स्थित्वा रामोऽब्रवीन्मुनिम्।

सुतीक्ष्ण गच्छ त्वं शीघ्रमागतं मां निवेदय॥५॥

अगस्त्यमुनिवर्याय सीतया लक्ष्मणेन च।

महाप्रसाद इत्युक्त्वा सुतीक्ष्णः प्रययौ गुरोः॥६॥

आश्रमं त्वरया तत्र ऋषिसङ्घसमावृतम्।

उपविष्टं रामभक्तैर्विशेषेण समायुतम्॥७॥

व्याख्यातराममन्त्रार्थं शिष्येभ्यश्चातिभक्तितः।

दृष्ट्वाऽगस्त्यं मुनिश्रेष्ठं सुतीक्ष्णः प्रययौ मुनेः॥८॥

दण्डवत्प्रणिपत्याह विनयावनतः सुधीः।
रामो दाशरथिर्ब्रह्मन् सीतया लक्ष्मणेन च।
आगतो दर्शनार्थं ते बहिस्तिष्ठति साञ्जलिः॥९॥

अगस्त्य उवाच

शीघ्रमानय भद्रं ते रामं मम हृदिस्थितम्।

तमेव ध्यायमानोऽहं काङ्क्षमाणोऽत्र संस्थितः॥१०॥

इत्युक्त्वा स्वयमुत्थाय मुनिभिः सहितो द्रुतम्।

अभ्यगात्परया भक्त्या गत्वा राममथाब्रवीत्॥११॥

आगच्छ राम भद्रं ते दिष्ट्या तेऽद्य समागमः।

प्रियातिथिर्मम प्राप्तोऽस्यद्य मे सफलं दिनम्॥१२॥

रामोऽपि मुनिमायान्तं दृष्ट्वा हर्षसमाकुलः।

सीतया लक्ष्मणेनापि दण्डवत्पतितो भुवि॥१३॥

द्रुतमुत्थाप्य मुनिराड् राममालिङ्ग्य भक्तितः।

तद्गात्रस्पर्शजाह्लादस्रवन्नेत्रजलाकुलः॥१४॥

गृहीत्वा करमेकेन करेण रघुनन्दनम्।

जगाम स्वाश्रमं हृष्टो मनसा मुनिपुङ्गवः॥१५॥

सुखोपविष्टं सम्पूज्य पूजया बहुविस्तरम्।

भोजयित्वा यथान्यायं भोज्यैर्वन्यैरनेकधा॥१६॥

सुखोपविष्टमेकान्ते रामं शशिनिभाननम्।

कृताञ्जलिरुवाचेदमगस्त्यो भगवानृषिः॥१७॥

त्वदागमनमेवाहं प्रतीक्षन् समवस्थितः।

यदा क्षीरसमुद्रान्ते ब्रह्मणा प्रार्थितः पुरा॥१८॥

भूमेर्भारापनुत्त्यर्थं रावणस्य वधाय च।
तदादि दर्शनाकाङ्क्षी तव राम तपश्चरन्।
वसामि मुनिभिः सार्धं त्वामेव परिचिन्तयन्॥१९॥

सृष्टेः प्रागेक एवासीर्निर्विकल्पोऽनुपाधिकः।

त्वदाश्रया त्वद्विषया माया ते शक्तिरुच्यते॥२०॥

त्वामेव निर्गुणं शक्तिरावृणोति यदा तदा।

अव्याकृतमिति प्राहुर्वेदान्तपरिनिष्ठिताः॥२१॥

मूलप्रकृतिरित्येके प्राहुर्मायेति केचन।

अविद्या संसृतिर्बन्ध इत्यादि बहुधोच्यते॥२२॥

त्वया सङ्क्षोभ्यमाणा सा महत्तत्त्वं प्रसूयते।

महत्तत्त्वादहङ्कारस्त्वया सञ्चोदितादभूत्॥२३॥

अहङ्कारो महत्तत्त्वसंवृतस्त्रिविधोऽभवत्।

सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्चेति भण्यते॥२४॥

तामसात्सूक्ष्मतन्मात्राण्यासन् भूतान्यतः परम्।

स्थूलानि क्रमशो राम क्रमोत्तरगुणानि ह॥२५॥

राजसानीन्द्रियाण्येव सात्त्विका देवता मनः।

तेभ्योऽभवत्सूत्ररूपं लिङ्गं सर्वगतं महत्॥२६॥

ततो विराट् समुत्पन्नः स्थूलाद्भूतकदम्बकात्।

विराजः पुरुषात्सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्॥२७॥

देवतिर्यङ्मनुष्याश्च कालकर्मक्रमेण तु।

त्वं रजोगुणतो ब्रह्मा जगतः सर्वकारणम्॥२८॥

सत्त्वाद्विष्णुस्त्वमेवास्य पालकः सद्भिरुच्यते।

लये रुद्रस्त्वमेवास्य त्वन्मायागुणभेदतः॥२९॥

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्या वृत्तयो बुद्धिजैर्गुणैः।

तासां विलक्षणो राम त्वं साक्षी चिन्मयोऽव्ययः॥३०॥

सृष्टिलीलां यदा कर्तुमीहसे रघुनन्दन।

अङ्गीकरोषि मायां त्वं तदा वै गुणवानिव॥३१॥

राम माया द्विधा भाति विद्याऽविद्येति ते सदा।
प्रवृत्तिमार्गनिरता अविद्यावशवर्तिनः।
निवृत्तिमार्गनिरता वेदान्तार्थविचारकाः॥३२॥

त्वद्भक्तिनिरता ये च ते वै विद्यामयाः स्मृताः।
अविद्यावशगा ये तु नित्यं संसारिणश्च ते।
विद्याभ्यासरता ये तु नित्यमुक्तास्त एव हि॥३३॥

लोके त्वद्भक्तिनिरतास्त्वन्मन्त्रोपासकाश्च ये।

विद्या प्रादुर्भवेत्तेषां नेतरेषां कदाचन॥३४॥

अतस्त्वद्भक्तिसम्पन्ना मुक्ता एव न संशयः।

त्वद्भक्त्यमृतहीनानां मोक्षः स्वप्नेऽपि नो भवेत्॥३५॥

किं राम बहुनोक्तेन सारं किञ्चिद् ब्रवीमि ते।

साधुसङ्गतिरेवात्र मोक्षहेतुरुदाहृता॥३६॥

साधवः समचित्ता ये निःस्पृहा विगतैषिणः।

दान्ताः प्रशान्तास्त्वद्भक्ता निवृत्ताखिलकामनाः॥३७॥

इष्टप्राप्तिविपत्त्योश्च समाः सङ्गविवर्जिताः।

सन्न्यस्ताखिलकर्माणः सर्वदा ब्रह्मतत्पराः॥३८॥

यमादिगुणसम्पन्नाः सन्तुष्टा येन केनचित्।

सत्सङ्गमो भवेद्यर्हि त्वत्कथाश्रवणे रतिः॥३९॥

समुदेति ततो भक्तिस्त्वयि राम सनातने।

त्वद्भक्तावुपपन्नायां विज्ञानं विपुलं स्फुटम्॥४०॥

उदेति मुक्तिमार्गोऽयमाद्यश्चतुरसेवितः।

तस्माद्राघव सद्भक्तिस्त्वयि मे प्रेमलक्षणा॥४१॥

सदा भूयाद्धरे सङ्गस्त्वद्भक्तेषु विशेषतः।

अद्य मे सफलं जन्म भवत्सन्दर्शनादभूत्॥४२॥

अद्य मे क्रतवः सर्वे बभूवुः सफलाः प्रभो।
दीर्घकालं मया तप्तमनन्यमतिना तपः।
तस्येह तपसो राम फलं तव यदर्चनम्॥४३॥

सदा मे सीतया सार्धं हृदये वस राघव।

गच्छतस्तिष्ठतो वाऽपि स्मृतिः स्यान्मे सदा त्वयि॥४४॥

इति स्तुत्वा रमानाथमगस्त्यो मुनिसत्तमः।

ददौ चापं महेन्द्रेण रामार्थे स्थापितं पुरा॥४५॥

अक्षय्यौ बाणतूणीरौ खड्गो रत्नविभूषितः।

जहि राघव भूभारभूतं राक्षसमण्डलम्॥४६॥

यदर्थमवतीर्णोऽसि मायया मनुजाकृतिः।

इतो योजनयुग्मे तु पुण्यकाननमण्डितः॥४७॥

अस्ति पञ्चवटीनाम्ना आश्रमो गौतमीतटे।

नेतव्यस्तत्र ते कालः शेषो रघुकुलोद्वह॥४८॥

तत्रैव बहुकार्याणि देवानां कुरु सत्पते॥४९॥

श्रुत्वा तदाऽगस्त्यसुभाषितं वचः
स्तोत्रं च तत्त्वार्थसमन्वितं विभुः।
मुनिं समाभाष्य मुदान्वितो ययौ
प्रदर्शितं मार्गमशेषविद्धरिः॥५०॥

॥इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे अरण्यकाण्डे तृतीयः सर्गः॥

चतुर्थः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

चतुर्थः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

मार्गे व्रजन् ददर्शाथ शैलशृङ्गमिव स्थितम्।

वृद्धं जटायुषं रामः किमेतदिति विस्मितः॥१॥

धनुरानय सौमित्रे राक्षसोऽयं पुरः स्थितः।

इत्याह लक्ष्मणं रामो हनिष्याम्यृषिभक्षकम्॥२॥

तच्छ्रुत्वा रामवचनं गृध्रराड् भयपीडितः।

वधार्होऽहं न ते राम पितुस्तेऽहं प्रियः सखा॥३॥

जटायुर्नाम भद्रं ते गृध्रोऽहं प्रियकृत्तव॥४॥

पञ्चवट्यामहं वत्स्ये तवैव प्रियकाम्यया।

मृगयायां कदाचित्तु प्रयाते लक्ष्मणेऽपि च॥५॥

सीता जनककन्या मे रक्षितव्या प्रयत्नतः।

श्रुत्वा तद्गृध्रवचनं रामः सस्नेहमब्रवीत्॥६॥

साधु गृध्र महाराज तथैव कुरु मे प्रियम्।

अत्रैव मे समीपस्थो नातिदूरे वने वसन्॥७॥

इत्यामन्त्रितमालिङ्ग्य ययौ पञ्चवटीं प्रभुः।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया रघुनन्दनः॥८॥

गत्वा ते गौतमीतीरं पञ्चवट्यां सुविस्तरम्।

मन्दिरं कारयामास लक्ष्मणेन सुबुद्धिना॥९॥

तत्र ते न्यवसन् सर्वे गङ्गाया उत्तरे तटे।

कदम्बपनसाम्रादिफलवृक्षसमाकुले॥१०॥

विविक्ते जनसम्बाधवर्जिते नीरुजस्थले।

विनोदयन् जनकजां लक्ष्मणेन विपश्चिता॥११॥

अध्युवास सुखं रामो देवलोक इवापरः।

कन्दमूलफलादीनि लक्ष्मणोऽनुदिनं तयोः॥१२॥

आनीय प्रददौ रामसेवातत्परमानसः।

धनुर्बाणधरो नित्यं रात्रौ जागर्ति सर्वतः॥१३॥

स्नानं कुर्वन्त्यनुदिनं त्रयस्ते गौतमीजले।

उभयोर्मध्यगा सीता कुरुते च गमागमौ॥१४॥

आनीय सलिलं नित्यं लक्ष्मणः प्रीतमानसः।

सेवतेऽहरहः प्रीत्या एवमासन् सुखं त्रयः॥१५॥

एकदा लक्ष्मणो राममेकान्ते समुपस्थितम्।

विनयावनतो भूत्वा पप्रच्छ परमेश्वरम्॥१६॥

भगवन् श्रोतुमिच्छामि मोक्षस्यैकान्तिकीं गतिम्।

त्वत्तः कमलपत्राक्ष सङ्क्षेपाद्वक्तुमर्हसि॥१७॥

ज्ञानं विज्ञानसहितं भक्तिवैराग्यबृंहितम्।

आचक्ष्व मे रघुश्रेष्ठ वक्ता नान्योऽस्ति भूतले॥१८॥

श्रीराम उवाच

पञ्चमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

पञ्चमः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

तस्मिन् काले महारण्ये राक्षसी कामरूपिणी।

विचचार महासत्त्वा जनस्थाननिवासिनी॥१॥

एकदा गौतमीतीरे पञ्चवट्यां समीपतः।

पद्मवज्राङ्कुशाङ्कानि पदानि जगतीपतेः॥२॥

दृष्ट्वा कामपरीतात्मा पादसौन्दर्यमोहिता।

पश्यन्ती सा शनैरायाद्राघवस्य निवेशनम्॥३॥

तत्र सा तं रमानाथं सीतया सह संस्थितम्।

कन्दर्पसदृशं रामं दृष्ट्वा कामविमोहिता॥४॥

राक्षसी राघवं प्राह कस्य त्वं कः किमाश्रमे।

युक्तो जटावल्कलाद्यैः साध्यं किं तेऽत्र मे वद॥५॥

अहं शूर्पणखा नाम राक्षसी कामरूपिणी।

भगिनी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य महात्मनः॥६॥

खरेण सहिता भ्रात्रा वसाम्यत्रैव कानने।

राज्ञा दत्तं च मे सर्वं मुनिभक्षा वसाम्यहम्॥७॥

त्वां तु वेदितुमिच्छामि वद मे वदतां वर।

तामाह रामनामाहमयोध्याधिपतेः सुतः॥८॥

एषा मे सुन्दरी भार्या सीता जनकनन्दिनी।

स तु भ्राता कनीयान् मे लक्ष्मणोऽतीवसुन्दरः॥९॥

किं कृत्यं ते मया ब्रूहि कार्यं भुवनसुन्दरि।

इति रामवचः श्रुत्वा कामार्ता साब्रवीदिदम्॥१०॥

एहि राम मया सार्धं रमस्व गिरिकानने।

कामार्ताहं न शक्नोमि त्यक्तुं त्वां कमलेक्षणम्॥११॥

रामः सीतां कटाक्षेण पश्यन् सस्मितमब्रवीत्।

भार्या ममैषा कल्याणी विद्यते ह्यनपायिनी॥१२॥

त्वं तु सापत्न्यदुःखेन कथं स्थास्यसि सुन्दरि।

बहिरास्ते मम भ्राता लक्ष्मणोऽतीव सुन्दरः॥१३॥

तवानुरूपो भविता पतिस्तेनैव सञ्चर।

इत्युक्ता लक्ष्मणं प्राह पतिर्मे भव सुन्दर॥१४॥

भ्रातुराज्ञां पुरस्कृत्य सङ्गच्छावोऽद्य मा चिरम्।

इत्याह राक्षसी घोरा लक्ष्मणं काममोहिता॥१५॥

तामाह लक्ष्मणः साध्वि दासोऽहं तस्य धीमतः।

दासी भविष्यसि त्वं तु ततो दुःखतरं नु किम्॥१६॥

तमेव गच्छ भद्रं ते स तु राजाखिलेश्वरः।

तच्छ्रुत्वा पुनरप्यागाद्राघवं दुष्टमानसा॥१७॥

क्रोधाद्राम किमर्थं मां भ्रामयस्यनवस्थितः।

इदानीमेव तां सीतां भक्षयामि तवाग्रतः॥१८॥

इत्युक्त्वा विकटाकारा जानकीमनुधावति।

ततो रामाज्ञया खड्गमादाय परिगृह्य ताम्॥१९॥

चिच्छेद नासां कर्णौ च लक्ष्मणो लघुविक्रमः।

ततो घोरध्वनिं कृत्वा रुधिराक्तवपुर्द्रुतम्॥२०॥

क्रन्दमाना पपाताग्रे खरस्य परुषाक्षरा।

किमेतदिति तामाह खरः खरतराक्षरः॥२१॥

केनैवं कारितासि त्वं मृत्योर्वक्त्रानुवर्तिना।

वद मे तं वधिष्यामि कालकल्पमपि क्षणात्॥२२॥

तमाह राक्षसी रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः।

दण्डकं निर्भयं कुर्वन्नास्ते गोदावरीतटे॥२३॥

मामेवं कृतवान्स्तस्य भ्राता तेनैव चोदितः।

यदि त्वं कुलजातोऽसि वीरोऽसि जहि तौ रिपू॥२४॥

तयोस्तु रुधिरं पास्ये भक्षयैतौ सुदुर्मदौ।

नो चेत्प्राणान् परित्यज्य यास्यामि यमसादनम्॥२५॥

तच्छ्रुत्वा त्वरितं प्रागात्खरः क्रोधेन मूर्च्छितः।

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्॥२६॥

चोदयामास रामस्य समीपं वधकाङ्क्षया।

खरश्च त्रिशिराश्चैव दूषणश्चैव राक्षसः॥२७॥

सर्वे रामं ययुः शीघ्रं नानाप्रहरणोद्यताः।

श्रुत्वा कोलाहलं तेषां रामः सौमित्रिमब्रवीत्॥२८॥

श्रूयते विपुलः शब्दो नूनमायान्ति राक्षसाः।

भविष्यति महद्युद्धं नूनमद्य मया सह॥२९॥

सीतां नीत्वा गुहां गत्वा तत्र तिष्ठ महाबल।

हन्तुमिच्छाम्यहं सर्वान् राक्षसान् घोररूपिणः॥३०॥

अत्र किञ्चिन्न वक्तव्यं शापितोऽसि ममोपरि।

तथेति सीतामादाय लक्ष्मणो गह्वरं ययौ॥३१॥

रामः परिकरं बद्ध्वा धनुरादाय निष्ठुरम्।

तूणीरावक्षयशरौ बद्ध्वायत्तोऽभवत्प्रभुः॥३२॥

तत आगत्य रक्षांसि रामस्योपरि चिक्षिपुः।

आयुधानि विचित्राणि पाषाणान् पादपानपि॥३३॥

तानि चिच्छेद रामोऽपि लीलया तिलशः क्षणात्।

ततो बाणसहस्रेण हत्वा तान् सर्वराक्षसान्॥३४॥

खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम्।

जघान प्रहरार्धेन सर्वानेव रघूत्तमः॥३५॥

लक्ष्मणोऽपि गुहामध्यात्सीतामादाय राघवे।

समर्प्य राक्षसान् दृष्ट्वा हतान् विस्मयमाययौ॥३६॥

सीता रामं समालिङ्ग्य प्रसन्नमुखपङ्कजा।

शस्त्रव्रणानि चाङ्गेषु ममार्ज जनकात्मजा॥३७॥

साऽपि दुद्राव दृष्ट्वा तान् हतान् राक्षसपुङ्गवान्।

लङ्कां गत्वा सभामध्ये क्रोशन्ती पादसन्निधौ॥३८॥

रावणस्य पपातोर्व्यां भगिनी तस्य रक्षसः।

दृष्ट्वा तां रावणः प्राह भगिनीं भयविह्वलाम्॥३९॥

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्से त्वं विरूपकरणं तव।

कृतं शक्रेण वा भद्रे यमेन वरुणेन वा॥४०॥

कुबेरेणाथवा ब्रूहि भस्मीकुर्यां क्षणेन तम्।

राक्षसी तमुवाचेदं त्वं प्रमत्तो विमूढधीः॥४१॥

पानासक्तः स्त्रीविजितः षण्ढः सर्वत्र लक्ष्यसे।

चारचक्षुर्विहीनस्त्वं कथं राजा भविष्यसि॥४२॥

खरश्च निहतः सङ्ख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा।

चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां महात्मनाम्॥४३॥

निहतानि क्षणेनैव रामेणासुरशत्रुणा।
जनस्थानमशेषेण मुनीनां निर्भयं कृतम्।
न जानासि विमूढस्त्वमत एव मयोच्यते॥४४॥

रावण उवाच

षष्ठः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

षष्ठः सर्गः

विचिन्त्यैवं निशायां स प्रभाते रथमास्थितः।

रावणो मनसा कार्यमेकं निश्चित्य बुद्धिमान्॥१॥

ययौ मारीचसदनं परं पारमुदन्वतः।

मारीचस्तत्र मुनिवज्जटावल्कलधारकः॥२॥

ध्यायन् हृदि परात्मानं निर्गुणं गुणभासकम्।

समाधिविरमेऽपश्यद्रावणं गृहमागतम्॥३॥

द्रुतमुत्थाय चालिङ्ग्य पूजयित्वा यथाविधि।

कृतातिथ्यं सुखासीनं मारीचो वाक्यमब्रवीत्॥४॥

समागमनमेतत्ते रथेनैकेन रावण।

चिन्तापर इवाभासि हृदि कार्यं विचिन्तयन्॥५॥

ब्रूहि मे न हि गोप्यं चेत्करवाणि तव प्रियम्।

न्याय्यं चेद्ब्रूहि राजेन्द्र वृजिनं मां स्पृशेन्न हि॥६॥

रावण उवाच

अस्ति राजा दशरथः साकेताधिपतिः किल।

रामनामा सुतस्तस्य ज्येष्ठः सत्यपराक्रमः॥७॥

विवासयामास सुतं वनं वनजनप्रियम्।

भार्यया सहितं भ्रात्रा लक्ष्मणेन समन्वितम्॥८॥

स आस्ते विपिने घोरे पञ्चवट्याश्रमे शुभे।

तस्य भार्या विशालाक्षी सीता लोकविमोहिनी॥९॥

रामो निरपराधान्मे राक्षसान् भीमविक्रमान्।

खरं च हत्वा विपिने सुखमास्तेऽतिनिर्भयः॥१०॥

भगिन्याः शूर्पणखाया निर्दोषायाश्च नासिकाम्।

कर्णौ चिच्छेद दुष्टात्मा वने तिष्ठति निर्भयः॥११॥

अतस्त्वया सहायेन गत्वा तत्प्राणवल्लभाम्।

आनयिष्यामि विपिने रहिते राघवेण ताम्॥१२॥

त्वं तु मायामृगो भूत्वा ह्याश्रमादपनेष्यसि।

रामं च लक्ष्मणं चैव तदा सीतां हराम्यहम्॥१३॥

त्वं तु तावत्सहायं मे कृत्वा स्थास्यसि पूर्ववत्।

इत्येवं भाषमाणं तं रावणं वीक्ष्य विस्मितः॥१४॥

केनेदमुपदिष्टं ते मूलघातकरं वचः।

स एव शत्रुर्वध्यश्च यस्त्वन्नाशं प्रतीक्षते॥१५॥

रामस्य पौरुषं स्मृत्वा चित्तमद्यापि रावण।

बालोऽपि मां कौशिकस्य यज्ञसंरक्षणाय सः॥१६॥

आगतस्त्विषुणैकेन पातयामास सागरे।

योजनानां शतं रामस्तदादि भयविह्वलः॥१७॥

स्मृत्वा स्मृत्वा तदेवाहं रामं पश्यामि सर्वतः॥१८॥

दण्डकेऽपि पुनरप्यहं वने
पूर्ववैरमनुचिन्तयन् हृदि।
तीक्ष्णशृङ्गमृगरूपमेकदा
मादृशैर्बहुभिरावृतोऽभ्ययाम्॥१९॥

राघवं जनकजासमन्वितं
लक्ष्मणेन सहितं त्वरान्वितः।
आगतोऽहमथ हन्तुमुद्यतो
मां विलोक्य शरमेकमक्षिपत्॥२०॥

तेन विद्धहृदयोऽहमुद्भ्रमनः
राक्षसेन्द्र पतितोऽस्मि सागरे।
तत्प्रभृत्यहमिदं समाश्रितः
स्थानमूर्जितमिदं भयार्दितः॥२१॥

राममेव सततं विभावये
भीतभीत इव भोगराशितः।
राजरत्नरमणीरथादिकं
श्रोत्रयोर्यदि गतं भयं भवेत्॥२२॥

राम आगत इहेतिशङ्कया
बाह्यकार्यमपि सर्वमत्यजम्।
निद्रया परिवृतो यदा स्वपे
राममेव मनसानुचिन्तयन्॥२३॥

स्वप्नदृष्टिगतराघवं तदा
बोधितो विगतनिद्र आस्थितः।
तद् भवानपि विमुच्य चाग्रहं
राघवं प्रति गृहं प्रयाहि भोः॥२४॥

रक्ष राक्षसकुलं चिरागतं
तत्स्मृतौ सकलमेव नश्यति।
तव हितं वदतो मम भाषितं
परिगृहाण परात्मनि राघवे॥२५॥

त्यज विरोधमतिं भज भक्तितः
परमकारुणिको रघुनन्दनः।

सप्तमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

सप्तमः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

अथ रामोऽपि तत्सर्वं ज्ञात्वा रावणचेष्टितम्।

उवाच सीतामेकान्ते शृणु जानकि मे वचः॥१॥

रावणो भिक्षुरूपेण आगमिष्यति तेऽन्तिकम्।

त्वं तु छायां त्वदाकारां स्थापयित्वोटजे विश॥२॥

अग्नावदृश्यरूपेण वर्षं तिष्ठ ममाऽऽज्ञया।

रावणस्य वधान्ते मां पूर्ववत्प्राप्स्यसे शुभे॥३॥

श्रुत्वा रामोदितं वाक्यं साऽपि तत्र तथाऽकरोत्।

मायासीतां बहिः स्थाप्य स्वयमन्तर्दधेऽनले॥४॥

मायासीता तदाऽपश्यन्मृगं मायाविनिर्मितम्।

हसन्ती राममभ्येत्य प्रोवाच विनयान्विता॥५॥

पश्य राम मृगं चित्रं कानकं रत्नभूषितम्।
विचित्रबिन्दुभिर्युक्तं चरन्तमकुतोभयम्।
बद्ध्वा देहि मम क्रीडामृगो भवतु सुन्दरः॥६॥

तथेति धनुरादाय गच्छन् लक्ष्मणमब्रवीत्।

रक्ष त्वमतियत्नेन सीतां मत्प्राणवल्लभाम्॥७॥

मायिनः सन्ति विपिने राक्षसा घोरदर्शनाः।

अतोऽत्रावहितः साध्वीं रक्ष सीतामनिन्दिताम्॥८॥

लक्ष्मणो राममाहेदं देवायं मृगरूपधृक्।

मारीचोऽत्र न सन्देह एवम्भूतो मृगः कुतः॥९॥

श्रीराम उवाच

अष्टमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

अष्टमः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

रामो मायाविनं हत्वा राक्षसं कामरूपिणम्।

प्रतस्थे स्वाश्रमं गन्तुं ततो दूराद्ददर्श तम्॥१॥

आयान्तं लक्ष्मणं दीनं मुखेन परिशुष्यता।

राघवश्चिन्तयामास स्वात्मन्येव महामतिः॥२॥

लक्ष्मणस्तन्न जानाति मायासीतां मया कृताम्।

ज्ञात्वाऽप्येनं वञ्चयित्वा शोचामि प्राकृतो यथा॥३॥

यद्यहं विरतो भूत्वा तूष्णीं स्थास्यामि मन्दिरे।

तदा राक्षसकोटीनां वधोपायः कथं भवेत्॥४॥

यदि शोचामि तां दुःखसन्तप्तः कामुको यथा।
तदा क्रमेणानुचिन्वन् सीतां यास्येऽसुरालयम्।
रावणं सकुलं हत्वा सीतामग्नौ स्थितां पुनः॥५॥

मयैव स्थापितां नीत्वा यातायोध्यामतन्द्रितः॥६॥

अहं मनुष्यभावेन जातोऽस्मि ब्रह्मणार्थितः।
मनुष्यभावमापन्नः किञ्चित्कालं वसामि कौ।
ततो मायामनुष्यस्य चरितं मेऽनुशृण्वताम्॥७॥

मुक्तिः स्यादप्रयासेन भक्तिमार्गानुवर्तिनाम्।

निश्चित्यैवं तदा दृष्ट्वा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत्॥८॥

किमर्थमागतोऽसि त्वं सीतां त्यक्त्वा मम प्रियाम्।

नीता वा भक्षिता वाऽपि राक्षसैर्जनकात्मजा॥९॥

लक्ष्मणः प्राञ्जलिः प्राह सीताया दुर्वचो रुदन्।

हा लक्ष्मणेति वचनं राक्षसोक्तं श्रुतं तया॥१०॥

त्वद्वाक्यसदृशं श्रुत्वा मां गच्छेति त्वराब्रवीत्।
रुदन्ती सा मया प्रोक्ता देवि राक्षसभाषितम्।
नेदं रामस्य वचनं स्वस्था भव शुचिस्मिते॥११॥

इत्येवं सान्त्विता साध्वी मया प्रोवाच मां पुनः।

यदुक्तं दुर्वचो राम न वाच्यं पुरतस्तव॥१२॥

कर्णौ पिधाय निर्गत्य यातोऽहं त्वां समीक्षितुम्॥१३॥

रामस्तु लक्ष्मणं प्राह तथाऽप्यनुचितं कृतम्।
त्वया स्त्रीभाषितं सत्यं कृत्वा त्यक्ता शुभानना।
नीता वा भक्षिता वाऽपि राक्षसैर्नात्र संशयः॥१४॥

इति चिन्तापरो रामः स्वाश्रमं त्वरितो ययौ।

तत्रादृष्ट्वा जनकजां विललापातिदुःखितः॥१५॥

हा प्रिये क्व गतासि त्वं नासि पूर्ववदाश्रमे।

अथवा मद्विमोहार्थं लीलया क्व विलीयसे॥१६॥

इत्याचिन्वन् वनं सर्वं नापश्यज्जानकीं तदा।

वनदेव्यः कुतः सीतां ब्रुवन्तु मम वल्लभाम्॥१७॥

मृगाश्च पक्षिणो वृक्षा दर्शयन्तु मम प्रियाम्।

इत्येवं विलपन्नेव रामः सीतां न कुत्रचित्॥१८॥

सर्वज्ञः सर्वथा क्वापि नापश्यद् रघुनन्दनः।

आनन्दोऽप्यन्वशोचत्तामचलोऽप्यनुधावति॥१९॥

निर्ममो निरहङ्कारोऽप्यखण्डानन्दरूपवान्।

मम जायेति सीतेति विललापातिदुःखितः॥२०॥

एवं मायामनुचरन्नसक्तोऽपि रघूत्तमः।

आसक्त इव मूढानां भाति तत्त्वविदां न हि॥२१॥

एवं विचिन्वन् सकलं वनं रामः सलक्ष्मणः।

भग्नं रथं छत्रचापं कूबरं पतितं भुवि॥२२॥

दृष्ट्वा लक्ष्मणमाहेदं पश्य लक्ष्मण केनचित्।

नीयमानां जनकजां तं जित्वाऽन्यो जहार ताम्॥२३॥

ततः कञ्चिद्भुवो भागं गत्वा पर्वतसन्निभम्।

रुधिराक्तवपुर्दृष्ट्वा रामो वाक्यमथाब्रवीत्॥२४॥

एष वै भक्षयित्वा तां जानकीं शुभदर्शनाम्।

शेते विविक्तेऽतितृप्तः पश्य हन्मि निशाचरम्॥२५॥

चापमानय शीघ्रं मे बाणं च रघुनन्दन।

तच्छ्रुत्वा रामवचनं जटायुः प्राह भीतवत्॥२६॥

मां न मारय भद्रं ते म्रियमाणं स्वकर्मणा।

अहं जटायुस्ते भार्याहारिणं समनुद्रुतः॥२७॥

रावणं तत्र युद्धं मे बभूवारिविमर्दन।

तस्य वाहान् रथं चापं छित्त्वाऽहं तेन घातितः॥२८॥

पतितोऽस्मि जगन्नाथ प्राणान्स्त्यक्ष्यामि पश्य माम्।

तच्छ्रुत्वा राघवो दीनं कण्ठप्राणं ददर्श ह॥२९॥

हस्ताभ्यां संस्पृशन् रामो दुःखाश्रुवृतलोचनः॥३०॥

जटायो ब्रूहि मे भार्या केन नीता शुभानना।

मत्कार्यार्थं हतोऽसि त्वमतो मे प्रियबान्धवः॥३१॥

जटायुः सन्नया वाचा वक्त्राद्रक्तं समुद्वमन्।

उवाच रावणो राम राक्षसो भीमविक्रमः॥३२॥

आदाय मैथिलीं सीतां दक्षिणाभिमुखो ययौ।

इतो वक्तुं न मे शक्तिः प्राणान्स्त्यक्ष्यामि तेऽग्रतः॥३३॥

दिष्ट्या दृष्टोऽसि राम त्वं म्रियमाणेन मेऽनघ।

परमात्मासि विष्णुस्त्वं मायामनुजरूपधृक्॥३४॥

अन्तकालेऽपि दृष्ट्वा त्वां मुक्तोऽहं रघुसत्तम।

हस्ताभ्यां स्पृश मां राम पुनर्यास्यामि ते पदम्॥३५॥

तथेति रामः पस्पर्श तदङ्गं पाणिना स्मयन्।

ततः प्राणान् परित्यज्य जटायुः पतितो भुवि॥३६॥

रामस्तमनुशोचित्वा बन्धुवत् साश्रुलोचनः।

लक्ष्मणेन समानाय्य काष्ठानि प्रददाह॥३७॥

स्नात्वा दुःखेन रामोऽपि लक्ष्मणेन समन्वितः।

हत्वा वने मृगं तत्र मांसखण्डान् समन्ततः॥३८॥

शाद्वले प्राक्षिपद्रामः पृथक् पृथगनेकधा।

भक्षन्तु पक्षिणः सर्वे तृप्तो भवतु पक्षिराट्॥३९॥

इत्युक्त्वा राघवः प्राह जटायो गच्छ मत्पदम्।

मत्सारूप्यं भजस्वाद्य सर्वलोकस्य पश्यतः॥४०॥

ततोऽनन्तरमेवासौ दिव्यरूपधरः शुभः।

विमानवरमारुह्य भास्वरं भानुसन्निभम्॥४१॥

शङ्खचक्रगदापद्मकिरीटवरभूषणैः।

द्योतयन् स्वप्रकाशेन पीताम्बरधरोऽमलः॥४२॥

चतुर्भिः पार्षदैर्विष्णोस्तादृशैरभिपूजितः।
स्तूयमानो योगिगणैः राममाभाष्य सत्वरः।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा तुष्टाव रघुनन्दनम्॥४३॥

जटायुरुवाच

नवमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

नवमः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

ततो रामो लक्ष्मणेन जगाम विपिनान्तरम्।

पुनर्दुःखं समाश्रित्य सीतान्वेषणतत्परः॥१॥

तत्राद्भुतसमाकारो राक्षसः प्रत्यदृश्यत।

वक्षस्येव महावक्त्रश्चक्षुरादिविवर्जितः॥२॥

बाहू योजनमात्रेण व्यापृतौ तस्य रक्षसः।

कबन्धो नाम दैत्येन्द्रः सर्वसत्त्वविहिंसकः॥३॥

तद्बाह्वोर्मध्यदेशे तौ चरन्तौ रामलक्ष्मणौ।

ददर्शतुर्महासत्त्वं तद्बाहुपरिवेष्टितौ॥४॥

रामः प्रोवाच विहसन् पश्य लक्ष्मण राक्षसम्।

शिरःपादविहीनोऽयं यस्य वक्षसि चाननम्॥५॥

बाहुभ्यां लभ्यते यद्यत्तत्तद् भक्षन् स्थितो ध्रुवम्।

आवामप्येतयोर्बाह्वोर्मध्ये सङ्कलितौ ध्रुवम्॥६॥

गन्तुमन्यत्र मार्गो न दृश्यते रघुनन्दन।

किं कर्तव्यमितोऽस्माभिरिदानीं भक्षयेत्स नौ॥७॥

लक्ष्मणस्तमुवाचेदं किं विचारेण राघव।

आवामेकैकमव्यग्रौ छिन्द्यावास्य भुजौ ध्रुवम्॥८॥

तथेति रामः खड्गेन भुजं दक्षिणमच्छिनत्।

तथैव लक्ष्मणो वामं चिच्छेद भुजमञ्जसा॥९॥

ततोऽतिविस्मितो दैत्यः कौ युवां सुरपुङ्गवौ।

मद्बाहुच्छेदकौ लोके दिवि देवेषु वा कुतः॥१०॥

ततोऽब्रवीद् धसन्नेव रामो राजीवलोचनः।

अयोध्याधिपतिः श्रीमान् राजा दशरथो महान्॥११॥

रामोऽहं तस्य पुत्रोऽसौ भ्राता मे लक्ष्मणः सुधीः।

मम भार्या जनकजा सीता त्रैलोक्यसुन्दरी॥१२॥

आवां मृगयया यातौ तदा केनापि रक्षसा।

नीतां सीतां विचिन्वन्तौ चागतौ घोरकानने॥१३॥

बाहुभ्यां वेष्टितावत्र तव प्राणरिरक्षया।

छिन्नौ तव भुजौ त्वं च को वा विकटरूपधृक्॥१४॥

कबन्ध उवाच

दशमः सर्गः

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

दशमः सर्गः

श्री-महादेव उवाच

लब्ध्वा वरं स गन्धर्वः प्रयास्यन् राममब्रवीत्।

शबर्यास्ते पुरोभागे आश्रमे रघुनन्दन॥१॥

भक्त्या त्वत्पादकमले भक्तिमार्गविशारदा।

तां प्रयाहि महाभाग सर्वं ते कथयिष्यति॥२॥

इत्युक्त्वा प्रययौ सोऽपि विमानेनार्कवर्चसा।

विष्णोः पदं रामनामस्मरणे फलमीदृशम्॥३॥

त्यक्त्वा तद्विपिनं घोरं सिंहव्याघ्रादिदूषितम्।

शनैरथाश्रमपदं शबर्या रघुनन्दनः॥४॥

शबरी राममालोक्य लक्ष्मणेन समन्वितम्।

आयान्तमाराद्धर्षेण प्रत्युत्थायाचिरेण सा॥५॥

पतित्वा पादयोरग्रे हर्षपूर्णाश्रुलोचना।

स्वागतेनाभिनन्द्याथ स्वासने सन्न्यवेशयत्॥६॥

रामलक्ष्मणयोः सम्यक्पादौ प्रक्षाल्य भक्तितः।

तज्जलेनाभिषिच्याङ्गमथार्घ्यादिभिरादृता॥७॥

सम्पूज्य विधिवद्रामं ससौमित्रिं सपर्यया।

सङ्गृहीतानि दिव्यानि रामार्थं शबरी मुदा॥८॥

फलान्यमृतकल्पानि ददौ रामाय भक्तितः।

पादौ सम्पूज्य कुसुमैः सुगन्धैः सानुलेपनैः॥९॥

कृतातिथ्यं रघुश्रेष्ठमुपविष्टं सहानुजम्।

शबरी भक्तिसम्पन्ना प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्॥१०॥

अत्राश्रमे रघुश्रेष्ठ गुरवो मे महर्षयः।

स्थिताः शुश्रूषणं तेषां कुर्वती समुपस्थिता॥११॥

बहुवर्षसहस्राणि गतास्ते ब्रह्मणः पदम्।

गमिष्यन्तोऽब्रुवन्मां त्वं वसात्रैव समाहिता॥१२॥

रामो दाशरथिर्जातः परमात्मा सनातनः।

राक्षसानां वधार्थाय ऋषीणां रक्षणाय च॥१३॥

आगमिष्यति चैकाग्रध्याननिष्ठा स्थिरा भव।

इदानीं चित्रकूटाद्रावाश्रमे वसति प्रभुः॥१४॥

यावदागमनं तस्य तावद्रक्ष कलेवरम्।

दृष्ट्वैव राघवं दग्ध्वा देहं यास्यसि तत्पदम्॥१५॥

तथैवाकरवं राम त्वद्ध्यानैकपरायणा।

प्रतीक्ष्यागमनं तेऽद्य सफलं गुरुभाषितम्॥१६॥

तव सन्दर्शनं राम गुरूणामपि मे न हि।

योषिन्मूढाऽप्रमेयात्मन् हीनजातिसमुद्भवा॥१७॥

तव दासस्य दासानां शतसङ्ख्योत्तरस्य वा।

दासीत्वे नाधिकारोऽस्ति कुतः साक्षात्तवैव हि॥१८॥

कथं रामाद्य मे दृष्टस्त्वं मनोवागगोचरः।

स्तोतुं न जाने देवेश किं करोमि प्रसीद मे॥१९॥

श्रीराम उवाच